Vi1000 - govindAcArya (san)
Перейти к навигации
Перейти к поиску
1
mahaabhaarataantargata.m
"sriivi.s.nusahasranaamastotram
aacaaryagovindak.rtayaa naamacandrikayaa sahitam
sampaadaka.h
banna~njepadopaahva.h aacaaryagovinda.h
vidyaavaacaspati.h, vidyaaratnaakara.h,
padma"sriipadabhaak
prakaa"sanii
tatvasa.m"sodhanasa.msat,
vidyaamaanyaprakaa"sanam
"sriih.r.siike"satiirtthasa.msthaanam, rajatapii.thapuram (u.dupii)
2110
1
�2
S¬R£-VIS≥U-SAHASRA-N°MA-STROTRAM (samsk®t):
with Nama-Candrik¢ a commentary in samsk®t
by Bannanje Govind¢charya
Edited by : Vidy¢ratn¢kara Bannanje Govind¢charya
Published by : Tatva-Sams¬odhana-Samsat
S¬r§ Vidy¢m¢nya Prak¢s¬ana
S¬r§ H®s¬§kes¬a-T§rtha-Samsth¢nam,
(S¬r§ Palim¢ru Ma∞ha) Udupi,
Karnataka, (India)
Tel. no: 0820-2523402
© Editor
I Edition : 2010 may
Copies : 1000
Pages : 32+232
Price : Rs-100/- $ 10
ISBN : 978-81-909776-2-3
Coverdesign : K.M.Sheshagiri
Typeset : Kaddi S. Badarinarayanachar
Poornaprajnavidyapeetha
E-Mail : bnkaddi@gmail.com
Printed at : RajprakashPrints
Chamarajapet, Bengaluru-18
� 3
k.r.s.na.m vande jagadgurum
2
�4
pra.natavaan praa.ninaa.m praa.nabhuuta.m
pra.natibhi.h prii.naye puur.nabodham ||
� 5
aadhyak.sii bha.niti.h
"sriivi.s.nusahasranaamastotrametat | natu vi"svasahasranaamaanyapi | tathaapi
vi"svanaamnaiva praarabhyate caitat | kathametad yujyate? satyam | vi"svambharasya
bhagavata.h stutire.saa | vighnavaarakasya vighne"sasya bimbaruupasyopaa-
sanai.saa | ata eva ma"nga.lamayii stutire.saa ||
samasta.m de"sa.m sarvamanehasa.m ca sarve"svara.h sambadhnaatyeva | tathaivaak.sara.m prapa~nca.m
ca | "sriimadvi.s.numastuvadak.sarameva nahyasti | iik.saternaa"sabdamiti suutrakaara
eva niraakaar.siit vi.s.noravaacyataam | pratyuta samaarthayata sarva"sabdasamanvaya.m
paravidyaadyaadhyaayapaadacatu.s.taye.api | samastasyaak.sarasya yadi syaad bhaga-
vatparataa vi.s.nusahasranaamnaamastiiti kimuteti kaimutyanyaayasiddhaa gu.naanu-
gu.nataa | sarvaj~naacaaryavaryo.apyaahaikaikasyaapi naamno hyanuuna"sataarthakataam ||
ata eva bhagavaan baadaraaya.no.avaadiit | ‘yaani naamaani gau.naani’
iti | gu.naa eva padaprav.rttau nimittaanyamii.saa.m "sabdaanaam | kathametat
gha.tate? "sriimadaacaaryo di"samasuucayat | praa~nca.s.tiikaakaaraa.h api parama.m
pramaa.nam | niruktavyaakara.naadinaikanimitte.su labdhaprati.s.thaa.h bahu.su "saastre.su
k.rtabhuuripari"sramaa.h anavaratavihitaadhyayanaa.h janmaantaraarjitasuk.rtaa.h
3
�6 aadhyak.sii bha.niti.h
samaarjitahariguruvaraanugrahaa.h "sriimanto banna~nje govindaacaaryaa.h stotrametat
vyaacakhyu.h | hare.h gu.naga.navij~naanapuurvaka.m stuvato mahaatmyaj~naanapuurvaka.h premaa
pravahatyeva ||
taametaa.m suk.rtaa.m suk.rtimadhiyantu | nitya.m manana.m tanvantu | "sriiguru-
cara.naanaa.m da"samaaraadhanaphalarasaayanametadaasvaadayantu sah.rdayaa.h ||
vik.rti-vai"saakha-"sukla-ekaada"sii ityanekanaaraaya.nasm.rtaya.h
24-5-2010 "sriividyaadhii"satiirtha"sriipaadaa.h
adhyak.saa.h— tatvasa.m"sodhanasa.msat,
vidyaamaanyaprakaa"sanam
"sriih.r.siike"satiirthasa.msthaanam,
"sriipalimaaruma.tha.h (u.dupii)
� 7
arpayaama.h k.rtaj~nataam
ga.nakayantre.naak.saraa.ni sa.myojya manoj~natayaa pustakavinyaasasya
niruupa.nenaak.sarasya naaraaya.nasyaak.saraa.m sevaa.m k.rtavate "sriimate
(ka.d.dii)badariinaaraaya.naacaaryamahodayaaya vidu.se—
ak.sara"sodhanakarma.ni sahak.rtavate "sriimate vijayasi.mha iti sug.rhiita-
naamadheyaaya vidu.se—
aavara.napatravinyaase k.rtapari"sramaaya "sriimate ke. em. "se.sagiri-
naamadheyaaya kalaavidu.se—
manoj~ne mudra.nakarma.ni k.rtasahakaarebhya.h ‘raaj prakaa"s pri.n.ts-
be"nga.luuru’ ityabhidhaayaa.m sa.msthaayaamadhik.rtebhya.h sah.rdayebhya.h—
priityaa vikriiyaadhijigaa.msamaanebhya.h samebhya.h paa.thakamahodayebhya.h—
vitaratu vi.s.nusahasranaamapratipaadya.h "sriinaaraaya.na.h sarve.saamatulaa-
manugrahaparamparaam ||
—prakaa"sakaa.h
4
�8
yasya smara.namaatre.na
janmasa.msaarabandhanaat |
vimucyate namastasmai
vi.s.nave prabhavi.s.nave ||
nama.h samastabhuutaanaa-
maadibhuutaaya bhuubh.rte |
anekaruuparuupaaya
vi.s.nave prabhavi.s.nave ||
� 9
bhuumikaa
ayameka.h pratanaanaa.m kila priya.h sampradaaya.h, yat sve.s.tadevataayaa naamnaa.m sahasre.na
stavanam | santi bahuuniid.r"saani sahasranaamastotraa.ni— vi.s.nusahasranaamastotram,
vaasudevasahasranaamastotram, narasi.mhasahasranaamastotram, "sivasahasranaamasto-
tram, lalitaasahasranaamastotram, ga.ne"sasahasranaamastotram— ityevamaadiini ||
tatra vi.s.no.h sahasranaamaanyeva puraa.ne.su bahudhaa pa.thanti | te.su mukhyata.h sarvatra
sarvaadhikatayaa prathitaani tu mahaabhaarate grathitaani vi.s.no.h sahasranaamaanyeva ||
pa.thyate mahaabhaarate "sivasahasranaamastotramapi | tadapi naikavaaram, dvi.h |
"saantiparva.nyeka.m (a.290) dak.saproktam, anu"saasanaparva.nyekam (a.48),
upamanyuproktam | athaapi mahaabhaaratagate api te naatiprathite | vi.s.nusaha-
sranaamastotrameva sarvairaadriyate, nityapa.thanaayopayujyate ca ||
*
asyaika.m bhaa.syamupalabdhamaacaarya"sa"nkarapra.niitamiti prathitam | astyatraabhipraaya-
bhedo vimar"sakaanaam— bhaa.syakaara.h prathama aacaarya"sa"nkara eveda.m pra.ninaayeti
sampradaayaj~naa.h | paa"scaatya.h ka"scana tatpii.thamaaruu.dho yatirasya racayitaa syaadityapare
do.saj~naa.h | yadi bhaa.syakaare.naiva "sa"nkare.na pra.niitam, tarhi sampratyupalabdhaasu
5
�10 bhuumikaa
.tiikaasviyameva pratanatamaa | tata aacaaryaraamaanujasya panthaanamanupatan paraa"sa-
rabha.t.to.apyasya vist.rtaa.m ruciraa.m paa.n.dityapracuraa.m .tiikaamariiracat ||
aacaaryamadhvo na samagrasya naamnaa.m sahasrasya nirvacana.m nijagaada | athaapi tatratatra
svagranthe.su bahuunaa.m naamnaamapuurvaa.m nirvacanasara.ni.m dar"sayaamaasa na kevalam, vi.s.nu-
sahasranaamnaamitarebhya.h sahasranaamabhyo vai"si.s.tyaamaadhyaatmika.m ca mahattvam, veda-
muulatva.m ca prathamamaacaaryamadhva eva praka.tiik.rtavaan ||
maadhve.su vidvatsu vi.s.nusahasranaamnaa.m prathito vyaakhyaataa "sriivaadiraajayatiraaja.h |
parantu na sahasrasyaapi naamnaa.m vivara.na.m tasyodde"sa.h | samagrasyaapi mahaabhaaratasya
sa kila sa"nk.siptaa.m .tiikaamaa.tiikata lak.saala"nkaara iti | lak.sa"slokaatmakasya
mahaabhaaratasyaala"nkaaro.aya.m graiveyakamiva naariigriivaayaa iti | asya lak.saala"nkaarasya
madhye vi.s.nusahasranaamnaa.m kaanicana kli.s.taarthaani naamaanyapi vyavriyanta | lak.saa-
la"nkaare nibaddha.h sahasraala"nkaaro.ayam, ratnamaalaayaa.m naayakopala iva ||
tata.h puurvatanii kaaci.t.tiikaa sampratyupalabhyate | "sriijayatiirthaantevaasinaa "sriivi-
dyaadhiraajatiirthayatinaa k.rtinaa racitaa | kintu tatraapi vimar"sakaa vivadante—
yatastatra bahuuni vaakyaani "saa"nkarabhaa.syagataanyeva vinaa manaagatikrama.m yathaava-
dupalabhyante | tena neya.m vidyaadhiraajak.rtiriti bahavo vipa"scito.abhiprayanti ||
ki~nca sa vyaakhyaataa tatratatra pramaadyati | yathaa oja.h"sabdavyaakhyaane—‘ana-
bhibhaavyatvamoja.h | ‘ojastvanabhibhaavyatvaat’ ityabhidhaanaat’ iti pa.thyate |
ko"savaakyasyaanvayamavij~naayaiva pramaadaadeva.m vyaakhyaayi | tathaahi samagra.m ko"sa-
vacanam—‘sarvace.s.tayit.rtvaattu praa.no.abhibhava"saktita.h | ojastvanabhibhaavyatvaat
saha"sca svecchayaa k.rte.h | bala.m vidhaarakatvaacca vidh.rtirvaayurucyate’ iti |
‘tvantaathaadi na puurvabhaak’ iti ko"saantaragatavaakyajanito.aya.m bhrama.h | atra tu
tvanta.m puurvabhaak | tathaahi ‘praa.nastu sarvace.s.tayit.rtvaat | ojastu abhibha-
va"saktita.h | saha"sca anabhibhaavyatvaat’ ityanvaya.h | tena paraabhibhavana"saktireva
�bhuumikaa 11
‘oja.h’ ityucyate | natu parairanabhibhaavyatvasampaadako mar.sa.naakhya.h saamarthya-
vi"se.sa.h | tena cintyamevaitad vyaakhyaanam ||
apica, raghunaathatiirthayatinaa k.rta"se.sacandrikena b.rhatiisahasravyaakhyaanami.se.na
sahasra.m ca naamaani vyaakhyaataani | bhagavantaraaya"scaanyo vyaakhyaataa, ya"scaapi
b.rhatiisahasra.m vyaacakhyau | satyasandhatiirthiiya.m caapara.m vyaakhyaanam, praayo maadhva-
paramparaayaa.m pa~ncamam ||
apara"sca raaghavendrayogii naama ka"scid vipa"scit sahasranaamnaa.m svatantra.m sundara.m ca
vyaakhyaana.m racayaamaasa | ya.h "sa"nkarabhaa.syagataani vyaakara.nadu.s.taani nirvacanaani
nirbhaya.m niraacakaara | ya"sca na kenaapi siddhaantena nirbaddhacintana.h, naapi
kasmi.m"scana matavi"se.se baddhaadara.h, kintu svatantra"scintaka.h ||
evamaa"nglabhaa.saayaam, hindiibhaa.saayaam, kanna.dabhaa.saayaa.m ca praajyamanuuditaani
naamaanyetaani | tadidamadabhravyaakhyaanataa naama naamasahasrasyaananyo mahimaati-
"saya.h ||
*
ki.m tat taavadvai"si.s.tyaa.m vi.s.nusahasranaamastotrasya?
atra punaratyantamapuurvaa.ni catvaari kaara.naanyaavi"scakaaraa.acaaryamadhva.h—
1. vi.s.nusahasranaamastotra.m sarva"saastrasaarabhuutasya mahaabhaaratasyaapi saara.h |
2. ekaikamapi naama nirantaramanuuna"sataarthakam |
3. bhagavata.h sahasra.m ruupaa.ni santi | te.saametaani sahasra.m naamaani bhavanti |
4. b.rhatiisahasramantraa.naa.m saarabhuutaani cemaani naamaani |
atha caikaikamapi kaara.na.m ki~ncid vim.r"saama ||
6
�12 bhuumikaa
1. naamasahasrasya sarva"saastrasaarataa
smaranti ca—
‘"saastre.su bhaarata.m saarastatra naamasahasrakam |
‘vai.s.nava.m k.r.s.nagiitaa ca tajj~naanaanmucyate.a~njasaa’ iti |
‘bhaarata.m sarva"saastre.su bhaarate giitikaa varaa |
‘vi.s.no.h sahasranaamaapi j~neya.m paa.thya.m ca tad dvayam’ iti ca ||
tena mahaabhaarata.m sarvavaidikavaa"nmayasaara.h | vi.s.nusahasranaamastotra.m mahaabhaaratasaara
ityantata etasya stotrasya sarva"saastrasaarataa.abhihitaa bhavati ||
traya aayaamaastrayo.arthaa.h
hariva.m"se caivamucyate—
‘vede raamaaya.ne caiva puraa.ne bhaarate tathaa |
‘aadaavante ca madhye ca vi.s.nu.h sarvatra giiyate’ ||
prameyametat ki~ncid vistare.na vivecayaama | sarva"saastraa.naa.m saarasya bhaaratasya
trayo.arthaa iti mahaabhaarata eva sphu.tam—
‘manvaadi kecid bruvate hyaastiikaadi tathaa.apare |
‘tathoparicaraadyanye bhaarata.m paricak.sate’ ||
ayamartha.h— kecidaacak.sate bhaaratamaastikaan paa.n.davaanaadaaya prav.rttaa katheti |
ayamaitihaasiko.artha.h | apare bruvate mananiiyaani tatvaanyaadaaya, taanyasmaabhi-
ranu.s.theyaaniiti niitibodhanaaya prav.rtta.m bhaaratamiti | ayamaadhimaanasiko.artha.h |
athacaanye maanyatamaa manyante sarvoparicara.m samatiitak.saraak.sara.m naaraaya.namaadaaya
prav.rtta.m tadgu.naikaprakaa"sanapara.m bhaaratamiti, ayamaadhyaatmiko.artha.h ||
kaani mananiiyaani tatvaani? imaanya.s.taada"sa—
�bhuumikaa 13
1. dharma.h 7. dh.rti.h 13. mananam
2. bhakti.h 8. sthiti.h 14. nididhyaasanam
3. j~naanam 9. yoga.h 15. "siilam
4. vairaagyam 10 praa.na.h 16. vinaya.h
5. praj~naa 11. balam 17. vedavidyaa
6. medhaa 12. "srava.nam 18. vedavedyo bhagavaan
taaniimaani tatvaani bhaarate sapta vyaktaya.h pratinidadhate—
1. dharmaraaja.h — dharma.h
2. bhiima.h — bhaktyaadibalaanta.m da"sakam |
3. arjuna.h — "srava.naaditrayam |
4. nakula.h — "siilam |
5. sahadeva.h — vinaya.h |
6. draupadii — vedavidyaamaaninii bhaaratii |
7. "sriik.r.s.na.h — vedavedyo naaraaya.na.h |
e.saa.m saptaanaa.m mahaatmanaa.m katheyamityaitihaasika.m mukham (aastiikaadi) |
saptavyaajenaa.s.taada"sa mananiiyaani tatvaani manasyaarohayatiiti mana.h"saastriiyamapara.m
mukham (manvaadi) | mahaabhaarata.m prati"sloka.m pratipada.m pratyak.sara.m sarvasmaaduparicara.m
para.m brahma naaraaya.naakhyama.s.taada"sameva mukhyata aakhyaatiityaadhyaatmika.m t.rtiiya.m
mukham (uparicaraadi) ||
etihaasikamarthamavagamayitu.m samagra.m bhaarata.m jaagarti | na tatra saaravaartaa |
mana.h"saastriiyasyaarthasya saaro bhagavadgiitaa | sarvamapi bhagavannaametyuparicaraarthasya
saara.h "sriivi.s.nusahasranaamastotramiti ||
eva.m tatva"saastre.su mahaabhaarata.m mahonnata.h saara.h | mahaabhaaratasya tri.su caarthe.su t.rtiiya
uparicaraadireva sarvonnata.h saarabhuuto.artha.h | tasya saara ida.m stotramityasaadhaa-
7
�14 bhuumikaa
ra.no.asya garimaa | naanyasya kasyaapi sahasranaamna.h sarva"saastrasaaratva.m naama
mahattvamasti | idameka.m vai"si.s.tyaam ||
2. "satamarthaa.h, anuuna"sataa arthaa.h
ida.m dvitiiya.m vai"si.s.tyaam—
‘trayo.arthaa.h sarvavede.su da"saarthaa.h sarvabhaarate |
‘vi.s.no.h sahasranaamaapi nirantara"sataarthakam’ ||
"satamiti na "satameva | kintu "sataavaram | "sataadapyadhikaartham, anuuna"sataa-
rthamityartha.h | tryarthebhyo vedebhyo da"saavaraartha.m mahaabhaarata.m varam | tatraapi "sataavaraartha.m
vi.s.no.h sahasranaamastotra.m vari.s.thamiti ||
vede.su mantraastaavat agnivaayuvaru.naadiinamaraan stuvanta iva pa.thyante | taana-
ntaryaamiparatayaa.anusandhaaya mantraartho ni"scetavyo bhavati | bhaaratena tat kaarya.m
sukaramabhavat | yad bhagavata.h "sriiharermahimaanamitihaasamukhenaasmatpura.h prasthaa-
payati | atha bhaaratamapi dharmaadharmayo.h, devadaanavaanaam, durjanasajjanaanaa.m
sa"ngraamakathaa | aapaatato yasyakasyaapi kathaa | duyordh anasya du.h"saasanasya kar.nasya
"sakunerapi | tatraantarvaahinii bhagavadgu.nabha.nitiga"ngaa punaranvi.syaavagaahaniiyaa
bhavati | na tathaa vi.s.nornaamasahasram | aadaavante ca, antarbahi"sca bhagavannaamaiva
kevalam | naanyasya kasyaapyatra ca~ncuprave"sa.h ||
eva.m "sabdaraa"si.su bhagavatparataanve.sa.nasya paraa kaa.s.thaa vi.s.no.h sahasranaamaani |
ekaikasminnapi naamanyanuuna"sataanaa.m gu.naanaamanusandhaanam | sahasre.na naamabhi-
rlak.saadhikaanaa.m gu.naanaam ||
"satamarthaa iti ca saakuutamiveda.m vacanam | ananyametadanusandhaanam | ekasya
naamna.h "satamarthaa.h | sahasrasya naamnaa.m lak.samarthaa.h | eva.m lak.sagu.naanaamanusandhaana.m
naama bhaaratagataanaa.m lak.sa"slokaanaamevaanusandhaanam | dvaatri.m"sallak.saa.naamak.saraa.naa.m
saaraanusandhaanam ||
�bhuumikaa 15
tadida.m vi.s.nornaamasahasrasya dvitiiya.m vai"si.s.tyaam ||
3. sahasra.m ruupaa.ni
anyaani sahasranaamaani ekasyaa eva devataayaa ekasyaiva ruupasya, aaho
katiinaa~ncana ruupaa.naa.m naamaani bhavanti | atra tu bhagavata.h sahasra.m ruupaa.ni |
tadvaacakaani ca sahasra.m naamaani | tadida.m t.rtiiya.m vai"si.s.tyaam ||
naamaani ca sahasram | ruupaa.ni ca sahasram | naanye.su kvaapi sahasranaama-
svetaad.r"sa.m vai"si.s.tyaa.m pa"syaama.h | anyaccaatra smartavya.m bhavati | sahasramiti na
sahasrameva | anta"suunyaanyanantaani ruupaa.ni | tenaanantaanaa.m ruupaa.naamanusandhaana.m
caatre.syate ||
sahasramiti pada.m caitamevaarthamaaha | bhagavato.anantaruupai.h saha saratiiti saha-
sramityucyate | tenaitaani naamaani bhagavato.anantaani ruupaa.ni, anantaa.m"sca gu.naa-
nudgaayanti | tamimamananta.m mahimaana.m kvaanyatra pa"syema, .rte.asmaat stotraraajaat?
4. sahasra.m mantraa.h
vi.s.no.h sahasranaamnaa.m turiiya.m vai"si.s.tyaa.m te.saa.m saak.saad vedamuulatvam ||
etareyabraahma.ne "sruuyate— mahaavrata.m naama puraatano mahaan yaj~na.h | yaj~ne tri.svapi
kaale.su trii.ni havanaani bhavanti— praata.hsavanam, maadhyandinasavanam, saaya.m-
savanamiti | pratisavanam.rtvijo bahv.rcaa dvedve "sastre pa.thanti | "sastramiti
.rgvedagato vi"si.s.to mantrasamudaaya.h | apragiitamantrasaadhya.m stuti"sa.msanami-
tyetat | pragiitamantrasaadhya.m saamavedibhi.h kriyamaa.na.m "sa.msana.m stotramityucyate ||
tadevam.rk"saakhibhiryaagakaale kriyamaa.nam.r"nmaya.m bhagavadgu.na"sa.msana.m "sastramityukta.m
bhavati | gu.na"sa.msanaadeva hi taani "sastraa.ni bhavanti | chandobaddhaani "sastraa.ni |
gaanabaddhaani stotraa.ni | praata.hsavane dve "sastre bhavata.h— aajya"sastram, prauga
"sastramiti | maadhyandine mukhyasavane ca dve— vai"svadeva"sastram, ni.skevalya"sa-
8
�16 bhuumikaa
stramiti | saaya.m punarantimahavane.api dve— marutvatiiya"sastram, aagnamaaruta"sastra-
miti ||
evame.su .sa.tsu "sastre.su maadhyandine mukhyahavane pa.thyamaana.m dvitiiya.m "sastra.m mukhya-
tamam— yat ni.skevalya.m "sastramaahu.h | kevala.m bhagavato.asaadhaara.naani gu.naruupaa.ni
ni"scitya ni.sk.r.sya ca "sa.msatiityeva tacchastra.m ni.skevalya.m nigadanti ||
asyaiva "sastrasyaaparamabhidhaana.m b.rhadukthamiti | bhaktyaa "sa.msa.m"sa.msa.m bhagavanta-
mutthaapayatiityuktham | kevala.m ni.skevalya"sastra eva sahasra.m mantraa bhavanti | ata
eva b.rhat | b.rhacca taduktha.m ca b.rhaduktham | b.rhatiicchandomayena mantrasahasre.na
prastuuyata iti | ata eva ca b.rhatiisahasramiti prathita.m naamaasya b.rhadukthasya ||
.sa.ttri.m"sadak.sara.m chando b.rhatiityucyate | pratipaada.m navaak.saraa.ni | athavaa tri.su
paade.sva.s.taavak.saraa.ni, kasmi.m"scidekasmin dvaada"saak.saraa.ni | iyamak.saravyavasthaa yatra
paadabaddha.m chanda.h | tadabhaave.api, yasmaatkasmaaccidapi cchandasa.h p.rthakk.rtyopa-
sa"ng.rhiitaani .sa.ttri.m"sadak.saraa.ni b.rhatiipadabhaa~nji bhavanti | b.rhatiisahasrabaddhe
b.rhadukthe.apyevam | vibhinnacchandasaa.m mantraa.naa.m samudaayaruupasya baahv.rcyavedasya
praacaa.m matenaak.sarasa"nkhyaa 4,32,000 | ta ime dvaada"sasahasraa.ni b.rhatyo
bhavanti—
4,32,000 = 12,000
36
tena b.rhatiisahasra.m naama samagrasyargvedasya dvaada"so bhaaga ityavasitam | apica
b.rhatii praa.natatvasambandhiniiti praa.nopaasakaa vidanto vadanti | b.rhatyaa devataa.h—
lak.smii.h, sarasvatii, bhaaratii, taaraa ca garu.da"sca | ato bhagavato.apyatipriyaa
b.rhatii ||
naite sahasra.m b.rhatiimantraa.h saak.saad vede pa.thitaa.h | p.rthakp.rthakprakara.ne.su pa.thitaa.h,
anyaanyacchandobhirgrathitaa.h ekatra sa"ng.rhiitaa yathaa sahasra.m b.rhatyo bhavanti, .sa.t
�bhuumikaa 17
tri.m"satsahasraa.nyak.saraa.ni bhavanti | mantrasa.myojanakramastu etareyaara.nyake viv.rto
veditavya.h ||
eva.m sa.myojitasya b.rhatiimantraa.naa.m sahasrasya saaro vi.s.no.h sahasranaamaani |
ekaikasya mantrasyaikaika.m naama | ekaikamapi naama ni.skevalye prastutaayaa ekai-
kasyaa b.rhatyaa.h saara.h | mantramayasya au.sadhasya saaragu.likaa | tadida.m turiiya.m
vai"si.s.tyaam ||
naa.dyo naktandiva.m ca
b.rhatiibaddhasya mantrasahasrasyaapi ki~ncadaantara.m rahasyamasti | ekasmin 36
ak.saraa.niiti praaya.h 36 svaraa.h, 36 vya~njanaani ca | ‘ga’ iti naikamak.saram,
dve ak.sare | gakaara ekam | akaaro.aparam | eva.m 36 sahasraak.sare mantre 36
sahasraa.ni svaraa.h | 36 sahasraa.ni vya~njanaani | eva.m sa.mhatya 72 sahasraa-
.nyak.saraa.ni ||
syaadapi kvacidapavaada.h | kvacidatha vya~njanasa.myogaad.rte.api kevala.m svara eva
syaat | yathaa ‘agnimii.le’ ityatra akaara.h | sa.myuktaak.sare.su kevala.m vya~njanameva
svarayogaad.rte.api punaraavarteta | yathaa puurvodaahara.na eva ‘gni’ iti | atra gakaaro
na svarottara.h | kintu vya~njanottara.h | athaapi sama.s.tyaa svaravya~njanayo.h
sa"nkhyaasaamagyra.m bhavati | yathaa ‘agni’ ityatra prathamavar.ne svara eva "sruuyate ‘a’
iti | na vya~njanam | tathaa ‘gni’ ityatra dve vya~njane "sruuyete gakaaranakaarau | eka
eva ca svara ikaara.h | sa.mhatya ca samaana.m sa"nkhyaana.m bhavati— dvau svarau dve vya~njane
iti ||
tena b.rhatiisahasre 36,000 svaraa.h, 36000 vya~njanaani bhavanti | sa.mhatya
72 sahasraa.nyak.saraa.ni bhavanti | te.su 72 sahasraa.ni bhagavadruupaa.ni | pratimantra.m
pratipaadyaani dvaasaptatii ruupaa.ni | svare.su .sa.ttri.m"satsahasraa.ni puru.saruupaa.ni |
vya~njane.su .sa.ttri.m"satsahasraa.ni striiruupaa.ni | aho liilaa bhagavata.h ||
9
�18 bhuumikaa
pratimantra.m 72 ruupaa.niityavedi.sma | eva.m sahasra.m naamaaniiti na kevala.m sahasra.m
ruupaa.ni, kintu dvaasaptatisahasraa.ni ruupaa.nyapi ||
naatraiva paryavasitaa naamopaasanaa | anyadapyasti vaktavyam | amukhyaanaama-
tisuuk.smaa.naa.m ca sa"nkhyaane sa.mhataa 72 ko.taya.h, 72 lak.saa.ni ca naa.dya.h |
tatra pradhaananaa.dyastu dvaasaptatisahasraa.ni | vaame 36 sahasraa.ni | dak.si.ne 36
sahasraa.ni ||
b.rhatiisahasragataani 72 sahasraa.ni ruupaa.nyeva naa.dii.svapi nihitaani | vaama-
bhaagagataasu 36 sahasranaa.dii.su bhagavata.h 36 sahasraa.ni striiruupaa.ni |
dak.sabhaagagataasu taavatii.su naa.dii.su taavantyeva bhagavata.h puru.saruupaa.ni ||
atha cedamavasitam— sak.rccet pa.thyate vi.s.nusahasranaamastotra.m sak.rt pa.thita.m
b.rhatiisahasra.m yatphala.m taavat phalamaapnuyaat | dvaada"sak.rtva.h pa.thita.m samagrasyargve-
dapa.thanasya phalamaadadhaati | eva.m sahasranaamnaa.m pa.thanena 72 sahasraa.naa.m naa.diinaa.m
"suddhi.h | "suddhaayaa.m naa.dyaa.m nivartante rogaa.h, vardhate caa.ayu.h ||
sahasra.m naamaani kila b.rhatiinaa.m sahasrasya sa"nk.siptaruupaa.ni | tenaikaikena naamnaa
pa.thitena dvaasaptatinaa.diinaa.m "suddhi.h | naamasahasrasya pa.thanena mukhyaanaa.m dvaasapta-
tisahasranaa.diinaa.m "suddhi.h | mukhyaasu "suddhaasu 72lak.sottaraa.h 72 ko.tayo.apya-
vaantaranaa.dya.h "suddhyaanti ||
bhaktyaa.amnaataani naamaani naamnaa.m naadatara"ngamahimnaa pariharanti rogaaniti phala-
"srutireva gho.sayaamaasa —‘rogaarto mucyate rogaat’ iti |
arbudaadayo ghanaamayaa api naamayaj~nena nivartanta iti j~naayate | naikaani
caatrodaahara.naani sa.m"siitihara.naani bhavanti ||
*
athaadhikaala.m ki~ncidupaasanamatra bhavati | ‘"sataayu.h puru.sa.h’ iti "sruti.h | "sata.m
var.saa.niiti ca 36000 ahaani; 36000 raatraya.h ||
�bhuumikaa 19
b.rhatiisahasragataani 72 sahasraruupaa.nyevaanehasi ca sthitvaa divaani"sa.m puru-
.saayu.sa.m niyamayanti | 36 sahasrani"saasu 36 sahasraa.ni striiruupaa.ni | 36
sahasre.svahassu 36 sahasraa.ni puru.saruupaa.ni | etaanyeva 72 sahasraa.ni ruupaa.ni
vi.s.nusahasranaamapratipaadyaani ca ||
tena vi.s.nornaamasahasramaayurv.rddhi.m ca saadhayet | na kevala.m sahasra.m ruupaa.ni | 72
sahasraa.ni ruupaa.ni | tato.api suuk.smaanusandhaane 72 lak.sottaraa.h 72 ko.taya"sca
bhagavadruupaa.ni stotre.asmin anusa.mhitaani bhavanti ||
sahasrameva naamaani
aapaatata.h pariga.nane.atra sahasrato.apyadhikaani naamaani santi | asmaaka.m tu
sahasrameva naamaani vivak.sitaanyanyuunaanyanadhikaani | yata imaani bhagavata.h
sahasrameva ruupaa.ni pratipaadayanti naamadheyaani bhavanti | apica b.rhatiimantraa.naa.m
sahasrasya saara.m sa"ng.rh.naanaani abhidhaanaani | tathaaca sahasrameva naamaani yathaa
syustathaa sa.myojya sa"nkhyoyaani bhavanti ||
tata.h kvacid dvedve pade sa.myojya eka.m naameti ga.nayanti sa"nkhyaavida.h | tatraapi
na sarve.saamaikaka.n.thyam | padasa.myojane.api bhinnaani mataani bhavanti | vibhinnaa
vidvaa.msa.h | vibhinnaa mataya.h | vibhinnaani naamasa.myojanaani | ke dve pade
yojaniiye, ke.saa"nke.saa.m yojanena sahasratva.m sampaadaniiyamityatra ni"scita.m kimapi
gamaka.m naasti ||
tatredamekamudaahara.nam—‘pavitra.m ma"ngala.m param’ ityatra ‘ma"ngala.m param’ iti dve pade
sa.myukte ekameva vaa naamadheya.m ni.spaadayeyu.h, dve vaa bhavetaa.m bhinne naamadheye
iti | athaapi naamasvaikapadya.m svarasa.m suukta.m ca | ata.h yatra dve pade samasya
"sakyamaikapadya.m sampaadayitum, "sakyamartho.anusandhaatum, "sakya.m caarthaanugu.na.m nirva-
ktum, praayastaanyeva sa.myojya naamnaa.m sahasrataa.m sampaadayitumiha prayatitam ||
10
�20 bhuumikaa
b.rhatiisahasre .sa.ttri.m"sadak.sarataasampaadanaaya mantramadhye yathaakathaaca kila padaani
prat.rndanti | tathaa.atraapi | yatrakvaapi vicchindyeta, yatrakvaapi sa.myujyeta | sarvathaa
bhagavannaamadheyaad.rte kimanyat syaat?
samaananaamaani ruupaa.ni
atra kaanicana naamapadaani dvistri.h kvaciccaturvaara.m vaara.mvaaramaav.rttaani d.r"syante |
adhikasaptataani dviraavartyante | dvaada"sa tri.h | dve caturvaaram ||
naiva.m naamnaamaamre.ditamabhavi.syat yadi kevala.m naamnaa.m sahasrasya nirde"sa evaasya
stotrasyodde"sa.h | nahi ekasyaiva naamadheyasyaasak.rduktyaa katha~ncinnaamnaa.m sahasra-
taasampaadana.m paarad.r"svanaa.m muniinaa.m "sobhate | tatraapi sahasranaamastotre.su sarva"sre.s.the
stotre | nahi bhagavato naamadaaridryaa.m naama vidyate ||
teneda.m nirvicikitsa.m siddhyaati— taaniimaani bhagavato ruupaa.naa.m sahasrasya
naamaaniiti | yujyate caikameva naama dvayorbahuunaa.m vaa ruupaa.naam ||
bhagavato da"sasu ruupe.su dvayorekameva naama "sruuyate— .sa.s.tho.avataaro bhaargavo.api
raama.h | saptamo daa"sarathirapi raama.h ||
tayorvibhidya nirde"saartha.m savi"se.sa.na.m nirdi"saama.h— bhaargavo raama iti raaghavo raama
iti | jaamadagnyo raama iti daa"sarathii raama iti | paru"saraama iti koda.n.daraama
iti ||
vaasudeva.h sa"nkar.sa.na.h pradyumno.aniruddha iti bhagavata"scaturmuurtaya.h | caturva.m"sitimuurti-
.svapi catas.r.naa.m taanyeva naamaanii.sad vyatyaasena pa.thyante— sa"nkar.sa.no vaasudeva.h
pradyumno.aniruddha iti ||
ekasminneva kaale samaananaamaka.m ruupadvayamapi bhavati | baadaraaya.no.api k.r.s.na
ucyate | a.s.tamo.avataaro.api k.r.s.na.h | vi"si.sya nirde"saarthameka.m k.r.s.nadvaipaaya-
namaacak.sate | apara.m vaasudeva.m k.r.s.nam ||
�bhuumikaa 21
k.r.s.na iti da"sasvavataare.svapyeka.m ruupam | caturva.m"sitiruupe.svapi | dharmatanaye.svapyeka.h
k.r.s.na.h | sahasraruupe.svapi ruupadvayam ||
naamnaamaavartane.aparamapi kaara.na.m syaaditi sambhaavyate | sak.rt prayoge "satamarthaa
anusandheyaa.h | dvi.h prayoge dve "sate | tri.h prayoge trii.ni "sataani | caturvaara.m
prayoge catvaari "sataanyarthaa.h | ‘nirantara"sataarthakam’ iti vacanaadidamitthami-
tyavasiiyate ||
"satamityasya "sataadanyuunamityevaartha.h, naadhikavyavaccheda ityuditam | naamnaamaa-
v.rttyaa cedamitthambhaavena ni"sciiyeta | athaapyaho daurbhaagya.m na.h, yadime.arthavi"se.saa.h
etaavantamanehasamanaavi.sk.rtaa eva sthitaa.h ||
duradhigamaa.h "satamarthaa.h
staadetat | maa bhuucchataadhikaanaamarthaanaamanucintanam | atha katha~ncicchatamarthaa.h
"sakyamanusandhaatum? praayo na "sakyameva | katipayaanaa.m naamnaa.m mahataa kle"sena
"sakyeta "sataarthataasampaadanam | nota sarve.saam ||
nidar"sanaarthamullakhe amarhatyayamitihaasa.h—
"saalivaahana"sake dvi"satottare vatsaraa.naa.m sahasre gate kadaacidaacaaryamadhva.h ‘kaasa-
rago.du’ graamaparisare ka~ncana devaalayamanuuvaasa | tadaa tatra kaacana vidvatsabhaa
praacalat | vedaarthavivaade vidvanma.n.dalii nimamajja | madhyecarcamaacaaryamadhvo.apuurva.m
prameyamekamaavi"scakaara—
‘trayo.arthaa.h sarvavede.su da"saarthaa.h sarvabhaarate |
vi.s.no.h sahasranaamaapi nirantara"sataarthakam’ iti |
tryavaraarthaa.h sarve vedaa.h | da"saavaraartha.m sarva.m bhaaratam | "sataavaraartha.m vi.s.no.h sahasra-
naameti ||
11
�22 bhuumikaa
ekaikamapi "sataarthamityetadudgira.na.m pa.n.ditaanaamapya"sakyajara.na.m babhuuva | na te tatra
vi"sa"svasu.h | ato niraadhaarametadityaak.sipanta uttasthire | nahi pratij~naa-
maatre.na vastusiddhi.h | yat pratyaj~naayi tat samarthyataam, niruupyantaa.m "satamarthaa
ityaajuhuvire ||
aacaaryamadhva.h sviicakaaraa.ahvaanam | vivariitumaarebhe ca vi"svapadaarthaan |
pracacaala vivara.nam | upatri.m"saa arthaa vyavriyanta | athaakasmaaduparamyaa.acaa-
ryo.api pa.n.ditama.n.daliimaahvayata— ‘yaavanto.arthaa asmaabhi.h samprati pratyapaa-
dyanta, taavata.h sarvaanapyavikalamanuvaktu.m prabhavati ki.m ko.api bhavatsu? yadi
prabhavati, anuudyataam | tato vayamapyava"si.s.taanarthavi"se.saan var.nayaama.h’ iti ||
aho, na ka"scidapi vipa"scit yathaavadanuvaditu.m prababhuuva | sarvo.apyanuvaade
caskhaala ||
tadaa ninanaadaa.acaaryamadhva.h— ‘etaavataamapyarthaanaa.m smartumaprabhavataa.m bhavataa.m pura.h
ki.m "satasyaarthaanaa.m samarthanena? yaavatii yogyataa taavatii vyaakhyaa | ata.h
khaluuktvaa’ iti ||
sarvajanasamak.sa.m rahasyaarthaan nijuguuhaa.acaarya.h | athaapyekaante svaantevaasibhi.h
saabhivaadamabhyarthita.h kimiti na kathayet? kathayedeva | vivavaara kila
vi.s.nutiirthaaya niguu.dhamo"nkaararahasya.m yadanyebhya.h sva"si.syebhyo.api na vivavaara ||
anenaa.acaaryamadhva etat sandide"seva— a"sakyameva sarve.saa.m "satamarthaa anusa-
ndhaatum, .rte vi"si.s.taadhikaaribhya iti ||
trayo.arthaa vedaanaa.m jij~naasyeran, api j~naayeran | na da"saarthaa bhaaratasya "sataarthaa
vaa vi.s.nunaamasahasrasya "sakyamavagantum | naapi niyata.h sarve.saamadhigama.h | bahuj~naa
eva jaaniiyuretayorarthavi"se.saaniti | anye.saa.m katipayaarthagraha.nenaiva saarthaka.m bhava-
tyupaasanam | ‘nabha.h patantyaatmasama.m patatri.na.h’ ||
�bhuumikaa 23
prak.rte.asmadviracitaayaa.m naamacandrikaayaa.m prathamasya vi"sva"sabdasya 120 arthaa
niruupitaa.h | anyatra yathaasambhava.m bahavo.arthaa.h | anenaiva pathaa.anyaanapyarthaan
padavaakyaj~naa abhyuuheranniti | yaavanto.arthaa manasi sphu.tatara.m sphuranti na "sakya.m
taan sarvaanapi granthe nibanddhum | na yukta.m ca sarve.saamaavi.skara.nam ||
katha.m sahasra.m ruupaa.ni?
nanu sahasra.m ruupaa.niityuktam | asti kaacit tatra sa.m"siiteravakaa"sa.h |
da"saavataaragataanyapi ruupaa.nyatra vyapadi"syante— mahaavaraaha.h, naarasi.mhavapu.h,
raama.h, k.r.s.na.h, devakiinandana.h, caa.nuuraandhranisuudana.h— ityaadiini | "sakyetaa-
pyaadyaanaa.m catur.naa.m ruupaantaravivak.sayaa sa"ngamanam | athaapi katha.m devakiinandana.h
iti, caa.nuuraandhranisuudana iti | sphu.tamete k.r.s.naavataarasambandhinii naamanii |
k.r.s.no hya.s.tamo.avataaro devakii.m nandayaamaasa, caa.nuuramandhra.m ca nisuudayaamaasa |
tat kathamatra ruupaantaravivak.saa?
k.r.s.na iti sahasraantargatamanyad ruupa.m syaat | athaapi na sa devakiitanaya.h, naapi
sa caa.nuuraandhranisuudana.h | tatkathamanayo ruupasahasre.antarbhaava.h? kathantaraamanayo-
rnaamnaaner aamasahasre?
sahajaa p.rcchaa | sahaja.m ca vaiyaakulyamuttarasyaalaabhe | nimiilya cak.su.sii anta.h
ki~ncidvicintyataam | tadaa j~naayeta naatra ki~ncidasa"ngatamayukta.m veti ||
‘vaasudeva.h’ ityapi da"sasvavataare.svantargatasya vasudevasutasya k.r.s.nasya hi
naamadheyam | punastadeva naama caturva.m"sitimuurti.svekasyaapi bhavati | naamasahasre
ca tadeva tri.h pa.thyate ||
vaasudeva iti vasudevasyaaya.m suta iti "sataather.s veko.artha.h | arthaantaravivak.sayaa tadeva
ruupaantarasyaapi naamadheya.m bhavati ||
sarvatra vasan devo vaasudeva ityasyaa.m vivak.saayaa.m sarvaa.nyapi ruupaa.ni vaasu-
devanaamaani | da"sasveko.api vaasudeva.h | caturmuurti.sveko.api | caturva.m"sitimuu-
rti.sveko.api | sahasramuurti.sveko.api ||
12
�24 bhuumikaa
sa.msaarada"saayaamaatmaana.m vasta aacchaadayatiiti vaasu.h | muktaavaatmaana.m devayati
prakaa"sayatiiti deva.h | vasu"scaaya.m deva"sceti vaasudeva ityarthavivak.saayaa.m caturmuurti.su
prathamasyeda.m vi"se.sanaamadheya.m bhavati | vasudevasyaaya.m suta ityarthavivak.saayaa.m da"sa-
ruupe.sva.s.tamasya k.r.s.nasyeda.m vi"se.sanaamadheya.m bhavati ||
anyatraapyayameva panthaa.h | devakyaa nandana.h suta iti caarthaanaa.m "satake.aya-
meko.artha.h | ruupaantaravivak.saayaamarthaantara.m bhavati ||
deva.m kaayati gaayatiiti "srutirapi devakii | "srutimaaninii pra.laye sarvavedapadairbhagavanta.m
gaayantii lak.smiirapi devakii | taa.m nandayati, tayaa ca "srutivaacaa bhaktaan
nandayatiiti vivak.saayaa.m ruupaantarasyaapiida.m naamadheya.m syaat | athaca sarvaruu-
paa.naamapi ||
anyaccedamava"sya.m smartavya.m saadhanapatha.m patadbhi.h saatvikairjanai.h | vibhinnakaale-
.svavataaraa bhavanti | vibhinnaani kaaryaa.ni ca kurvanti | vibhinnaani ruupaa.niiva
d.r"syante ca | vastugatyaa naavataaraa.naa.m le"sato.api bhedo.asti | ata eka-
sminnavataare yat karma k.rtam, ya"sca mahimaa pradar"sita.h tat sarvamanyasmin
ruupe.api cintyeta | tena devakyaastanayiibhuuya taa.m nandayaamaasetyartho.apyatra
cintaniiya eva | "sataadhike.svarthe.svayamapi kilaiko.artha.h ||
aacaaryak.rta.m stotramiha nidar"sana.m bhavati—
devakinandana nandakumaaraa
v.rndaavanaa~njana gokulacandra |
kandaphalaa"sana sundararuupaa
nanditagokula vanditapaada ||
indrasutaavaka nandakahastaa
candanacarcita sundarinaatha |
indivarodarada.lanayanaa
mandaradhaaraa govinda vande ||
�bhuumikaa 25
atra devakinandano mandaradhaaro babhuuva | k.r.s.na.h kila govardhana.m dadhaara, na
mandaram | kuurmo dadhaara mandaram | athaapi "saastrariityaa cintanavidhaane,
ruupaa.naamaikyaat k.r.s.no.api mandaradhara.h | kuurmo.api govardhanadhara.h ||
anyaccaatra vi"se.sa.na.m gamanamarhati— indrasutaavaketi | ida.m vi"se.sato raamaavataa-
rasambandhi vi"se.sa.nam | sa hi dhvaa"nk.saruupe.naa.agata.m jayanta.m naamendrasutamaava |
athaapyatra k.r.s.na indrasutaavako babhuuva ||
ubhayamapi saadhu— ekasyaiva gu.nasya sarvaruupe.svapi cintanam, athaca p.rthagruupe.su
p.rthaggu.naanaa.m cintana.m ca | ekatraanantaruupataacintanam, aparatraanantaruupe.sve-
karuupataacintanam ||
atraikamananta.m bhavati | anantameka.m bhavati |
atra 1 [???] 10 = da"sa ca, eka.m ca |
1 [???] 100 = "sata.m ca, eka.m ca |
1 [???] 1000 = sahasra.m ca, eka.m ca |
‘puur.namada.h puur.namida.m puur.naat puur.namudacyate |
puur.nasya puur.namaadaaya puur.namevaava"si.syate’ ||
*
‘caa.nuuraandhranisuudana.h’ ityapyevamevaanusandhaatavya.m bhavati | andhrade"sajaata.m caa.nuura.m
naama malla.m nisuuditavaanityarthe k.r.s.naavataarasya vi"se.sa.nam | arthaantare ruupaa-
ntarasya vi"se.sanaama syaat | sarvaruupaa.naa.m samaana.m vaa naama syaat ||
etatpadanirvacane kaacana samasyaa baadhate vibudhaanapi | caa.nuurapadasya kaa
nirvacanariitiriti | asya muuladhaatu.m vaiyaakara.naa visasmaru.h | ‘ca.na’ ityet
pa.turityarthe prayujyate— vacanaca.na iti | vacane pa.turityartha.h | athaapi na tatra
13
�26 bhuumikaa
ca.nadhaatu.h, kintu ca.nap pratyaya.h | canadhaaturiva ca.nadhaaturapi loke vism.rta
eva | tata"sca dhaaturantarhito babhuuva | tena samasyaa praadurbabhuuva ||
canadhaatuverda .se u pa.thyate— ‘sumati"scani.s.thaa.h’ iti | athaapi vaiyaakara.naa aacak.sate—
‘cana’ iti caay.rdhaatornakpratyayena sampanna.m ruupamitya"ngiikurma.h | na katha~ncana
canadhaatum— iti | eva.m ca.nadhaatoravasthaa.api | vism.rtapratanadhaatupaa.thaa vaiyaa-
kara.naa dhaatuvism.rtimapidhaatu.m pratyayamupasthaapya pratyaayayitumiihante ||
puurva.m ‘ca.na’dhaaturapi nuunamaasiit, ca.na gataaviti | tena ca.nantiiti caa.naa-
"scaturaa.h | yathaa bhaa.saayaa.m a.rr[???].m[???] iti | tathaaca vedaantavij~naanaca.naa"scaa.naa
ucyante | taanuuriikurvan caa.nuuro bhavati | andhaayaa.m "sraddhaayaameva rataa
andharaa evaandhraa.h | andharaan nisuudayannandhranisuudana.h | caa.nuura"scaayamandhra-
nisuudana"sceti caa.nuuraandhranisuudana.h ||
athaca citaa.h samuccitaa a.navo jiivaa eva bhagavaaniti ya uuriikurvanti te
caa.nuuraa.h | andhaa ca te.saamiyamekatve rati.h | tenaandhraa.h | taanetaan caa.nuuraandhraan
nisuudayannaya.m caa.nuuraandhranisuudano bhavati | (caa.nuuraandhrani.suudana iti bahava.h
pa.thanti | apapaa.tho.ayam | nisuudana ityeva saadhu ruupam |)
eva.m sarvatraapyarthaantaragave.sa.nena parihara.niiyeya.m samasyaa ||
ki~mlli"ngo bhagavaan?
asmin vai.s.nave naamasahasre.anyacca varivasyaarahasyamanubhuuyate ||
yaa devataa stuuyate saa cet striidevataa striili"ngaanyeva tatra naamadheyaani
bhavanti | yathaa lalitaasahasranaamaadi.su | yadi pundevataa, pu.mlli"ngaani | yathaa
k.r.s.naa.s.tottara"satanaamastotraadi.su ||
vai.s.nave punarasmin naamasahasre prathama.m naamaiva napu.msakam — vi"svam | upari.s.taadapi
bahuuni naamadheyaani napu.mi sa bhavanti | tatratatra striili"nganaamaani ca muktaanaa.m paramaa
gatirityaadiini | tat kuta etadevam?
�bhuumikaa 27
ayukto.ayamanuyoga.h | itaraasu bhaa.saasu yalli"nga.m vaacya.m bhavati ta~mlli"ngameva vaacaka.m
bhavati | gairvaa.nyaa.m tu vaa.nyaa.m naivam | tatra vaacyali"ngataa kevala.m vi"se.sa.naanaa.m
bhavati | vi"se.sya.m praaya.h svatantrali"ngam | li"ngasya "sabdasvabhaavatvaat |
pu~njanane.apyapatyamityucyate | striijanane.api | napu.msakatva.m "sabdasvabhaava.h | jaato
vaa syaat, jaataa vaa syaat, apatya.m jaatamityaacak.sate ||
stryeva kila jaayaa bhavati | athaapi jaayaavaacaka.m padameka.m niyatapu~mlli"nga.m
niyatabahuvacana.m ca pa.thanti ‘daaraa.h’ iti | kaara.na.m sphu.tam— sa.msk.rtabhaa.saayaa.m
naarthaadhiina.m li"ngam, kintu "sabdasvabhaava iti | anyadeva vaacyali"ngam | anyadeva
vaacakali"ngam | tayorna ko.apyanta.hsambandha.h ||
vaastavamida.m vivara.nam | athaapi sthuulam | satya.m vaiyaakara.naanaa.m pak.se naanyaa
gati.h | adhyaatmavaadinaamanyadeva vivara.na.m bhavati | idamiha niguu.dhamupaasanaa-
rahasyam—
yadaa padaani jagadvaacakaani tadaa naarthali"ngayo.h sambandha.h | yadaa ca taani
bhagavadvaacakaani tadaa punararthavanti li"ngaani bhavanti | tadaa vij~naayate vyartho.aya.m
vaiyaakara.naanaa.m svabhaavavaada iti ||
yaani pu~mlli"ngaani padaani taani bhagavata.h pu.mruupavacanaani | striili"ngaani
striiruupavacanaani | paramapuru.sa.h sa eva mohiniiruupa.m kila babhaara ||
puru.sepuru.se bhagavaan bimbaruupa.h sthita.h, puru.so bhuutvaa | striyaa.mstriyaa.m bhagavaan
bimbaruupa.h sthita.h, strii bhuutvaa | ‘ruupa.m ruupa.m prati ruupo babhuuva’ ||
tena bhagavaan pumaanapi yo.sidapi | tena sarvaa.ni pu.mlli"ngapadaani striili"ngapadaani
ca tameva mukhyata.h pratipaadayanti | athaapi laukikapraj~naanusaare.na na bhagavaan
yo.sit, naapi pumaan | yata.h puru.sagataa do.saastasminna sambhavanti | naapi
yo.sidgataa.h | tena na sa pumaan, naapi yo.sit | ata.h "srutayasta.m napu.msakapadena
vyapadi"santi ‘para.m brahma’ iti | striipu.msayordo.saa asminna sambhavantiiti | sarve.saa.m
napu.msakanaamapadaanaamayamevaa.a"saya.h ||
14
�28 bhuumikaa
kecidaak.sate— puru.sasuuktavedyo bhagavaan, jagata.h pitaa ca | tasmaat sa
pumaaneveti | anye punaranyathaa manyante— jaganmaataa nanu paradevataa, ato
yo.sideveti | apare punarvipariita.m ra.tanti— na devo bhagavaan | naapi bhagavatii
devii | li"ngaatiita.m hi paratatvamiti ||
sarve.apyete svapaa.n.ditya.m sva"sira.hkampenaiva maanayanto mandaastundaparim.rjaa.h |
utpatha.m patanto gamya.m jigami.santi | etaad.r"saanupani.sadeva.m paricaayayati—
‘avidyaayaamantare ve.s.tyaamaanaa.h svayandhiiraa.h pa.n.ditammanyamaanaa.h’ iti ||
tatvavaadinastuubhayavaadina.h— bhagavaan pumaanapi, yo.sidapi | pitaa.api maataa-
.api | stuvanti ca—‘tvameva maataa ca pitaa tvameva’ iti | praak.rtaruupa-
vivak.sayaa bhagavaan maa bhuut pumaan maa ca strii | apraak.rtasthitau sa nuuna.m
pu.mruupo.api | striiruupo.api | sa vi"svaruupa.h | ata eva sa vi"svam ||
nanvathaapi na nistaara.h | napu.msakapadavaacyo bhagavaan ki.mruupa.h? puru.saruupa
aahosvit striiruupa.h? ubhayaruupa iti g.rhaa.na | tathaaca yat pu~mlli"ngapadavaacyam,
tat puru.saruupameva | yathaa vi.s.nu.h | yat striili"ngapadavaacyam, tat striiruupameva,
yathaa gaayatrii | yathaa muktaanaa.m paramaa gati.h | lak.smyantargata.m striiruupamidam |
yannapu.msakapadavaacyam, tadubhayaruupam | yathaa vi"svam, yathaa brahma | puru.se.su
vi"sat puru.saruupam | strii.su vi"sat striiruupa.m vi"svam | eva.m citprak.rtigata.m brahma
striiruupam | kaalaakaa"sagata.m pu.mruupam | vedavar.nagataani kaanicit striiruupaa.ni,
kaanicit puru.saruupaa.niiti ||
kuta.h prathamataa vi"svanaamna.h?
athaapi na paryavasita.h paryanuyoga.h | ava"si.syate punarekaa p.rcchaa | vai.s.nava.m
naamasahasra.m vi.s.nunaamnaiva praarambhamarhati— vi.s.nurvi"sva.m va.sa.tkaara iti | tad vihaaya
kuto vi"svanaamnaa samaarambha iti ||
santi bahuuni kaara.naani | prathama.m taavad vedasa.mvaada.h— ‘naamaani sarvaa.ni
yamaavi"santi ta.m vai vi.s.nu.m paramamudaaharanti’ iti ||
�bhuumikaa 29
"srutiriya.m na.h "sraavayati— jaagataani sarvaa.nyapi naamaani tasyaiva hi naamaani
gau.naani | na tatpada.m var.no vaa naado vaa.asti yanna bhagavantamabhidhatte | yata.h
sarvaa.ni naamaani tadgu.naan gaaya"ngaaya.m tameva vi"santi tena tat para.m brahma
vi"svamiti giiyate | eva.m sahasraa.nyapi naamaani yadvi"santi tadvi"svam | yad
vi"sva.m sa vi.s.nuriti ||
idamukta.m bhavati— sarvapadavaacyatva.m hi vi"svapadaartha.h | tena tatpadenaiva naamaarambha.h
samucitatara.h— vi"sva.m vi.s.nuriti | sarvapadavaacyo vi.s.nurityevokta.m bhavati ||
*
atha dvitiiya.m kaara.nam | vi.s.nu"sabdavyaakhyaana.m ceda.m vi"svamiti | nirvacanaikyaat—
vi"satiiti vi"svam, vi"satiiti vi.s.nu.h ||
vi"svasmin vi"sve svayamantaryaamitayaa vi"satiiti bhagavaan vi"svam | ata eva
sa vi.s.nuriti ||
eva.m sarvapadavaacya.m vi"svam | ato.api ca sa vi.s.nuriti | tathaaca vi.s.nu"sabdaartha.m
viv.r.nvad vi.s.nu"sabdavyaakhyaanaruupa.m vi"sva"sabda.m prathamamupasthaapya tena dvaare.na
sahasra.m naamaanyavagamayitumiyamaanupuurvii ||
*
anyaccopaasaarahasyamatra t.rtiiya.m kaara.na.m bhavati | jaagradavasthaaprerakamakaaravaacya.m
vi"svanaamaka.m ruupamapiihaanusandheyam | vinaayakasya bimbaruupa.m ca tat | tasya
vai"svaanaraaparanaamadheyasya vi"svaruupasya mukhaanyekonavi.m"sati.h | paar"svayo.h navanava
pumaakaaraa.ni mukhaani | madhyama.m tu gajaakaaram | tadupaasanenaiva vinaayako
vaara.navaktro babhuuva | tata eva vighnavaara.na"sakti.m lebhe prathamapuujaa.m ca ||
tena vighnavaara.naaya vaara.navadano vai"svaanara.h prathama.m prastuuyate vi"sva.m vi.s.nuriti,
vi"svaakhya.m ruupamapi vi.s.nurevetyartha.h | etadanusandhaaya vi"svaruupo bhagavaan
praarthyate— ayi jaagradavasthaapreraka bhagavan, jaagartu me manii.saa tava naamaanu-
15
�30 bhuumikaa
sandhaane | ayi vaara.navadana vai"svaanara, nirantaraaya.m nirantara.m tava naamaani n.rtyantu
mama rasanaayaam | vilasantu mama manomandire | saadhanapathe maa kadaa.api bhuuvan
pratyuuhanivahaa iti | ato yuktamuktam— ‘vi"sva.m vi.s.nu.h’ iti | tadida.m t.rtiiya.m
kaara.nam ||
*
athaca jaatavedasi gata.h para"suraamo.api vi"svamiti vai"svaanara iti cocyate |
‘vi"svaruupa.m hari.na.m jaatavedasam’ iti hi "sruti.h | sa ca vaaca.h "suddhikara.h
vaagdo.sahara"sca | smaranti ca gaayatriisa.mhitaavacanam—
‘sa.mhartaa sarvado.saa.naamagnistha.h sarvadaahaka.h |
‘nityaanando.agnivar.na"sca raama.h para"subh.rt sadaa’ iti |
so.ayamagnyantargata.h para"suraamo mama rasanaayaamaasiina.h "suddhaa.m vaacamuccaarayatviti
praarthyate ‘vi"sva.m vi.s.nu.h’ iti | tadida.m turiiya.m kaara.nam ||
etadupaasanaarahasya.m naamavarivasyaayaamanusandheyamitiiyaan "sabdajaalabandha.h | sapa-
ryaaparyaayo.aya.m bhagavatpriitimaapaadayatiiti ||
vastutastu vyartheya.m kaara.najij~naasaa | puraivaagaadi yadimaani na kevala.m vi.s.no.h
sahasranaamaani, vi.s.no.h sahasraruupaa.naa.m naamaaniiti | te.su ca sahasraruupe.su
vi"svamiti prathama.m ruupam | vi.s.nuriti dvitiiyam | tatra yat prathama.m tat
prathamamuditam | dvitiiya.m dvitiiyamiti kaa.atra p.rcchaa?
*
nanu tathaa.api nottiir.na.h pra"snaar.nava.h | syaadapi saa vivak.saa | athaapi vi"svo
vi.s.nuriti vaktavyam | kuto.aya.m li"ngabha"nga.h?
satya.m vi"svo vi.s.nuriti vaktavyam | athaapi tathaa vacane sarvado.savihiinatva-
manuditameva syaat | ata aaha vi"svamiti | napu.msakali"ngena striipu.msado.sa-
�bhuumikaa 31
virahavyaajena sarvado.savirahamevaa.aha | tena vi"sva.m vi.s.nuriti sarva"sabda-
vaacya.h, athaapi sarvado.sahiina.h, tattatpadagaditagu.naireva puur.no vi.s.nuriti kathita.m
bhavati | tena loke do.savaacakaanyapi padaani bhagavati gu.navaacakaanyeva
bhavantiiti cokta.m bhavati | tadyathaa— du.hkhii paraajita ityaadi | loke du.hkhavaan
du.hkhiityucyate | mukhyatastu du.hkhasvaamii du.hkhipadaartha.h | du.hkhayatiiti hi du.hkhii
kathyate | tadyathaa dhanasvaamii dhaniityucyate, na dhanavaan | yata.h svaamino dhana.m
tadanugaa eva vahanti, athaapi te na dhanavanta.h | svaamitvaabhaavaat ||
eva.m paraajita ityaadyapi | na paraajayavaan paraajita.h | kintu paraajayasvaamii
paraajita.h | antarniita.nijartha"scaayam— ya.h svaapa.m praapayati sa mukhyata.h
suptapadaartha.h | ya.h paraajaya.m praapayati sa mukhyata.h paraajita"sabdaartha.h | tarhi
jitaarireva paraajita.h syaat | satya.m bhagavaa.mstathaa syaat | anye.su paraaja-
yasambhavaanna gu.navacanamidam ||
api ca tattadantaryaamii svaamii tacchabdena bha.nyate | vi"svamiti napu.msaka.m pada.m
jagadvaaci | tadantaryaamii bhagavaan mukhyato vi"svamityucyate | pu.mlli"ngavi"sva-
padaprayoge tasya jagadantaryaamitvam, tata"sca napu.msakavi"svapadavaacyatva.m syaada-
nuktameva | ato yukta.m vi"sva.m vi.s.nuriti ||
athaca ‘tadeva brahma parama.m kaviinaam’ iti vi"se.syatayaa parama.m brahma vi"svamiti
prastuuyate | tacca parama.m brahma vi.s.nureveti vi"sva.m vi.s.nurityavadhaaryate | pa.thanti
ca saa"nkar.sa.na.m suutram— ‘vi.s.nureva hi tacchrute.h | ta.m brahmetyaacak.sate’ | ata eva
‘athaato brahmajij~naasaa’ iti suutram, ‘vi.s.nureva vijij~naasya.h’ iti viv.rta.m
sa"ngrahabhaa.sye | ‘brahma"sabda"sca vi.s.naaveva’ iti ca bhaa.syavacanam | tadetat
prameyajaatamavagamayitu.m ‘vi"sva.m vi.s.nu.h’ ityaaha ||
vi"svanaamakasya ruupasyobhayali"ngatvaad vi"svamityeva nirde"syamiti ca puurvamaa-
veditam | upaasanaavi"se.saartha.m ca puurvamuditaani vivara.naanyarthavanti bhavanti ||
16
�32 bhuumikaa
*
tasyaasya stotraraajasya bhaa.sya.m naamacandrikaahvamiha sataamupahaariikriyate | bahuun
vatsaraan bhaa.syamidamanta.hpe.tikaayaa.m nihitamaasiit | samprati sarve.antaraayaa
antaradadhustasyaiva sahasranaamapratipaadyasya bhagavato.anugraha.ne a | vi"svanaamne vi.s.nave
kevala.m bhuuyi.s.tha.m namovaaka.m pra"saasmahe ||
imaamaacaaryagovinda.h pram.r.s.taa.m "sabdato.arthata.h |
vitene vimalaa.m naamacandrikaabhaa.syabhuumikaam ||
―0―
� 1
"sriivi.s.nusahasranaamastotram
aacaaryyagovindaviracitayaa
naamacandrikaakhyayaa vyaakhyayaa sahitam |
1 1
�2
.o
vai"sampaayana uvaaca—
"srutvaa dharmmaana"se.se.na paavanaani ca sarva"sa.h |
yudhi.s.thira.h "saantanava.m punarevaabhyabhaa.sata || 1 ||
natvaa sahasranaamaanamanantagu.namacyutam |
naamnaa.m sahasra.m tad vi.s.no.h ki~ncideva prapa~ncyate ||
laukikaan samaajadharmaan, vaidikaan sanaatanadharmaa.m"sca | paavanaani tatvavij~naa-
naani | ‘nahi j~naanena sad.r"sa.m pavitram’ ityuktatvaat || 1 ||
yudhi.s.thira.h—
kimeka.m daivata.m loke ki.m vaa.apyeka.m paraaya.nam |
stuvanta.h ka.m kamarccanta.h praapnuyurmmaanavaa.h "subham || 2 ||
eka.m sarvottamam | daivata.m devatottamameka.m kimiti vaa | loka.h samanvita.h
"saastrasamudaya.h | tadeva vidhaantare.na p.rcchati— ki.m vaa.apyekam | paraa.naamapi
para.m sarvaadhikamayana.m paraa gati.h | yasya trikara.namaaraadhana.m mok.saanta"subhaphala.m tat
sarvaa"srayabhuuta.m sarvaadhika.m tatva.m ki.mgu.nakamupaasyamiti samagrapra"snaartha.h || 2 ||
ko dharmma.h sarvadharmmaa.naa.m bhavata.h paramo mata.h |
ki.m japan mucyate janturjjanmasa.msaarabandhanaat || 3 ||
2
�"sriivi.sa.naa.stotram 3
aaraadhya.h p.r.s.ta.h | aaraadhana.m p.rcchati—ko dharma.h | bhavaan dharmaj~ne.su paramo
mata.h | ata.h ko dharmo bhavata.h paramo mata.h | santu naama bahavo dharmaa.h | ‘yaj~naanaa.m
japayaj~no.asmi’ iti bhagavataiva gaditatvaat tameva vi"si.sya p.rcchaamiityaaha—
ki.m japan | punarjanmabandhanaat | anaadisa.msaarabandhanaat || 3 ||
bhii.sma.h—
jagatprabhu.m devadevamananta.m puru.sottamam |
stuvan naamasahasre.na puru.sa.h satatotthita.h || 4 ||
jagatprabhutva.m katha~ncid deve.svapi gatam | aya.m tu devaanaamapi deva.h | api ca
saanta.m te.saa.m prabhutvam | ananta"scaaya.m de"sata.h kaalato gu.nata.h "saktita"sca |
ko.ayam? puru.sottamam | naaraaya.nam | prak.rterapi paratvamanenaivoktam |
‘ato.asmi loke vede ca prathita.h puru.sottama.h’ iti hyuktam | puru.sa.h puru
brahma saran saadhakajiiva.h | na pumaaneveti niyama.h | ii"sapade mana.hpraava.nyamutthaa-
nam | lokacintayaa vicchedaviraha.h saatatyam || 4 ||
tameva caarccayan nitya.m bhaktyaa puru.samavyayam |
dhyaayan stuvan namasya.m"sca yajamaanastameva ca || 5 ||
puru.samavyayam | k.saraak.sarapuru.sau viita.h | aya.m tu na vyeti | yajamaana.h puujaka.h
tameva caarcayan puujayan | puujaa ca tribhi.h kara.nairapiityaaha— tameva dhyaayan
manasaa | stuvan vacasaa | namasya.m"sca kaayena | evakaare.na puru.sottamatvenetara-
devataapuujana.m niraaha | anumanyate ca parivaaratayaa cakaare.na || 5 ||
anaadinidhana.m vi.s.nu.m sarvalokamahe"svaram |
lokaadhyak.sa.m stuvan nitya.m sarvadu.hkhaatigo bhavet || 6 ||
svayamaadinidhanavarjita.h | anasyaapyaadinidhane yena | lokaanaamii"svaraa
brahmaadyaa.h | aya.m mahe"svara.h | lokaanaamadhika iik.sitaa lokaadhyak.sa.h | upa-
dra.s.taa | naamasahasre.na stuvan nityam || 6 ||
2
�4 "sriivi.sa.naa.stotram
brahma.nya.m sarvadharmmaj~na.m lokaanaa.m kiirttivarddhanam |
lokanaatha.m mahad bhuuta.m sarvabhuutabhavodbhavam || 7 ||
brahma.nya.m vedavedyam | ye kiirtayanti te.saa.m lokaanaa.m kiirtivardhanam | lokaanaa.m sarva-
dharmaj~namiti ca | ‘eko vi.s.nurmahad bhuutam’ iti vak.syati | bhuutimad bhuutam |
sarvajiivaanaa.m bhava.h sa.msaara udbhavo mok.sa"sca yena | brahma.nyamityaadi stuvan sarva-
du.hkhaatigo bhavet || 7 ||
e.sa me sarvadharmmaa.naa.m dharmmo.adhikatamo mata.h |
yad bhaktyaa pu.n.dariikaak.sa.m stavairarccennara.h sadaa || 8 ||
dvitiiyapra"snasya vi"si.syottaram— e.sa me | stavairvak.syamaa.nai.h || 8 ||
parama.m yo mahat teja.h parama.m yo mahat tapa.h |
parama.m yo mahad brahma parama.m ya.h paraaya.nam || 9 ||
puna.h prathamapra"snasya vi"si.syottara.m dadadaaraadhyamahattva.m sataatparya.m viv.r.nvan stave.su
"sre.s.tha.m te braviimiiti pratijaaniite— paramamityaadinaa pa~ncakena | parama.m suuryaadi-
bhaasaka.m teja.h | suuryaadibhirabhaasita.m ca | tapo j~naanaruupam | mahad brahmeti
bhagavatii "srii.h | aya.m tu paramamahadbrahma || 9 ||
pavitraa.naa.m pavitra.m yo ma"ngalaanaa.m ca ma"ngalam |
daivata.m devataanaa.m ca bhuutaanaa.m yo.avyaya.h pitaa || 10 ||
anye viyanti pitara.h | ayameko.avyaya.h pitaa | janaka.h paataa ca || 10 ||
yata.h sarvaa.ni bhuutaani bhavantyaadiyugaagame |
yasmi.m"sca pra.laya.m yaanti punareva yugak.saye || 11 ||
kalpaadau prathamayugaarambhe kalpaante ca yugak.saye || 11 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (1) 5
tasya lokapradhaanasya jagannaathasya bhuupate |
vi.s.nornnaamasahasra.m me "s.r.nu paapabhayaapaham || 12 ||
lokapradhaanasya sarva"saastramukhyaarthasya | sarvajiivalokamukhyapuujyasya vaa | paapaad
bhayam | paapa.m ca sa.msaarabhaya.m ceti vaa || 12 ||
yaani naamaani gau.naani vikhyaataani mahaatmana.h |
.r.sibhi.h parigiitaani taani vak.syaami bhuutaye || 13 ||
gau.naani gu.navaacakaani na kevalam; vidvatsu khyaataani ruu.dhaani ca | .r.siriti
mantre mantradra.s.tari ca pa.thyate | bhuutaye mok.saantaayai || 13 ||
***
om || vi"sva.m vi.s.nurva.sa.tkaaro bhuutabhavyabhavatprabhu.h |
bhuutak.rd bhuutabh.rd bhaavo bhuutaatmaa bhuutabhaavana.h || 14 ||
1. vi"svam— vi"sva.m sarva.m puur.namityekaarthaani padaani | vi"sva.m gu.nai.h
puur.nam | ‘vi"svanaamaa sa bhagavaan yata.h puur.nagu.na.h prabhu.h’ iti hi smaranti
(1) | vi"sva iti vaayu.h | niyamyatayaa so.asyaastiiti vi"svam
(2) | vi"sva iti jiiva.h | so.apyanena niyamya iti vi"svam (3) |
vi"svamiti caraacaraatmaka.m jagat | tadapyanena niyamyamiti vi"svam
(4) | vi"svamiti sarvam | sarvamapyanena niyamyamiti vi"svam (5) |
vi"svaruupatvaad vi"svam (6) | ‘vive"sa bhuutaani caraacaraa.ni’ iti
vi"svam (7) | bhuutaanyatra vi"santiiti vi"svam (8) | sarvatra vi.s.ta.m
va.m j~naanaruupa.m ceti vi"svam (9) | vi"se.se.na "svayatiiti sarvagata.m vi"svam
(10) | .tu o "svi gativ.rddhyo.h | gatirityavagati"sca | tena puur.naj~naana.m
vi"svam (11) | nityav.rddha.m ca vi"svam (12) | vinaa pak.si.naa garu.dena
"svayati gacchatiiti vi"svam (13) | bhaktyaa vi"si.s.taanuddhartu.m "svayati
3
�6 "sriivi.sa.naa.stotram (1)
dhaavatiiti vi"svam (14) | bhaktyaa virahitaan daityaan sa.mhartu.m "svayati
bhuuloke.avataratiiti vi"svam (15) | vihaayasi gatamiti vi"svam |
vi.s.nupada.m hi tat (16) | naanaavataare.su vividhaani ruupaa.ni gaccha-
tiiti vi"svam (17) | vaya.h pak.si.na.h viyati "svayantyaneneti vi"svam
(18) | vaya.h j~naanina.h "svayanti avagacchantyaneneti vi"svam
(19) | tenaavagamena vividha.m "svayanti vardhante.aneneti vi"svam
(20) | ja.debhyo vi"si.s.ta.m cetanajaata.m "svayati calatyaneneti vi"svam
(21) | tatraapi vilak.sa.naastarava uurdhva.m vardhante.aneneti vi"svam
(22) | cetanaga.naa.h "svayantyavagacchantyaneneti vi"svam (23) vi"si.s.ta.m
sarvagu.nai.h "svayanti jaananti j~naanina etaditi vi"svam (24) | sarvato
vilak.sa.na.m jaanantiiti vi"svam (25) | j~naaninaa.m mok.saanta.m vividha.m
"svaayayatiiti vi"svam (26) | vividhaasu sa.msaaragati.su "svaayayati
sa~ncaarayatiiti ca vi"svam (27) | viinaa.m j~naaninaa.m "sa.m maukta.m sukha.m
va.m aparok.saj~naana.m caaneneti vi"svam (28) | saver.s aa.m ca cetanaanaa.m vividha.m
taratamabhaavopeta.m "sa.m sukha.m va.m j~naana.m caaneneti vi"svam (29) | nitya-
sa.msaari.na.h tridivanirayabhuusthaane.su vividha.m sa~ncaarayatiiti vi"svam
(30) | trividhaanaa.m jiivaanaa.m vividha.m tama.h sa.msaaro mukti"sceti trividha.m
phala.m gamayatiiti vi"svam (31) | vi"saa.m prajaanaa.m va.m j~naanameteneti
vi"svam (32) | vi ati"sayaj~naanaruupam, ‘t.rtiiyo.ati"saye’ ityakaarasya
ikaara.h, "sva.m sarvagata.m ceti vi"svam (33) | jaagratpravartanaaya vi"sati
dak.si.naak.siiti vi"svam (34) | dak.si.naak.si vi"san vaayayati j~naapayati
baahyaarthaaniti vi"svam (35) | svapnapravartanaaya manasyantarvi"satiiti
vi"svam (36) | manasyantarvi"san j~naapayati svaapnamarthamiti vi"svam
(37) | nidraaniyamanaaya vi"sati h.rdayamiti vi"svam (38) | h.rdaya.m
vi"san kevalaanandamanubhaavayatiiti vi"svam (39) | jiivasya nidrayaa
viliina.m "sva.m j~naanamaneneti vi"svam (40) | vi"sati jiivasvaruupa.m
�"sriivi.sa.naa.stotram (1) 7
bimbatayeti vi"svam (41) | vi"si.s.ta.m "sa.m sukha.m va.m j~naana.m caasyeti
vi"svam (42) | ata eva vilak.sa.na.m "sa.m ca va.m caasyeti vi"svam
(43) | vi"si.s.tatvaad vi, j~naanaanandaruupatvaat "sva.m ceti vi"svam |
‘akayapravisambhuumasakhahaa vi.s.nuvaacakaa.h’ ityabhidadhati | ‘vi.h pak.si-
paramaatmano.h’ iti ca (44) | ‘sarve"satvaat sarvagatvaat sarvasya
prabhavaapyayaat | sarvasya sarvadaa j~naanaat sarvamena.m pracak.sate’ iti smara.naat
vi"sve"satvaad vi"svam (45 ) | vi"svasmin vyaaptatvaad vi"svam
(46) | vi"svaprabhavatvaad vi"svam (47) | vi"svaapyayahetutvaad
vi"svam (48) | vi"svaj~natvaad vi"svam (49) | vi"svaantaryaamitvaacca
vi"svam (50) | ‘sarva.m hyetad brahma’ ityuktvaa svayamevopani.sat k.rpayaa
svavacana.m vyaacakhyau— ‘e.sa sarvaj~na e.sa sarve"svara.h e.so.antaryaamii | e.sa
yoni.h sarvasya prabhavaapyayau hi bhuutaanaam’ iti | ‘sarva.m samaapno.si
tato.asi sarva.h’ iti ca giitaasu | viinaa.m j~naaninaa.m vi"si.s.ta.m j~naana.m sukha.m
caaneneti vi"svam (51) | vividha.m "sva.m cara.m jagadasya liilaas.r.s.tiriti
vi"svam (52) | vigata"sva.m gativirahitamacara.m jagadapyasyeti vi"svam
(53) | na "svayati na karma.naa varddhata iti vi"svam (54) | vi"sva.m
svato ni"scalam (55) | athaapi vividharuupai.h vividha.m vicitra.m ca
"svayati calatiiti vi"svam (56) | veti gacchati jiivajaatamantaryaamitayaa,
gatvaa ca "svaayayati avagamayati vi.sayajaatamiti vi"svam (57) |
veti vardhayati ceti vi"svam | ‘vii gatiprajanakaantyasanakhaadane.su’ iti
dhaatupaa.tha.h (58) | aadau garbha.m vi"sati jiivamaadaayeti vi"svam
(59) | vi.s.ta.h sannaadau veti janayati ante "svayati dehaad gacchati
jiivamaadaayeti vi"svam (60) | veti janayati vi"svamiti vi"svam |
lopa.h samaane (61) veti kamaniiyo bhavati "svaabhyaa.m j~naanaanandaabhyaa-
miti vi"svam (62) | kaantiricchaa | tena viritiicchaa | vinaa
svecchayaa "svayati carati bhuvyavatiiryeti vi"svam (63) | va.m balam |
4
�8 "sriivi.sa.naa.stotram (1)
iricchaa | "sva.m kriyaa | tatsvaruupatvaad vi"svam | ‘svaabhaavikii
j~naanabalakriyaa ca’ iti "sruti.h (64) | sajjiive.su veti asyati
sthaapayati "sa.m va.m ceti vi"svam (65) | asatsu asyati nirasyati
ceti vi"svam (66) | ante veti khaadati vi"svam, sarge puna.h
"svaayayati bahirgamayati ceti vi"svam (67) | eva.m "svaayayati paalanena
vardhayati ceti vi"svam (68) | vinaa icchayaa "svaayayati caarayati
jagaditi vi"svam (69) | vinaa svecchayaa "svayati carati vanaad vana.m
raamaavataara iti vi"svam (70) | vinaa svecchayaa carati v.rndaavane
gopagobhi.h saheti vi"svam (71) | navaniita.m khaadan gokule vav.rdha
iti vi"svam (72) | vi.su pak.si.su caratiiti vi"svam (73) | vi.su
j~naani.su te.saa.m h.rdaye caratiiti vi"svam (74) | arjunaadi.su vi"san
vaati caratiiti vi"svam (75) | vi"san vaayayati caalayatiiti vi"svam
(76) | vaa gatigandhanayo.h | gandhana.m mardanam | vi"san vaati mardayati
du.s.taan do.saa.m"sceti vi"svam (77) | vi"sati vaayumiti vi"svam
(78) | saatvikaanaa.m va.m j~naana.m vi"sati j~naanavi.sayo bhavatiiti vi"svam
(79) | balinaa.m va.m bala.m vi"satiiti vi"svam (80) | vi.m j~naana.m "syati
tanuukaroti ke.saa~ncit vardhayati ke.saa~nciditi vi"svam (81) | vinaa.m
j~naaninaa.m "sa.m sukha.m vardhayatiiti vi"svam (82) | vi"saa.m vadhakart.rtvaad
vi"svam (83) | vi"saa.m vardhanaad vi"svam (84) | vibhirvi"si.s.tai-
statvamaanibhi.h "svaayayati pu.nya.m ca paapa.m ceti vi"svam (85) |
pu.nyavi"si.s.taan pu.nya.m loka.m gamayatiiti vi"svam (86) | pu.nya-
vihiinaan paapa.m loka.m gamayatiiti vi"svam (87) | prak.rti.m vik.rti.m
gamayatiiti vi"svam (88) | vidhi.m sarvacetanebhyo.adhika.m vardhayatiiti
vi"svam (89) | veti matsyaadiruupe.na aatmaana.m janayati, tena du.s.taan
"syati tanuukaroti, vardhayati ca sajjanaaniti vi"svam (90) | vi"sa.m
vi"si.s.ta.m sukha.m mok.se vaayayatiiti vi"svam (91) | vik.rtaanaa.m "sa.m veti
�"sriivi.sa.naa.stotram (1) 9
atti naa"sayatiiti vi"svam (92) | vi"si.s.ta.m vilak.sa.na.m sukhamatti
anubhavatiiti vi"svam (93) | vi"so.ante khaadati sa.mharatiiti vi"svam
(94) | vij~naanena "svayanti gacchantyenaditi vi"svam (95) | vij~naana.m
"svaayayati gamayatiiti vi"svam (96) | vij~naana.m vardhayatiiti vi"svam
(97) | veti janayati "svaayayati vardhayati ceti vi"svam (98) |
vilak.sa.namananta.m sukha.m vaati gacchatiiti vi"svam (99) | vi"svayati
vivardhate matsyaruupe.neti vi"svam (100) vivardhate varaaharuupe.neti
vi"svam (101) | vibhidya stambha.m "svayati nirgacchati n.rsi.mharuupe.neti
vi"svam (102) | va.m jalamicchayaa "svayati kuurmaruupe.neti vi"svam
(103) | vinaa tripadamitabhuumiicchayaa gacchati vaamanaatmaneti
vi"svam (104) tatastrivikramaatmanaa vibhidyaa.n.da.m vardhata iti vi"svam
(105) | mohiniiruupe.na daityaan va~ncayitvaa te.saa.m vi"sa.m sukhavipariita.m
du.hkha.m vaayayatiiti vi"svam (106) | vividhaa ruja.h "samayan vaati
dhanvantariruupe.neti vi"svam (107) | vigata.m prajaanaa.m "sa.m yebhyaste
vi"saa.h prajaapii.dakaa.h k.satriyaa.h | taan veti atti naa"sayati bhaargavaatmaneti
vi"svam (108) | raamaatmanaa raghukula.m vivardhayatiiti vi"svam (109)
raava.na.m vihatya vibhii.sa.na.m vardhayatiiti vi"svam (110) | k.r.s.naatmanaa
yaduku la.m vivardhayatiiti vi"svam (111) | goku la.m vivardhayatiiti vi"svam
(112) | vidura.m vi"si.syaanug.rh.nan, tadg.rha.m vi"san, ta.m vardhayatiiti
vi"svam (113) | vigata"sva.m vigataj~naana.m durjana.m cakaara buddhaatmaneti
vi"svam (114) | vi.m paramaatmaana.m "syanti tanuukur vanti ye taan mlecchaan
veti naa"sayati kalkyaatmaneti vi"svam (115) | vividhairavataarai.h
vardhayati dharma.m dhaarmikaa.m"sceti vi"svam (116) | vigamayati adharmama-
dhaarmikaa.m"sceti vi"svam (117) | vyasya veda.m vardhayati j~naana.m vyaasaatmaneti
vi"svam (118) | vinaa j~naanena vardhayati "samiti dattakapilaadirj~naana-
kaaryo bhagavaan vi"svam (119) | evamaadiruupe.na vividha.m j~naanibhira-
vagatamiti vi"svam (120) ||
5
�10 "sriivi.sa.naa.stotram (1-2)
evamanusandadhataamamitaa arthaa.h parisphuranti | bhagavato.anantairavataarai.h saha
sara.naadekaikamapi sahasra.m naama | di"nmaatradar"sanaartha.m da"saavataaraparatayaa vyaakhyaatam |
anenaiva nayenaanye.apyavataaraa yathaasambhavamanusandheyaa bhavanti ||
nanu ‘vi.s.nurvi"svam—’ iti vaktavyam | satyam | syaat tathaa vaktavyam |
arthavi"se.sadyotanaaya tathaa noktam | ko.arthavi"se.sa.h? "s.r.nu | vi"svamiti
ekonavi.m"satimukho madhye gajamukho vi"svo.api vivak.sita.h | sa kila ga.napatyanta-
rgata.h san vighnavinivaaraka ityaadau sa eva prastuuyate | vi.m vighna.m "svayati gamayati
apagamayati ceti vi"svamiti ||
tarhi vi"svo vi.s.nuriti vaktavyam | syaat tathaa vaktavyam | vivak.saa tu na
puuryate | kaa vivak.saa? striipundo.savihiinatvaat vi"sva eva napu.msakapadena vi"svamiti
vyavahriyata iti | tathaa vi"svamiti jagadvaaci pada.m yathaa bhagavadvaaci syaat | athaapi
sa puru.sasuuktapratipaadya.h pu.mruupa iti vi.s.nurityaaha | saiva hi paradevataa striiruupaa
ceti muktaanaamparamaagatirityaadyaaha | evamuttaratraapi li"ngavyavasthaa ||
2. vi.s.nu.h—vi"satiiti vi.s.nu.h | ‘vi"sa prave"sane’ | veve.s.tii ti vi.s.nu.h | vi.sl
vyaaptau | ‘antarbahi"sca tat sarva.m vyaapya naaraaya.na sthita.h’ iti naaraa-
ya.nopani.sat | vi"si.s.tabalapraa.na"sca vi.s.nu.h | ‘.nakaaro balam | .sakaara.h
praa.na aatmaa’ ityaitareyii "sruti.h | ‘vii gatiprajanakaantyasanakhaadane.su’ |
veti sarvatra gacchatiiti vi.s.nu.h | sarvamavagacchatiiti vi.s.nu.h |
j~naanibhiravagamyate ceti vi.s.nu.h | sarva.m janayatiiti vi.s.nu.h | bhuutai.h
sahaa.atmaana.m bahudhaa janayatiiti vi.s.nu.h | sarvakamaniiyatvaad vi.s.nu.h |
kaantiricchaa ca | satyasa"nkalpatvaat sarve.s.tatvaacca vi.s.nu.h | asana.m prera.na.m
sthaapana.m ca | sarvaprera.naad vi.s.nu.h | sarvasya tattatsthaane.su sthaapanaad
vi.s.nu.h | daityanirasanaad vi.s.nu.h | ante vi"svagraasaacca vi.s.nu.h | ya.h
vi"satiiti vi"svamityukta.h sa vi.s.nuriti dhaaryataam | tameva hi
vi.s.numaacak.sate | ‘"suklaambaradhara.m vi.s.nu.m "sa"sivar.na.m caturbhujam | prasannavadana.m
�"sriivi.sa.naa.stotram (2-7) 11
dhyaayet sarvavighnopa"saantaye’ iti ca | vi"si.sya "sa"sivar.na.m hi
vi"svamucyate | athaapi puru.sottama iti pu.mpadenaa.aha vi.s.nuriti | atha
ca vi.sa.nurvi.s.nurucyate | .sa.lak.saro hi vi.s.numa.mtra.h | sa.msaaravi.sa.m nudatiiti
vi.sa.nurvi.s.nu.h | vi.m vidyaamaatmaana.m vaa sanotiiti ca | adhikamupari
(259; 661) ||
3. va.sa.tkaara.h—va.sa.diti yaj~ne.svaakaarya huuyata iti va.sa.tkaara.h | va.s.tiiti
va.sa.t | sarvakart.rtvaat kaara.h | icchaaruupa.h sarvakaara.na.m ca | vaantiiti
vaa"scetanaani te.saa.m .sa.t bhaavavikaaraa aneneti va.sa.t | sarvagata.h .sa.dgu.n aatmaa
ca va.sa.t | va.sa.dityaakriyata iti va.sa.tkaara.h | vasantaadiin .sa.d.rtuun
karotiiti va.sa.tkaara.h ||
4. bhuutabhavyabhavatprabhu.h—bhuutaanaa.m bhavi.syataa.m bhavataa.m ca prabhu.h | bhuuta.h bhavya.h
bhava.m"sca prabhu.h | ‘tasyopavyaakhyaana.m bhuuta.m bhavad bhavi.syaditi’ iti
maa.n.duukopani.sat ||
5. bhuutak.rt—bhuutaani jiivajaataani karoti s.rjati, k.rntati sa.mharati ceti
bhuutak.rt | saatvikajiivaan bhuutaan bhuutimata.h karoti | bhuutaani vetaa.laa-
diini karoti k.rntati ca | pa~ncabhuutaani karoti s.rjatiiti ca |
sataamasataa.m ca bhuvi tati.m karotiiti ca | asataa.m bhuvi tati.m k.rntatiiti
ca svaya.m mahad bhuutma, sarvak.rcca ||
6. bhuutabh.rt—bhuutaani e.sa bibharti, bhuutaani caina.m bibhratiiti bhuutabh.rt |
7. bhaava.h—nidur.s.ta aa e bhavati, aanandaruupa"sca bhavatiiti bhaava.h | ‘sadbhaavavaacina.h
"sabdaa.h sarve te sukhavaacina.h’ iti hi smaranti | ‘satva.m nirdo.satva.m’
iti ca tatvapradiipe | bhaati avati ceti bhaava.h | bhakaarasya a.s.taavi.m"sati-
rarthaa.h bhaa.syakaaroktaa.h | sarve.apyatraanusandheyaa.h | adhikamasmatk.rtaayaa.m
naamamaalaayaa.m dra.s.tavyam | avati"scaanekaartha.h | rak.sa.ne, prave"se, gatau,
avagatau, vyaaptau, vadhe, vibhaage ca mukhyata.h pa.thanti ||
6
�12 "sriivi.sa.naa.stotram (8-11)
8. bhuutaatmaa—bhuuta.h bhuutimaanaatmaa svaruupamasya | bhuuta"scaayamaatmaa | bhuutimanta-
"scaanena sarva aatmaana.h | bhuute.svaatata"scaayam | bhuutaanyatti caayam | s.r.s.ti-
vistaaraaya bhuutaanyaadatte caayam | bhuutaanaamaatmaa antaryaamii caayam |
sarve.saamaa"srayatvaad bhuumatvaacca bhuu"scaaya.m tatatvaat ta"scaayamaatmaa svaamii
caayamiti bhuutaatmaa | ‘akayapravisambhuumasakhahaa vi.s.nuvaacakaa.h’ iti
hyuktam ||
9. bhuutabhaavana.h—bhuutaani bhaavayatiiti bhuutabhaavana.h | ‘s.r.s.ti.h sthiti"sca sa.mhaaro
bhaavanetyabhidhiiyate’ iti hi smaranti | bhuutaanaa.m bhaava.m nayati ca | bhuutai-
r manasaa bhaavaniiya"sca | bhuuta"sca bhaavana"sca | bhuu"sca ta"sca bha"scaavana"sca | a"sca
vananiiyatvaadvana"sca vaa | avanaadava.h | net.rtvaanna"sca vaa | buddharuupa"sca
sarvani.sedhaanna ucyate || 14 ||
puutaatmaa paramaatmaa ca muktaanaamparamaagati.h |
avyaya.h pura.sa.h saak.sii k.setraj~no.ak.sara eva ca || 15 ||
10. puutaatmaa—puuta.h do.sarahita.h trigu.naatiita"sca aatmaa svaruupamasya | puuta-
"scaayamaatmaa | puutaa"scaanena sarve.apyaatmaana.h | puutaanyaapnoti caayam |
puutaan puutaani caa.adatte caayam | puutaanaamaatmaa.antaryaamii caayam | puute.su
caa.atmaa mano.asya | puur.na.h tata"scaayamaatmaa ||
11. paramaatmaa—sarvaparamaa.naa.m brahmaadiinaamaatmaa | parama"scaayamaatmaa | paraa maa
ye.saa.m te paramaa.h | svaya.m ca maayaa api para.h | paantiiti paa.h loka-
paalaa brahmaadaya.h | te.saa.m ramaayaa"scaayamaatmaa | paravi.sayaa pramaa ye.saa.m te
paramaa.h | paramaa"scaanena sarve.apyaatmaana.h | paramaanapyatti caayam | pare.saa.m
taamasaanaa.m pramaa.m caayamatti | paraa.m"sca taamasaanaya.m maa aadatte naa.adatta
iti ca paramaatmaa | paati ramate caayamaatmaa | para"sca ma"sca j~naanaruupa-
"scaayamaatmaa ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (12-14) 13
12. muktaanaa.m paramaa gati.h—muktaanaa.m paramaa gati.h parama.m gamyam | striyo.api
muktau bhavanti | taasaa.m bimbabhuuto.aya.m striiruupa"scopaasya iti striili"nga-
naamnopastauti | atha ca muktaanaamparamaagatirityeka.m padam | naamnaa.m hi
loke praaya ekapadya.m bhavati | dhanasvaamiiti naama kurvate | na tu dhanaanaa.m
svaamiiti | tathaa caayamartha.h | muktaanaa.m jiivaanaa.m para.m kevala.m aagatireva
mukti.m prati, natu tato nirgati.h yena sa muktaanaamparamaagati.h | .sa.s.thyaa
aluk | muktaanaamapi paraa yaa maa ramaa tasyaa apyaya.m gati.h | muktaanaa.m
paramaad vaiku.n.thaat agati.h,anivartana.m yasmaat | muktaanaamapyanaa
ce.s.tayitrii sarasvatii | taa.m muktaanaa.m paatiiti muktaanaampo vaayu.h |
aluk | avadhaara.ne vaa bindu.h | tasya ca ramaayaa"sca gati.h | muktaanaa
vaa ramaa | tasyaa api paramaa gati.h | ‘tiityaananda.h samuddi.s.ta.h’ iti
vacanaadagatiriti nityaananda ucyate | paramaa agati.h nitya.h paramaananda.h
yena sa paramaagati.h | muktaanaamana"sca, am antaka"sca, parama"sca, na vidyate
gatiranya aa"srayo.asyetyagati"scetyaadi ||
13. avyaya.h— na vinaa"sameti na vikaaramayate | avatiityavi.h | ayate
sarvatretyaya.h | avi"scaayamaya"sca | a"scaaya.m vi"scaaya.m aya"sca | ‘a.h iti
brahma’ ityaitareye | h.rdayaguhaayaamavya.h avaniiya"scaaya.m ya"sca | sarvagata"sca
sarvaj~na"sca ya.h | vinaa pak.si.naa ayata iti vyaya.h | a"scaasau vyaya"sca |
avaya.h aj~naanino.api ayante j~naanavanto bhavantyanena | avanaadavayo
brahmaadyaa.h | te.apyena.m muktaavayante | te.saamaya.h "subhaavaho.ayam | yaa
gataavityato.ayo.aj~naanam | na vidyate viinaa.m vi"si.s.taanaa.m sataa.m ayo.aj~naana.m
yasmaadityavyaya.h | avyamavaniiya.m ya.m j~naana.m yadvi.saya.m so.avyaya.h | avya.h
yo vaayuryasya | avyayaanyapi padaani vaacakaanyasyeti caavyaya.h ||
14. puru.sa.h—puri "sete puru.sa.h | puru ca sa.h | puraa ca sa.h | para.m ca sahate |
‘para.m vi.sahate yasmaat tasmaat puru.sa ucyate’ iti hi smaranti | puru.su
brahmaadi.su ca siidati | puruun puru.saarthaan sanoti | puruunapyante saada-
yati | puru.su "sabdaraa"si.su vaacyatayaa siidati | saatvikaan punaati,
7
�14 "sriivi.sa.naa.stotram (14-17)
raajasaan muktipathaad ru.naddhi, taamasaan syati naa"sayatiiti puru.sa.h |
.so.antakarma.ni | purubhi.h devai.h saha sarati | puruunapi syati | adhika.m
dvitiiyaruupe (407) ||
15. saak.sii—saak.saat sarvamiik.sata iti saak.sii | saaratvaat sa.h |
sarvamak.sayamasyetyak.sii | sacaasau sa ca saak.sii | ak.saa.nyasya sa.mtiiti
vaa.ak.sii | ak.sii.na"scaayam | saak.saa jiivaa.h | te.saamaya.m svaamii | saara"sca
a"sca k.sakaaravaan n.rsi.mhaatmaa ceti ca saak.sii ||
16. k.setraj~na.h—k.setra.m pi.n.daa.n.da.m ca brahmaa.n.da.m ca jaanaatyayameka iti k.setraj~na.h |
‘k.setraj~na.m caapi maa.m viddhi’ iti giitaayaam | k.sapayati, icchayaa traayate,
j~naapayati, j~naayate, sarva.m jaanaati ceti k.setraj~na.h | sarvasya k.sitiriti
k.setram | sarva.m j~napayatiiti j~na.h | k.setre j~no jiivo.aneneti k.setraj~na.h ||
17. ak.sara.h—ya.h k.setraj~na.h san k.setrastha.h sa eva ak.sara"sca | k.setrasya k.sara.ne.api
svaya.m na k.saratiiti | k.sara vinaa"se | na kevala.m k.setrastha eva | kintu
a"snute vyaapnoti sarvamityak.sara"sca | a"su vyaaptau | adhika.m k.saratiiti
caak.sara.h | k.sara santatadaane | ak.se.su ramate ca | ak.samak.saya.m loka.m raati
dadaati ca | atiitak.saraak.saratvaada.h | apagatado.satvaada.h | anantagu.na-
tvaada.h | sarvaa"srayatvaat sarvak.sapa.naacca k.sa.h | do.sakar.sa.naacca k.sa.h |
ratiruupatvaad ra.h | aa akaaraat aa k.sakaara.m sarvavar.ne.su vaacyatayaa ramata
iti caak.sara.h | ata ucyate— evacaadisarvaavyayavaacya"scaayamiti |
sarvaak.saravaacya"scaayamiti | ata eva avyaya ityaarabhya ak.sara ityupasa.mh.rtya
‘eva ca’ ityaaha | ‘e’ iti svaraa.naamupalak.sa.nam | vakaaro yaadik.saantaanaa.m
vyaapakaak.saraa.naam | cakaara.h pa~ncavargiiyaak.saraa.naam | aja.h sannicchayaa
sarva.m vartayan ‘eva’ | adhike.s.ta iti e | sarvaj~natvaat sarvagatatvaadvaa
va | e akaaravaacye svasminneva vartamaana.h prati.s.thita iti ca |
gu.nai"scitatvaat ‘ca’ | jiivai.h samuccitatvaacca mok.se.api || 15 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (18-22) 15
yogo yogavidaannetaa pradhaanapuru.se"svara.h |
naarasi.mhavapu.h "sriimaan ke"sava.h puru.sottama.h || 16 ||
18. yoga.h—yujyate manasi yogibhiriti yoga.h | sarvapuru.saathairy urj yante saadhakaa
aneneti ca | ayameva yoga.h sarvapuru.saarthapraaptyupaaya iti ca | yena vaayunaa
uccairgiiyate saamabhiriti yoga.h | yaatiiti ya"sca uparigata"sca | yena vaayunaa
unaa "sambhunaa caaya.m gamyate giiyate vaa ||
19. yogavidaannetaa—yoga.m puru.saarthopaaya.m vidanti ye te.saamaya.m netaa |
ekapadye.aluk | atha ca yogavidaa yogavidyaa | taamaya.m nayati |
yogavicca, a"sca, am antaka"sca, netaa ca ||
20. pradhaanapuru.se"svara.h—pradhaanamaaninyaa.h ramaayaa.h, puru.samaanina"scaturmukhasya
caayamii"svara.h | pradhaanapadopalak.sitasya acetanasya puru.sasya cetanasya
caayamii"svara.h | k.sarapuru.se.su pradhaano brahmaa tasyaayamii"svara.h | atha ca
pradhaana.h puru.sa ityak.sarapuru.sa.h | lak.smii.h | tasyaa ayamii"svara.h | svaya.m
sarvapradhaana.h | k.saraak.sarapuru.se"svara"sca | atha ca svaya.m pradhaanapuru.sa.h | ii"svara"sca
sarvapuru.saa.naamayam | ii"saanaamapi vara"scaayam | pradhaana"scaaya.m puru.sa"scaaya-
mii"svara"scaayamiti ||
21. naarasi.mhavapu.h—ardha.m narasyeva, ardha.m si.mhasyeveti naarasi.mhamasya vapu.h |
naraa.naamidamaj~naana.m naaram | tat hinasti si.mhatiiti vaa naarasi.mha.m
vapurasya | .sihi hi.msaayaam | narasamudaaya.m pra.laye sa.mharatiiti ca taad.r"sa.m
vapurasya | nare.su gata"scaaya.m naara.h | sarvasa.mhananaat si.mha.h | naraa.naa.m va.m
j~naana.m pu.s.naatiiti vapu"scaayam ||
22. "sriimaan—a"nka.m "sritaa "sriirasyeti "sriimaan | "sriivatsatvaacca "sriimaan |
"siir.sa.ni "sritaa.h iti "sriya.h pa~ncadevataa.h, cak.su.h "srotra.m mano vaak praa.na
iti | cak.suriti suurya.h | "srotramiti candramaa.h | mitrayamavaru.nakuberaa"sca |
8
�16 "sriivi.sa.naa.stotram (22-6)
mana iti garu.da"se.sarudraa.h, indrakaamau ca | vaagityagni.h | praa.na iti
madhyama.h praa.na.h | ‘taa vaa etaa.h "siir.san "sriya.h "sritaa"scak.su.h "srotra.m mano
vaak praa.na.h’ iti "srute.h | taa niyamayan "sriimaan | sau.mdaryasaara"sca
"sriimaan | vedaan vidan, vedairvedya"sca "sriimaan | ‘.rco yajuu.m.si
saamaani | saa hi "sriiram.rtaa sataam’ iti "srute.h | sarvasampadaa.m padatvaacca
"sriimaan | "sa.mruupe brahma.ni vaayau vaa rate.h "sriiriti sarasvatii bhaaratii
vaa | saa.asya vadhuuriti "sriimaan | "sriiriti draupadii | saa.astyasya du.s.taha na-
naa"ngatveneti "sriimaan | adhikamupari.s.taat (178;221;617) ||
23. ke"sava.h— prakiir.naa.h kuntalaa.h paritomukhamasyeti pra"sastake"savaan
ke"sava.h | avataaraartha.m vitiir.na"suklak.r.s.nake"savaaniti ke"sava.h | suuryakira.naa.h
ke"saa ucya.mte | te.su vartamaano.aya.m jagad vartayati | ka"sca ii"sa"sca ke"sau
brahmarudrau, s.r.s.tisa.mhaarayorvartayatiiti ca | k.r.s.naruupe.na ke"sina.m hatavaaniti
ca | adhika.m tuupari (652) ||
24. puru.sottama.h—k.saraak.sarapuru.saabhyaamuttama.h | uttama"scaaya.m puru.sa.h | puru.se.su
caayamuttama.h || 16 ||
sarva.h "sarva.h "siva.h sthaa.nurbhuutaadirnnidhiravyaya.h |
sambhavo bhaavano bharttaa prabhava.h prabhurii"svara.h || 17 ||
25. sarva.h—sarvasya prabhavaapyayaabhyaa.m sarva.h | sarvaj~natvaat sarva.h | sarvagatvaat
sarva.h| sarvagu.napuur.natvaat sarva.h | sarve"svaratvaat sarva.h | sarati vaati ceti
sarva.h | ‘yadadhiinaa yasya sattaa tat tadityeva bha.nyate’ iti sm.rti.h |
‘sarva.m samaapno.si tato.asi sarva.h’ iti ca giitaasu | ‘e.sa sarvaj~na.h |
e.sa sarve"svara.h | e.so.antaryaamii | e.sa yoni.h sarvasya prabhavaapyayau hi
bhuutaanaam’ iti ca "sruti.h ||
26. "sarva.h—"sive gata.h "s.r.naati sa.mharatiiti "sarva.h | asataa.m "sa.m ru.naddhiiti
ca | ‘"sarva.h "sa.mrodhanaaddhari.h’ iti ca smaranti | "sara.m "sariira.m jiiva.m vaa
�"sriivi.sa.naa.stotram (28-32) 17
vartayatiiti ca | ‘"saro hyaatmaa—’ iti "srute.h | sukhakrii.daaj~naanaruupatvaacca
"sarava eva "sarva.h ||
27. "siva.h—"sivagata.h "sivasyaapi "sivataa.m dadacchiva.h | ‘yacchaacai ani.hs.rtasari-
tpravarodakena tiirthena muurdhnyadhidh.rtena "siva.h "sivo.abhuut’ iti bhaagavate |
"sayaano yaati sarvata.h iti "siva.h | "sina aana.mdino vartayan "siva.h |
"sameva "si | t.rtiiyo.ati"saye | ati"sayaananda.h j~naanaruupa"sca "siva.h ||
28. sthaa.nu.h— sthiratvaat sthaa.nu.h | a.nu.su jiive.su ti.s.than a.nora.niiyaan
sthaa.nu.h | sthiraanapyaa.nayati caalayatiiti ca | sthaa.nau "sive gatatvaacca
sthaa.nu.h ||
29. bhuutaadi.h—bhuutaanaa.m bhuutimataa.m jiivaanaamaadaanaad bhuutaadi.h | pa~ncabhuutaanaa-
maadi.h kaara.nam | taani ca s.r.s.tivikaasaarthamaadatte | ante ca bhuutaa-
nyatti | bhuutaanaa.m jiivaanaamaadi.h kaara.nam, aadaataa ca, sa.mhartaa ca ||
30. nidhiravyaya.h—pra.laye sarva.m na.s.taakaaramatra nidhiiyate | athaapi svaya.m na
vyeti | bhaktaanaamavyayo nidhi.h "sevadhi.h | atha ca naamatvaadaikapadye
nidhi.su rataa.h nidhiraa.h | taan nidhivyayena da.n.dayan nidhiravyaya.h |
vidyaakhye nidhau rataa ye vayo j~naaninastaanayamayate, te cainamayante | atha
ca tejasaa.m nidhi.m ravimayata iti nidhiravyaya.h | sataa.m.m nidhi"scaayam, ravante
vedaa enamiti ravi"scaayam, aya.h "subhaavaha"scaayamiti ca ||
31. sambhava.h— sambhavati jagadasmaaditi sambhava.h | svaya.m ca dharmasa.msthaapanaaya
svecchayaa sambhavati | muktaa.h samyag bhavantyaanandaruupaa anena |
sampuur.natvaat sam | aanandaruupatvaat bhava"sca | samyag bhaati
j~naanaruupatayeti ca sambhava.h | samagratvaat sam | bhaatiiti bha.h | vaatiiti
va"sca ||
32. bhaavana.h—s.r.s.tisthitisa.mhaarai.h jagad bhaavayati | karmaphalaani bhaavayati,
bhaavaan padaarthaan tattadanugu.na.m nayati, bhaavaan jiivaan nirayabhuusvargaa-
9
�18 "sriivi.sa.naa.stotram (32-8)
di.su nayati, sarve.saa.m bhaava.m manogata.m pra.nayati, bhaavaniiya"sca sataa.m
h.rdiiti bhaavana.h | bha"sca avana"sca | bhayaa j~naanaprabhayaa vanyate | bhaktairaavana-
niiya"sca | bhaavo bhakti.h | bhaavena va"se niiyata iti bhaavana.h | bhaktirena.m
nayati gamayatiiti ca | bhaavaa bhaktaa ena.m svah.rdi nayantiiti ca ||
33. bharttaa—sarva.m bibhartiiti bhartaa | devaanaa.m bhartaa | ramaayaa"sca bhartaa |
sa.msaarabhaaraat taarayatiiti ca bhartaa | du.hkhabhara.m tarantyanena | gu.nabharitatvaacca
bharttaa ||
34. prabhava.h— prabhavati sarvamaneneti | svaya.m prak.r.s.to bhavati | jiivaa"sca anena
prak.r .s.taa bhavanti | prak.r .s.taa"scaasya bhavaa.h avataaraa.h | prak.r .s.tatvaat pra | sarvadaa
bhavatiiti bhava.h | prak.r.s.ta"sca bha"sca va"sca ||
35. prabhu.h—prabhavati sarvasamartha.h | prak.r.s.to bhavati | bhaktaanaa.m praka.to bhavati
| prathamo bhavati | prathama.m ca bhavati | adhikamupari (299) ||
36. ii"svara.h—ii.s.ta iti sarve"svara.h | ii"saanaa.m brahmaadiinaamapi vara.h | jagadii"saa
ramaa | tasyaa aya.m varo bhartaa | ii"sa"sca vara"sca | ii.s.te vaati ramate ca |
adhikamupari (74) || 17 ||
svayambhuu.h "sambhuraaditya.h pu.skaraak.so mahaasvana.h |
anaadinidhano dhaataa vidhaataa dhaaturuttama.h || 18 ||
37. svayambhuu.h—svayameva bhavatiiti svayambhuu.h | svatantro bhavatiiti ca
svayambhuu.h | sva.m sviiya.m ya.m vaayu.m bhaavayatiiti ca svayambhuu.h | svatantratvaat
svayam, bhuutatvaad bhuumatvaacca bhuu.h | sva.m ca ya.m ca bhuu"sca vaa | svayambhuvi
caturmukhe gatatvaacca svayambhuu.h ||
38 "sambhu.h— "sa.m bhavatyaneneti "sambhu.h | svaya.m ca "sam aanandaruupo
bhavati | "sambhorantaryaamii ca "sambhu.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (39-45) 19
39. aaditya.h—aditinandano vaamano bhavannaaditya.h | aadityagatatvaa-
ccaayamaaditya.h | sarvasmaadaadau vidyamaana iti caa.aditya.h | sarvasyaa.adi"sca
tya.h aanandaanubhavaruupa"sceti aaditya.h | ‘tiityaananda.h samuddi.s.to yeti
j~naanamudaah.rtam’ iti hi smaranti | aadi.su jagatkaara.ne.su tato
yamayatiiti ca aaditya.h | adhikamupari (567) ||
40. pu.skaraak.sa.h—pu.skarada.le ivaak.si.nii asya | bhaktaanaa.m pu.s.tikare caak.si.nii
asya | pu.s.tikaratvaat pu.skara.h | na k.siiyata ityak.sa.h | pu.s.tikara"sca a"sca
k.sa"sca | adhikamupari (560) ||
41. mahaasvana.h—mahaan vedaakhya.h svano.asya | mahaa.m"sca daityah.rdayavidaara.na.h
svano.asya | mahaanasurmukhyapraa.na.h | tasyaana"sce.s.taka.h | mahat sva.m dhana.m
nayati praapayatiiti mahaasvana.h | sataa.m mahat sva.m sampadaya.m netaa ca |
mahe.su utsave.su asubhirasunaa vaa saha ce.s.tate | mahyata iti maha"scaaya-
masanaadasu"scaayamana"sca ||
42. anaadinidhana.h—aadinidhane asya na sta.h | anaaderapi sa.msaarasya
nidhanaheturayam | anasya mukhyapraa.nasyaapi aadinidhane anena bhavata.h |
anaadi"scaayamibhye.su nihitadhana"sca | ana"scaa.adi"sca nidhana"scaayam ||
43. dhaataa—dadhaati dhaarayati po.sayati ceti dhaataa | sarvaabhii.s.tadaataa ca | dhaa~n
daane | adhikamupari (951) ||
44. vidhaataa—vi"se.sato dhaataa mok.sadaanena | karma.naamucita.m phala.m vidadhaati
ca | bahuvidhaa.m jagatiimaatanoti, atati ca | vividhaa.h sa.msaaragatiista-
rantyanena | vi"sca dhaataa ca | adhika.m tuupari (486) ||
45. dhaaturuttama.h—ata eva uttamo dhaaturdhaaraka.h | dhaaturviri~ncaadapyuttama.h |
savairra pi dhaatubhi.h jagaddhaarakaiderv ai.h rutatama.h stutatama.h | dhaatubhi.h kriyaapadairapi
rutatama.h | saptadhaatubhii ruddha.m dhaaturut "sariiram | tat taamyati icchati
10
�20 "sriivi.sa.naa.stotram (45-50)
svaadhi.s.thaanatayaa | tat taamyati khidyatyanena | tamu kaa"nk.saayaa.m khede
ca | dhaatu"sca rutatama"sca || 18 ||
aprameyo h.r.siike"sa.h padmanaabho.amaraprabhu.h |
vi"svakarmmaa manustva.s.taa sthavi.s.tha.h sthaviro dhruva.h || 19 ||
46. aprameya.h— avij~neya.h saakalyena | iyattaaraahityaadaparimeya"sca | adhika"sca
prak.r.s.ta"sceti meya.h | adhika.m prak.r.s.ta.h maabhirmaanairiiyate ca | maabhirveda-
vaagbhiriiyate | mayaa ramayaa ceyate | apramairekaak.sarairiiyate | na pramiiyata
ityaprama.h | ri.m lak.smii.m yaatiitiiya.h | sa caasau sa cetyaprameya.h | tayaa
iiyata iti ca ||
47. h.r.siike"sa.h—h.r.siikaa.naamindriyaa.naamii.s.te | svaya.m h.r.s.ta.h jagacca har.sayan
suuryacandrayo.h ke"se.su kira.ne.su sthita iti | h.r.syantyebhiriti h.r.saya.h ke"saa
a.m"savo.adhi.s.thaanamasya | svaya.m h.r.sii h.r.s.ta.h | kasya brahma.na"sca ii"sa.h |
anye.saamaanandasye"so vaa | yena vaa ke"sau brahme"saanau h.r.s.tau ||
48. padmanaabha.h—jagadaakhya.m padma.m naabhaavasyeti padmanaabha.h | asya
mukhakaracara.na"sobhaayaa.h pura.h padmamapi naa.abhaati | adhikamupari
(196;347) ||
49. amaraprabhu.h— prabhurayamamaraa.naa.m devaanaa.m muktaanaa.m ca | amamamita.m ra.m rama.na-
masyeti amara"sca prabhu"sca | amare.su vaamanaatmaa prabhavati ca | amare.su
prak.r.s.to.amarapro brahmaa bhavatyanena | amaraan praatiiti amarapro brahmaa |
praa puura.ne | so.api bhavatyanena ||
50. vi"svakarmmaa —vi"svakart.rtvaad vi"svakarmaa | vi"sve.saa.m vi"sva.m ca karma
anena | ‘na .rte tvat kriyate’ ityaade.h | vi"svakarma.ni devatva.s.tari
gata"sca vi"svakarmaa | karoti minoti ceti karmaa | vi"sva"scaaya.m karmaa
ca | anta.h sthitvaa karmak.rt, puur.nakarmaa ca ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (51-7) 21
51. manu.h—manorantaryaamii | manu.su mantre.su vaacyatayaa gata.h | sarva.m manute iti
ca manu.h | maati ca nudati ceti ca ||
52. tva.s.taa—tva.s.turantaryaamii tva.s.taa | jagatastvak.sa.naat tanuukara.naacca tva.s.taa ||
53 sthavi.s.tha.h—sthavi.s.the.su svavi.s.tho.ayam | suuk.smatama.h sannapi sthuulatama.h |
stha.h sthira.h | vi.h pak.sii garu.da.h | tatraayamaaruu.dhasti.s.thati | ‘ti.s.thatiiti
sthavi.h bhuja"ngama.h agni"sca’ iti vaiyaakara.naa.h | sthavau "se.se "sayaana.h
sthita.h | agnau vaa gata.h sthavi.s.tha.h | adhikamupari (438) ||
54. sthaviro dhruva.h—sthavire.su sthaviro.ayam | v.rddhe.su v.rddhatama.h | athaapi
dhruva.h sthiratama.h | api ca sthavirebhya udgata.h dhruva"sceti sthaviro-
dhruva.h | sthavau garu.de ramata iti sthavira.h | sarvata uttama.h ukaaravaacya.h
dhruva"sca | sthe sthire vaiku.n.the viramati u.m "sambhu.m dharamaa.na utk.r.s.taj~naana-
prada"sca | sthire dhruvaloke vi"se.sato ramamaa.no bhavatyudgato dhruvo.aneneti
ca || 19 ||
agraahya.h "saa"svata.h k.r.s.no lohitaak.sa.h pratarddana.h |
prabhuutastrikakuddhaama pavitra.m ma"ngala.m param || 20 ||
55. agraahya.h—na g.rhyate cak.su.naa naapi vaacaa naapi manasaa | a.h iti
graahya"scaagraahya.h | sarvasyaagre gato.ayamaheya"sca | ahi.m yaati ca | agraahaa.ni
anyairaniyamyaani yaati ca yamayati ca ||
56. "saa"svata.h— "sa"svat sadaa bhavatiiti | "sa"svadekaruupa"sca | aanandaruupo.a"svo
hayagriiva.h, tata"sca jagati | aa"su ata"sca ||
57. k.r.s.na.h—saundaryasaaratayaa sarvalokakar.sa.naat k.r.s.na.h | niyamanaadinaa
kar.sa.naacca k.r.s.na.h | sa.msaaraanmukti.m prati kar.sa.naacca | k.r.s.navar.natvaacca |
k.r.serbhuume.h .na.h aanando yena sa ca k.r.s.na.h | atha ca ‘k.r.sirbhuuvaacaka.h’
11
�22 "sriivi.sa.naa.stotram (57-63)
sattaavacana ityartha.h | .na"sca nirv.rtivaacaka.h | tena sadaananda.h k.r.s.na.h |
adhika.m tuupari (553) ||
58. lohitaak.sa.h—kapyaasapu.n.dariikavadii.sallohite ak.si.nii asyeti lohi-
taak.sa.h | lokahitaak.sa"sca | lokamahitaak.sa"sca | chinnasa.msaaraa muktaa
laava.h | te.saa.m hitaani sukhadaanyevaak.saa.niindriyaa.ni yasmaat ||
59. pratarddana.h—pra.laye sarva.m pratardayati sa.mharatiiti pratardana.h | prak.r.s.ta"scaaya.m
tardana.h | prak.r.s.tatara.na.h, daat.rtvaad da.h, net.rtvaanna"sca ||
60. prabhuuta.h— ‘pra-bhuu’ iti padaabhyaa.m yasya gu.naastanyante sa prabhuuta.h |
sarvagu.nai.h prabhuuta.h | bhuute.su ca bhuutimatsu prak.r.s.to.ayam ||
61. trikakuddhaama—tri.su kakutsu tadupalak.sitamuurdhasu dhaamaanyasyeti trikaku-
ddhaama | ‘am.rta.m k.semamabhaya.m tridhaamno.adhaayi muurdhasu’ iti hi bhagavata-
strayo nityalokaastatkakudi nik.siptaa.h "sruuyante "svetadviipaanantaasana-
vaiku.n.thaa.h | ‘trikakubdhaama’ ityanye pa.thanti | ‘trikakuddhaamaa’ iti ca ||
62. pavitram—svaya.m pavitraa.naa.m pavitram | punaati ca sarvam | pavinaa
vaagvajre.na "srutipuraa.naadinaa.avi.sk.rtena traayate sajjanalokamiti ca
pavitram | durjanapavinaa sudar"sanena ca satastraayate | indraayudhe vajre ca
svaya.m sannihita.h suraa.mstraayate | aananda.m pibati ca veti sarva.m janayati
ca traayate ca ||
63. ma"ngala.m param—ma"ngalaanaa.m ca ma"ngalamiti ma"ngala.m param | atha caikapadye—
binduravadhaara.ne | api ca yadyat ma"ngala.m "subhakara.m tattat piparti
paalayatiiti ma"ngalampara.m parambrahma | binduravadhaara.ne | atha ca magi
capalaayaa.m gatau | capalagatayo ye ma"ngaaste.saa.m lampa.m lampa.tataa.m raati
dadaati ca raayayati ca naa"sayati ca | ma.m j~naanam, gala.m ka.n.tha.m sunaadam,
paati raati ceti ma"ngalamparam || 20 ||
ii"saana.h praa.nada.h praa.no jye.s.tha.h "sre.s.tha.h prajaapati.h |
hira.nyagarbho bhuugarbho maadhavo madhusuudana.h || 21 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (64-9) 23
64. ii"saana.h— ii"saane "sive sthitatvaadii"saana.h | ii"sanaadii"saana.h |
ii"saanaamapyana"sce.s.taka ii"saana.h | jagadii"saa.m "sriyamapi nayatiitii"saana.h | ana-
syaapii"sa ii"saana.h | ano.api yena ii"sa.h sa ii"saana.h | ii"sa"sca ana"sca |
ri.m sa.mpada.m ke.saa.mcit "syati tanuukaroti | ke.saa.mcidaanayati vardhayati | ii.h
lak.smiiraanandena saha ce.s.tate.anena ||
65. praa.nada.h—sarvaanapi praa.nayan dadaati sarvamabhii.s.tamiti praa.nada.h |
praa.nasyaapyabhii.s.taprada.h | praa.na.m gurutvena dadaati ca | svaya.m prak.r.s.ta.h | sarve.saa.m
cetanaanaa.m a.na.m gati.m dadaatiiti ca | a.na gatau | asataama.na.m du.hkha.m
dadaati | sataamaa.na.m paramaana.mda.m mok.se dadaatiiti ca | adhika.m tuupari
(322; 409;956 ) ||
66. praa.na.h—praa.na.h praa.niti praa.nati vaa | ana ce.s.taayaam | a.na gatau |
prak.r.s.taa aa.naa.h paramaana.mdino.aneneti ca praa.na.h | prak.r.s.taana.mda"sca praa.na.h |
prak.r.s.taa apyananti a.nanti caanena | puur.natvaat puurakatvaacca praa.na.h |
praa puura.ne kta.h | adhika.m tuupari (321;408) ||
67. jye.s.tha.h—s.r.s.te.h puraa.api sa aaseti jye.s.tho v.rddhatama.h | ye jye.s.thaaste.saamaya.m
jye.s.thataaprada.h | jyayaa, sajyena dhanu.seti yaavat, "satruuni.s.nan .dhaukate |
.dhasya .tha.h | t.rtiiyo.ati"saye | i.sa aabhiik.s.nye | .dhauk.r gatau ||
68. "sre.s.tha.h—yeye pra"sastaaste.saamaya.m pra"sastatama.h "sre.s.tha.h | "sre.s.thaanaa.m "sre.s.thataaprada.h |
a"nka.m "sritaa ii.h lak.smii.h | tasyaamaya.m ti.s.thati | "srita"sca i.h kaama.h
tasminnapyaya.m ti.s.thati | "srayanta iti "sraa bhaktaa.h | te.su icchayaa priityaa
ti.s.thati ||
69. prajaapati.h—prajaapatau gata.h prajaapati.h | prajaapati.su ca gata.h | prajaa.h
paati ca | ‘prajaanaa.m paalanaad vi.s.nu.h prajaapatiritiirita.h’ | prajayaa
praj~nayaa ca sata.h paati | adhikamupari (197) ||
12
�24 "sriivi.sa.naa.stotram (70-5)
70. hira.nyagarbha.h—hira.nmaya.m brahmaa.n.da.m yasya garbhe sa hira.nyagarbha.h | hiruk
vilak.sa.na.m sukha.m hira.nyam | tadasya garbhe | hira.nyagarbhasya caanta-
r yaamii | adhikamupari (412) ||
71. bhuugarbha.h—bhuurasya garbhe | aya.m ca bhuvo garbhe | bhuu.h garbhavatii caanena |
bhuu"scaaya.m garbha"sca | bhavatiiti bhuu.h sadaana.mda.h | pra.laye sarvasyaapi garbhasthaa-
niiya.h | bhuvamante giran bhaati | g.rr nigara.ne | bhuvi giir.no bhaati |
g.r.nan bhaati ||
72. maadhava.h—ramaayaa dhava.h | pramaayaa.h dhava.h | madhuvidyaavedya.h | madhuva.m"se ca
babhuuva | maayai aparok.saj~naanaaya h.rdi dhiiyate, ante viiyate gamyate ceti
maadhava.h | maa ca bhuudanyo dhavo.asyeti ca | maanaa.m sarvavacasaamaya.m
dhava.h | ‘vaaco maa maatara.h sm.rtaa.h’ | adhikamupari (167;739) ||
73. madhusuudana.h—madhumasura.m suudayati | suudaa.h suk.rtakarmaa.no jiivaa.h | madhu
aananda.m suudaanaa.m nayati praapayati | du.sk.rtiinaa.m madhu aananda.m suuda-
yati | aanandaruupa"scaaya.m suudaanaa.m satkarma.naa.m netaa ca | madhu"scaaya.m sa.msaara-
suudana"sca | madhunaa aanandena suunnata.h, "sataananda iti yaavat, ana.h
praa.no.anena || 21 ||
ii"svaro vikramii dhanvii medhaavii vikrama.h krama.h |
anuttamo duraadhar.sa.h k.rtaj~na.h k.rtiraatmavaan || 22 ||
74. ii"svara.h— dvitiiya.m ruupam | .sa.ttri.m"sa.m prathamam | ri.m lak.smii.m "svayati gacchati
ramayati ca | bhaktaanaamii.m sampada.m "sa.m sukha.m va.m j~naana.m ca raati |
varade"saanaamapi varaprada.h | ri.m lak.smii.m "sva.m "svasana.m ca ramayati | "sa.m "sataananda.m
va.m vaayu.m ca vaa ramayati | ii"sairapi vriyate | ii"saanaamapi va.m j~naana.m ra.m
aana.mda"scaanena ||
75. vikramii— tredhaa vikrama.naad vikramii | "satruh.rdayavidaara.na"scaasya
vikrama.h | vi"si.s.ta"scaasya krama.h | adhikamupari (910) ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (76-84) 25
76. dhanvii—du.s.tadamanaaya liilayaa dh.rtadhanu.h | dhana.m vaayayati | dhanyairviiyate ||
77. medhaavii—medhaavaan medhaavii | medhaavi.su medhaa"saktyaatmanaa gata.h | maa.m
prak.rti.m s.r.s.tiicchayaa dhaavatiiti medhaavii | bhagavadvi.sayaa.m medhaamavanti
medhaavaa.h | te asya sa.mtiiti medhaavii ||
78. vikrama.h— jagatsarjanaadi.su vividhakramavaan | "satru.su dar"sitavikrama.h |
svaya.m vigatakrama.h | vinaa garu.dena ca kramate ||
79. krama.h—avatiirya bhuumau kramate | a"svena kramate | rathena kramate | bhaktaa
manasaa kraamantyenam | aya.m ca sarvatra kramate | kra.m karma ma.m j~naana.m ca
yadvi.saya.m saarthaka.m sa krama.h | kriyate sarvamaneneti kra.h | miiyate sa.mhriyate
sarvamaneneti ma.h ||
80. anuttama.h— na ka"scidasmaaduttama ityayamanuttama.h | sarvottama.h san jale
anitiityanuttama.h | ‘tajjalaaniti "saa.mta upaasiita’ iti "sruti.h ||
81. duraadhar.sa.h—naaya.m "sakya.h "satrubhiraadhar.sayitum | aa ii.sadapi | durjanaanaadhar.sayati
ca | ye duritena ramante taanayamaadhar.sayati | du.hkhaadhaaraa duraadharaa.h |
te.saamapyaya.m .sa.h ce.s.taka.h | ‘.sakaara.h praa.na aatmaa’ iti "sruti.h ||
82. k.rtaj~na.h— jiivai.h k.rta.m "subhama"subha.m ca jaanan phala.m dadaatiiti k.rtaj~na.h |
k.rtasuk.rtairj~naayate caayam | adhikamupari (535) ||
83. k.rti.h—k.rti.h kriyaa sarvaa svaruupamasyeti k.rti.h | jagat karotiiti
k.rti.h | bhaktairmanasi kriyata iti k.rti.h ||
84. aatmavaan—aatmavaan svaruupabhuuta"sariiravaan | aatmaanau brahmavaayuu
putratvenaasya sta.h | aatmaa aha.mkaaramaanii "siva.h pautratvenaasti | sarve.saa.m
jiivaatmanaama.mtaryaamii | aatmanaa.m manasaamii"sit.rtvaacca aatmavaan |
aatmaa "sariiram | "sariiragata aatmavaan | aatmaa madhyadeha.h | h.rdayagata
aatmavaan || 22 ||
13
�26 "sriivi.sa.naa.stotram (85-92)
sure"sa.h "sara.na.m "sarmma vi"svaretaa.h prajaabhava.h |
aha.h sa.mvatsaro vyaa.la.h pratyaya.h sarvadar"sana.h || 23 ||
85. sure"sa.h—suraa.naamii"sa.h | sukha.m ramate ce.s.te ca | sukha.m raanti dadati ye
te.saamii"sa.h | sura.m muktipada.m tasyaapii.s.te ||
86. "sara.nam—aapannarak.sa.naat "sara.nam | nive"sa"scaaya.m bhaktaanaam | aanandamayo
ra.na.h "sabdo vaa yuddha.m vaa.asyeti "sara.na.m para.m brahma | aanandakrii.daabala-
ruupatvaacca | ‘.nakaaro balam’ iti "sruti.h ||
87. "sarma—aanandamayatvaaccharma | sukhena ramate ramayati ceti | "saraan jiivaan
maati nirmaati ca | "s.r.naati nirmaati ca ||
88. vi"svaretaa.h—vi"svasya jagata.h recanaad vi"svaretaa.h | vi"svasya vaayobrarhm a-
.na"sca janaka iti vi"svaretaa.h | vi"svasmin ramata iti vi"svaretaa.h ||
89. prajaabhava.h—prajaa bhavantyaneneti prajaabhava.h | prajaa praj~naa ca prabhavatya-
nena | svaya.m prajaayate, athaapyabhava.h | prajaa apyabhavaa bhavantyanena ||
90. aha.h—aheyatvaadaha.h | ahassu ca sannihita.h | jiivago.aham | suuryago.a-
ha.h | bhaktaan na jahaatiiti caaha.h ||
91. sa.mvatsara.h—samyag vatsaan brahmaadiin ramayatiiti sa.mvatsara.h | svasmin
sa.mvasata.h ramayatiiti sa.mvasadra.m sa.mtamena.m sa.mvatsaramaacak.sate | samiti sa.mpuur.no
bhagavaan | manasi dh.rtabhagavanta.h sa.mvanta.h | te.su sadaa sarati | kaalaatmanaa
sa.mvatsaragata"sca sa.mvatsara.h | kaalamaanini sa.mvatsaraakhye caturmukhe ca
gata.h | sampuur.no bhaktavatsala"sca | adhika.m tuupari (423) ||
92. vyaa.la.h—asataa.m vyaa.la iva vyaa.la.h | vyaa.le.su ca sthita.h | ‘braahma.ne
gavi hastini’ iti hi giitaasu | vyaa.la iti matto gaja.h, sarpo
vaa | vividham, aa samantaat a.datiiti vyaa.la.h | a.da udyame | viro-
dhina.h aa a.dati hinastiiti ca | a.dastaik.s.nyamiti vaiyaakara.naa.h | tena
durjane.su vi"si.s.ta.h aa a.do.asyeti ca | ajmadhyasthatvaa.d .dasya .la.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (93-101) 27
93. pratyaya.h—pratyaya.h praj~naana.m brahma | pratiiyate vede.su vedairvaa | pratyeka.m
bimbaruupatayaa.ayate ca | sarvatra prati.s.thita.h "subhaavaha"sca ||
94. sarvadar"sana.h— sarvata"scak.su.h sarvadar"sana.h | sarva.m pa"syan dar"sayan vaa sarva-
dar"sana.h | sarvaa.ni dar"sanaanyasyaiva nidar"sanaani | sarva"saastramukhyaartha
ityetat | sarva"sca j~naanaruupa"sca || 23 ||
aja.h sarve"svara.h siddha.h siddhi.h sarvaadiracyuta.h |
v.r.saakapirameyaatmaa sarvayogavini.hs.rta.h || 24 ||
95. aja.h— na kadaa.api jaayate | athaapi a.h apraak.rta.h san jaayate | aje
ca brahma.ni nityasannihita.h | adhikamupari (204;523) ||
96. sarve"svara.h— sarve.saamii"svara.h | sarve.saamii"saanaa.m vara.h | sarva"sca ii"svara"sca ||
97. siddha.h—nityasiddha.h siddha.h | sarva.m siddhamasya na kimapi saadhyamiti
ca | adhikamupari (823) ||
98. siddhi.h—j~naanaanandaruupatvaat siddhi.h | j~naana.m ca sukha.m ca hi caramaa
siddhi.h | sarvasiddhikaara.natvaat siddhi.h | sarvasaadhanasiddhiruupa-
"scaayam ||
99. sarvaadi.h— saver.s aa.m aadi.h, sarvasya s.r.s.tyaadya.s.takasya caa.adi.h | sarvamaadatte
ca | sarva"sca aadi"sca ||
100. acyuta.h— gu.nakriyaadibhi.h kadaa.api na cyavate | muktaa acyutaa
bhavantyanena | adhikamupari.s.taat (319;556) ||
|| iti naamnaa.m prathama.m "satakam ||
101. v.r.saakapi.h—abhii.s.tavar.sa.naad v.r.sa.h | ka.m jalam | kaat paatiiti kapi.h |
pra.layapayodhijalaaduddh.rtadhara.ni.h | v.r.sa"scaaya.m kapi"sceti v.r.saakapi.h | ka.m
aana.mda.m pibati paayayatiiti ca kapi.h | asataamaka.m du.hkha.m paayayatiiti
14
�28 "sriivi.sa.naa.stotram (101-5)
akapi"sca | athaca v.r.sa iti dharma.h | kapiriti varaaha.h | uktanirvacanaa-
deva | ‘kapirvaraaha.h "sre.s.tha"sca dharma"sca v.r.sa ucyate’ iti "saantiparva.ni |
v.r.sa"sca kapi"sceti v.r.saakapi.h | v.r.sa"sca aaka.m puur.nasukha.m pibati ca | v.r.sa.m
dharma.m na kampayati | v.r.saa indra aakampate.aneneti ca ||
102. ameyaatmaa— aprameya.h aparimeya"sca, aj~neyo.aparicchedya"sca, aatmaa
svaruupamasya | a.h iti meyaatmaa ca | ameya"sca | sarve.saamaatmaa a.mtaryaamii
ca | a"sca yathaa"sakti j~naanibhimork.s aartha.m meya"sca aatmaa ca | amaiva jiivena
sahaiva iiya"scaaya.m paramaatmaa natvabhedena | ‘dvaa supar.naa sayujaa
sakhaayaa—’ ityaade.h | amitatvaat ‘amaa’ ityavyayenaapi vaacya.h |
icchaaj~naanaruupatvaadiya.h | aatatatvaadaatmaa | amaanaamabhagavadvidaa-
miye icchaaj~naane atti naa"sayati | svaya.m caamitami.s.ta.m j~naana.m caatti
anubhavati | adhikamupari (179) ||
103. sarvayogavini.hs.rta.h—sarvairapi yogai.h samba.mdhairvarjita.h | bhakti.m vinaa sarva-
smaadapyupaayaantaraad aj~neyatayaa vini.hs.rta.h | sarva"scaaya.m yogena svasaamathyern a
sarvasmaad vini.hs.rta"sca | sarva"sca yoga"sca vini.hs.rta"scaayam | dhyaanayogena
vi"si.sya ni"scayena s.rta.h avagata"sca | sarvai.h jiivai.h yauti sa"ngato bhavatiiti
sarvayau.h | gavi vedavaaci nihita.h sataamarthe ni.hs.rta"sca || 24 ||
vasurvasumanaa.h satya.h samaatmaa sammita.h sama.h |
amogha.h pu.n.dariikaak.so v.r.sakarmmaa v.r.saak.rti.h || 25 ||
104. vasu.h— vasatyaya.m sarvatra | vasati ca sarvamatra | vasu.su gata.h | vasumukhye
paavake ca gata.h | varasukha"sca vasurityukta.h | va.m j~naanam, varaa.m"sca suute.a-
yam | adhikamupari (271;700) ||
105. vasumanaa.h— vasu pu.tapakva.m pura.tamiva vi"suddha.m bhraajamaana.m ca mano.asyeti
vasumanaa.h | ‘satva.m vi"suddha.m vasudevasa~nj~nitam’ iti hi smaranti |
�"sriivi.sa.naa.stotram (105-9) 29
vasumukhyamagni.m bhuusthaane svapratiika.m manyata iti vasumanaa.h | va.m j~naanaa-
tmaka.m su sukhaatmaka.m ca mano.asyeti vasumanaa.h | sumanassu varo.ayamiti
vasumanaa.h | vasu"scaaya.m manuta iti mana"scaayam | vasuni hira.nya eva
mano ye.saa.m te.saamapyanta.h sthitvaa.ayameva tathaa prerayati | yathaa bhagavanta-
mavamanyeran | vasuunyeva sammanyeran | adhikamupari (701) ||
106. satya.h— satya.h saadhugu.na.h | satya.h sataa.m hita.h | saditi praa.na.h | tiitya-
nnamaanii prajaapati.h | tau yamayatiiti satya.h | santa iti muktaa.h | tiiti
martyam | tena muktaamuktaniyaamaka.h satya.h | sattaamatputti.m yaapayatiiti
satya.h | sadbhaava.m sthiti.m yaapayatiiti satya.h | avasaada.m naa"sa.m yaapayatiiti
satya.h | yat sat tad yamayatiiti satya.h | sad j~naana.m yaapayatiiti
satya.h | saada.m vi.saadakaara.na.m aj~naana.m yaapayatiiti satya.h | vi.saadaatmaka.m
bandha.m yaapayatiiti satya.h | sat nirdu.s.ta.m muktipada.m yaapayatiiti satya.h |
eva.m s.r.s.tyaadya.s.tak.rt satya ucyate | ‘satya.m j~naanamana.mta.m brahma’ |
adhikamupari (212;873) ||
107. samaatmaa— sarvatra sama aatmaa | ‘pa.m.ditaa.h samadar"sina.h’ ityuktam |
samaa.h saj~naanaa.h aatmaano.anena | sama"sca sarvatra, sarve.saamaatmaa.anta-
r yaamii ca | mayaa ramayaa sahita"scaayamaatmaa | mayaa pramayaa sahita.h sama.h
sarvaj~na.h | sama.m sarvamattiiti samaatmaa | sarvaantaryaamiiti ca ||
108. sammita.h (asammita.h)— j~naanibhi.h sammita.h | samyak j~naata.h | atha
caasammita.h kenaapi sampuur.natayaa na j~naata.h | sarva.m mita.m nirmita.m sa.mh.rta.m
caaneneti sammita.h ||
109. sama.h— sarvatra sarvadaa sama.h | mayaa pramayaa, ramayaa ca sahita.h
sama.h | ‘akayapravisambhuumasakhahaa.h’ iti sakaaramakaaraabhyaa.m vaacyatayaa
sa"sca ma"sceti sama.h ||
15
�30 "sriivi.sa.naa.stotram (110-6)
110. amogha.h—na moghaa yasya bhakti.h so.amogha.h | na mogho yasya sa"nkalpa.h
so.apyamogha.h | na mogha.m yena s.r.s.ta.m so.apyamogha.h | ‘yacciketa satyamit
tanna mogham’ iti hi "sruti.h | amaa saha oghena jiivasamudaayena vartata
iti caamogha.h | pra.layajalaughena saha vartata iti ca | ama.h amita.h
ameya.h, u.m "sambhumapyante ghaatayatiityugha"sca | adhikamupari (154) ||
111. pu.n.dariikaak.sa.h — ‘yathaa kapyaasa.m pu.n.dariikamevamak.si.nii’ iti hi
"sruti.h | vi"svaakhye pu.n.dariike ak.sii.nyasya | jiivasvaruupah.rtpu.n.dariikamak.saya.m
sthaanamasya | h.rdayapu.n.dariikamak.s.noti vyaapnotiiti pu.n.dariikaak.sa.h ||
112. v.r.sakarmmaa— v.r.saatmaka.m dharmamaya.m karmaasya | bhaktaanaamabhii.s.tavar.saka.m ca |
v.r.s.niindre hastamaanini sthitvaa karmaa.ni kaarayati caayam ||
113. v.r.saak.rti.h—loke v.r.saartha.m dharmasa.msthaapanaarthaaya matsyaadyaak.rtirbhavatiiti
v.r.saak.rti.h | v.rta.sa.dg u.naa asyaa.ak.rtayo bhavanti | bhaktaanaamabhii.s.tadohaaya
caasyaa.ak.rtayo bhavanti | v.r.saantaryaamii ca v.r.saak.rti.h || 25 ||
rudro bahu"siraa babhrurvi"svayoni.h "suci"sravaa.h |
am.rta.h "saa"svatasthaa.nurvaraaroho mahaatapaa.h || 26 ||
114. rudra.h— ruk du.hkha.m sa.msaaro vaa | ruja.m draavayatiiti rudra.h | asata.h
rodayatiiti rudra.h | rudre gata"sca rudra.h | vedarute rata"sca ||
115. bahu"siraa.h—‘sahasra"siir.saa puru.sa.h’ iti bahu"siraa.h | bahuuni liilayaa
"srayatiiti ca | bahava"scaina.m "srayanti | bahuvidha.m rasayati raasayati ceti
bahu"siraa.h ||
116. babhru.h— jagadbhara.naad babhru.h | var.nata.h k.r.s.napi.mgala iti ca babhru.h | bena
svecchayaa bhramatiiti babhru.h | ba kaamane | ba.m kaama.m bala.m vaa bharatiiti
ca | balena bhagena ca ba iti bha iti ruuyate ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (117-22) 31
117. vi"svayoni.h— vi"svasya vaayorbrahma.na"sca yoni.h | vi"svasya jiivajaatasya
yoni.h | vi"svasya sarvasya ca yoni.h | vi"sva"sca yoni"sca | vi"svena
vaayunaa sahasthito vi"svayau.h | akaamatvaadani"sca | adhikamupari
(149) ||
118. "suci"sravaa.h—"suciini paapaharaa.ni "sravaa.msi naamaani kiirtayo vaa.asyeti
"suci"sravaa.h | pu.nya"srava.nakiirtana.h ||
119. am.rta.h— nityamuktatvaadam.rta.h | na vidyate m.rta.m m.rtirasyeti | a.m
akaraavaacya.m svaatmaanameva .rta.h gata.h | sve mahimni prati.s.thita.h |
antakatvaadam, .rta"sca | anusvaaravaacyatvaadam, .rkaaravaacya .rta
iti .rtambhara.h ||
120. "saa"svatasthaa.nu.h— "saa"svata.h "sa"svat sadaa bhavatiiti | sthira ekaruupo
bhavatiiti sthaa.nu.h | "saa"svate.su jiive.su sthita.h a.nuruupa"scaayam |
"saa"svata"sca stha"sca a.nu"scaayam | "saa"svata.h sthaa.nugata"scaayam ||
121. varaaroha.h—"sriyaa "srita.h vara.h aaroha.h a"nko.asya | varaa.naa.m mok.sa.m
pratyaaroho yena | vara"sca, pare.saamaarohahetu"sca | va.m j~naana.m raatiiti vara.h |
vara.m raatiiti vaa | na rohati na vardhata ityaroha.h | vara eva sannaarohati
praadurbhavatiiti | vara.niiyaa.m prak.rti.m rohayatiiti ca | j~naanaanandaruupatvaad
va.m ram | aakaaro vyaasavacana.h | ‘a aa a.m a.h puraa.nar.si.h’ iti
smara.naat | tadaatmanaa rohati praadurbhavati | aakaara"scaturmukha"sca | ta.m
sarve.saamuparyaarohayati ca | varaa.naa.m vare sthaana aaroho yeneti ca ||
122. mahaatapaa.h—mahaaj~naano mahataatapaa.h | ‘yasya j~naanamaya.m tapa.h’ | mahaa.m"sca
prataapo.asya | mahaan suurye sthita aatapati | j~naanino mahat tapa"sca
yadaaraadhanaruupam | mahaanti tapaa.msi yuktaya.h yasmaat sphuranti ||26||
sarvaga.h sarvavidbhaanurvi.svakseno janaarddana.h |
vedo vedavidavya"ngo vedaa"ngo vedavit kavi.h || 27 ||
16
�32 "sriivi.sa.naa.stotram (123-30)
123. sarvaga.h—sarvagata.h | sarvaj~na"sca | sarva.m gatamasmin | sarvai.h padairgamyate |
muktau ca sarvairgamyate | sarvairyathaa"sakti avagamyate ca | sarva"sca ga"sca ||
124. sarvavidbhaanu.h— sarva.m vidan bhaatiiti sarvavidbhaanu.h | sarva.m vetti ca, sarvatra
bhaati ca | sarvavida.h brahmaadayo.apyanena bhaa.mti | bhaano.h prabhaa.m nudatiiti
ca bhaanu.h | bhaanugata"sca bhaanu.h ||
125. vi.svaksena.h—vi.svak parita.h parivaarabhuutaa devasenaa yasya | vi"svato-
mukha.m drutaa daityasenaa yena | vi.su parita.h a~ncatiiti vi.svak sarva-
gata.h | inena suurye.na saha sthita iti sena.h | sakaaravaacya.h | ina"sca
sarve.saam ||
126. janaarddana.h— janaan du.s.taanardayati | sajjanairardyate arthyate ca | svaya.m na
jaayate ardayati ca sa.msaare | jana.m jananamardayati ca | janayatya-
r dayati ca | svaya.m janitvaa.ardayati du.s.taa n | jaata.h naardayati ardanarahitaan
karoti sata.h ||
127. veda.h— sarvavedanaad veda.h | sarve.saa.m sarvamayameva vedayatiiti ca veda.h |
vedavedyatvaad veda.h | j~naanaruupatvaacca | vedanaat daanaacca veda.h ||
128. vedavit— anantaan vedaan vettiiti vedavit | vedaan vaacyatayaa
vindatiiti ca | adhikamupari (131) ||
129. avya"nga.h— vya"ngo na bhavati | j~naanaanandamayaa"nga.h | ata eva na vyajyata
iti avya"nga.h | bhaktaanavanti caasyaa"ngaaniityavya"nga.h | avyamavaniiya.m
jagad gacchatiiti caavya"nga.h | avayo jagadrak.sakaa devaa a"ngaanya-
syeti ca | a"sca praak.rtaa"ngarahita"sca | vi"si.s.taj~naanaanandamayaa"nga"sca | aviin
a"ngati gacchati vaa | agi gatau ||
130. vedaa"nga.h— vedaa a"ngaanyasyaavagama iti vedaa"nga.h | vedaa"nge.su ca vaacyatayaa
sthita.h | vedaan vaacyatayaa.a"ngati gacchati ca ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (131-9) 33
131. vedavit— vedavidityapara.m ruupam | naamaikye.api ruupabhedaat punarvaca-
nam | yathaa raama iti bhaargavo.api giiyate raaghavo.api | k.r.s.na iti
vaasudevo.api, baadaraaya.no.api, dharmatanayo.api | vedaan vedayati
j~naapayati, praapayati ceti vedavit | vedaan vi.mte vicaarayatiiti veda-
vit | vedakaa.h brahmaadyaa vedaa.h | te.api ta.m vidanti tenaiveti veda-
vit | te.api vidyante utpadyante.aneneti vedavit | vida utpattau ||
132. kavi.h— sarvaj~na.h | ka"sca aana.mdamaya"sca vi"sca vigatado.sa"sca kavi.h | karoti
vi"svamiti kavi.h | ka.m brahmaa.na.m vaayu.m dak.sa.m vaa veti gacchati, janayati,
ante nirasyati ceti kavi.h | taan s.r.s.tivistaaraarthamicchati vaa ||27||
lokaadhyak.sa.h suraadhyak.so dharmmaadhyak.sa.h k.rtaak.rta.h |
caturaatmaa caturvyuuha"scaturdda.m.s.tra"scaturbhuja.h || 28 ||
133. lokaadhyak.sa.h— lokaanaamuparyasya ak.saa.niiti lokaadhyak.sa.h lokaanaama-
dhiik.sitaa | sarvalokaadhika.h | ak.saya"sca | adhikanivaaso vaa | k.si
nivaasagatyo.h | adhikamak.sati vaa | ak.suu vyaaptau ||
134. suraadhyak.sa.h— suraa.naamadhiik.saka.h | sarvasuraadhika.h, ak.saya.h | adhika.h san
suraanaanak.sa ca ||
135. dharmaadhyak.sa.h—dharmamaargasya adhiik.saka.h | yatparatayaiva dharmo dharmo bhavati |
sarvadharmottama.h a"sca, k.sapa.naat k.sa"sca | dharme.su dhaarake.su adhik.rtamak.si
asya | adhikamak.s.noti vyaapnoti vaa ||
136. k.rtaak.rta.h— svayamevaa.atmaana.m bahudhaa karoti | athaapi na k.rta.h | j~naani-
bhirmanasi k.rta.h, aj~naanibhirna k.rta.h | nityaanitye.su sannihita.h | k.rtama-
pyak.rta.m yadvismara.nena, k.rtamak.rtamapi yatsamara.nena sa k.rtaak.rta.h ||
137. caturaatmaa—catvaara.h aatmaana.h muurtaya.h vi"svaadyaa asyeti caturaatmaa |
catura"scaayamaatmaa | catur.su ca vede.svaatata.h | jaagratsvapnasu.supti.su samaadhau
17
�34 "sriivi.sa.naa.stotram (137-44)
ceti catas.r.svavasthaasu ca | sthuulasuuk.smali"ngasvaruupabhedena caturvidhe.su ca
dehe.su | adhikamupari (773) ||
138. catuvyuurha .h— ata eva caturdhaa.atmaana.m vyuuhate iti catuvyuurha .h | vaasudevaadyaatmanaa
mok.sa.m sa.mhaara.m s.r.s.ti.m sthiti.m ca kurvan | adhikamupari (771) ||
139. caturdda.m.s.tra.h— narasi.mhaadiruupa.h svaya.m caturdra.m.s.tra.h | caturdra.m.s.tre eraavate caaya.m
sannihita.h | vi"svaadanacaturada.m.s.tra"scaayam ||
140. caturbhuja.h— catvaaro bhujaa asya | dharmmaadiin catura.h puru.saarthaan
bhojayati caayam | caturo var.naan yathaarha.m paalayati caayam | vi"svarak.sa.na-
dak.sabhuja"scaayam | caturvidhamannarasa.m bhu"nkte caayam || 28 ||
bhraaji.s.nurbhojana.m bhoktaa sahi.s.nurjjagadaadija.h |
anagho vijayo jetaa vi"svayoni.h punarvasu.h || 29 ||
141. bhraaji.s.nu.h— aadityacandraadi.su sthitvaa bhraajate | svaya.m ca sadaa
sarvaadhika.m bhraajana"siila.h | bhraaji.su bhraajana"siile.su balace.s.taaprada.h sanni-
hita.h | ‘.nakaaro balam | .sakaara.h praa.na aatmaa’ ||
142. bhojanam— cetanasya bhojanabhuute ja.de gatatvaat bhojanam | bhojanakriyaa
caitadadhiinaa | bhojayatiiti ca bhojanam | bhojaa naama yadava.h | taan
nayat k.r.s.naruupe.na bhojana.m brahma | bhogajananaacca bhojanam | bhaktaanaa.m
sukhabhogaartha.m svayamaatmaana.m janayati ca ||
143. bhoktaa— bhoktari cetane gatatvaat bhoktaa | bhaktyaa datta.m patra.m pu.spa.m
bhu"nkte | bhoktaa ca vaktaa ca | adhikamupari (502) ||
144. sahi.s.nu.h—bhaktaaparaadha.m sahate mar.sayati | abhaktaan sahate abhibhavati,
svaya.m ca sahate kenaapyabhibhaavyo na bhavati | ‘anabhibhaavyatva.m saha
ityucyate budhai.h’ ityabhidhaanam | adhikamupari (569) ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (145-50) 35
145. jagadaadija.h— jagata aadau svayameva jaayate vaasudevaadyaatmaneti jaga-
daadija.h | jagadaadii caturaananapavamaanau jagata aadau janayati ca | jo
janaka.h | gadaadijo gadaagraja"sca | jaatejaate gata iti jagat |
aadija"sca | jagadaadi"sca ja"sca | jagacca aadi"sca ja"sca ||
146. anagha.h— ‘"suddhamapaapaviddham’ ityanagha.h | ana.m praa.namapyante hanti |
na vidyate.agha.m yadbhaktaanaam | adhikamupari (835) ||
147. vijaya.h—vijayate sarvam, sarvasmaadadhiko bhavatiiti ca vijaya.h |
vijayante.anena | vi"si.s.to vilak.sa.na"sca jayo.asya | vinaa garu.dena jayan
yaati ||
148. jetaa— jetaa sarvasya | jayan, janayan vaa etaa | janaka.m jananii.m vaa
niyantumetaa | janametaa | jananaaya bhuvametaa vaa | naasya ka"scidanyo
jetaa | tena ajetaa ca ||
149. vi"svayoni.h— vi"svayoniriti dvitiiya.m ruupam | 117tama.m pratha-
mam | vi"svasya jagata.h yoni.h | vi"sva"sca vaayurasya yonira-
bhivyaktisthaanam | vi"sva.h paripuur.na"scaaya.m yoni.h sarvasyeti ca | sarvatra
vi"satiiti vi"su.h | svayamayoni"sca | vi"svaasu striiyoni.svayameva sthitvaa
lokarama.no bhavati | vi"sva.m "sabdajaata.m yonirj~naptikaara.namasya | vi"sva.m
yauti svayamanirakaama.h | yauti nayati ceti vaa ||
150. punarvasu.h— puna.hpuna.h "sariire.su jiivamaadaaya vasatiiti punarvasu.h | punaa-
tiiti punarityavyayapratipaadya.h | panyate stuuyata iti vaa puna.h | asya
ukaara.h | panate vyavaharatiiti vaa | vasu.su deve.su gato vasu.h | vasuni
dravi.ne vaa gata.h | punaano vasatiiti vaa || 29 ||
upendro vaamana.h praa.m"suramogha.h "suciruurjjita.h |
atiinda.h sa"ngraha.h sarggo dh.rtaatmaa niyamo yama.h || 30 ||
18
�36 "sriivi.sa.naa.stotram (151-7)
151. upendra.h— indraadupari sthita.h upendra.h | athaapi indramupagata.h indraanujatayaa
jaata.h | ‘ajaghanyo jaghanyaja.h’ iti bhaarate | indrasya ca vaayo.h samiipe
sadaa bhavati | sarvopari gata ityupetyavyayavaacya.h parame"svara.h | upara.h,
ida.m prati drava.naadindra.h ||
152. vaamana.h— upendro vaamana.h da"sasvavataare.su | atra tu upendra.h punarvaamananaamaa
babhuuva | aakaare.na ca vaamana.h | vaama.m sau.mdarya.m nayatiiti vaamana.h | va.m
j~naana.m ama.m aj~naana.m ca te.saante.saa.m nayatiiti vaamana.h | va"sca aamananiiya"sca
vaamana.h | va"sca amita"sca netaa ca ||
153. praa.m"su.h— yo vaamane.su t.r.nagulmaadi.su sthita.h sa eva praa.m"su.su nyagrodhaa-
di.su sthita.h | praa.m"su.h sarvata.h samunnata.h | ‘paro divaa para enaa
p.rthivyaa’ | prak.r.s.taa a.m"sava.h kira.naa.h a.m"saa"scaasya | a.m"sava.h bhinnaa.m"saa
jiivaa.h prak.r.s.taa yena ||
154. amogha.h— dvitiiya.m ruupam | 110tama.m prathamam | amogha iti punaa
ruupaa.mtaram | na ki~ncidapi mogha.m tasmin | dhaamnaa svena sadaa nirasta-
kuhaka.h | akaaravaacye svasmin vi.saye mogho m.r.saa trisargo yasya |
athaapi na moghaa ce.s.taa yasya | a"sca ma"sca | avatiityuukaara.h | hantiiti
gha"sca | antakatvaadam | adhikoccatvaado | ghaatanaacca gha.h | gha.tayatiiti
ca gha.h | gharmatvaacca gha.h ||
155. "suci.h—nitya"suddha.h "suci.h | "socati rocata iti rocamaana.h "suci.h |
unnata.m "sa.m sukha.m "su | tena cita.h sambh.rta.h | "subhena cita.h | "sukena
ni"scita.h | cito vaa manasi | adhikamupari (252) ||
156. uurjjita.h— balenorjita.h | atitaraamurava ityuuravo.api jitaa anena | uru
jitamasya | yat kaaminya uurubhyaa.m jayanti tadanena jayanti ||
157. atiindra.h—indramatigata ityatiindra.h | indra iti vaayu"sca | vaayumapyati-
gata.h | atatiityatiityavyayavaacya.h parame"svara.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (158-65) 37
158. sa"ngraha.h— sarva.m svodare sa"ng.rh.naatiiti sa"ngraha.h | yathaartha.m graha.namasyeti ca
sa"ngraha.h | sarvagu.naanaamekasa"ngraha"scaayam | bhaktaan sametya g.rh.naati ca |
sampuur.natvaat sam | graha.naad graha.h | samyag grasati jahaati ca ||
159. sargga.h— jagatsarjanaat sarga.h | hite.su sara.naadahitebhyo.apagamanaacca |
.rtagaa .rgaa muktaa.h | tai.h sahita"scaayam ||
160. dh.rtaatmaa— dh.rta.h aatmaa brahmaa vaayu"sca, aatmaana"sca jiivaa aneneti
dh.rtaatmaa | j~naanibhiraatmani manasi dh.rta.h | athaca j~naanibhiravadh.rto.aya-
maatmaa | dh.rta.h, tata"scaa.atmaa ||
161. niyama.h— sarvasya niyamanaanniyama.h | niyame.su "saucaadi.su gata.h | paapino
niicaistamasi yamayati | nayatiiti ni | ya"sca ma"sca | adhika-
mupari (869) ||
162. yama.h—yame sthita.h yama.h | yame.su caahi.msaadi.su | anta.h sthitvaa
yamayatiiti yama.h antaryaamii | yaati maati ca | yo vaayustasyaapi maa
j~naana.m yena | adhikamupari (870)|| 30 ||
vedyo vaidya.h sadaayogii viirahaa maadhavo madhu.h |
atiindriyo mahaamaayo mahotsaaho mahaabala.h || 31 ||
163. vedya.h—sarvairvedai.h sarvai"sca "sabdairvedya.h | mok.saartha.m jiivairvedya.h | vettiiti ve |
dyatiiti dya.h ||
164. vaidya.h— sarvavidyaanaamaya.m paramamukhyaartha iti vaidya.h | sarvavaidye.su caayameva
sthitvaa agada"nkara.h | ‘vaidyo naaraaya.no hari.h’ | vaatiiti ‘vai’
ityavyayavaacya.h | dyute.h dyotanaacca dya.h ||
165. sadaayogii— sadaayogii sarvopaayavit, sarvasaamarthyayuk ca | sadaa
bhaktiyogaa ye te.saamaya.m bandhu.h | sadaa "subhakarmaa.na.h sadaayaa.h | santa.m
19
�38 "sriivi.sa.naa.stotram (165-71)
bhagavanta.m sadaa yaantiiti vaa sadaayaa.h | tairayamurudhaa giiyata iti
sadaayogii | sadaa yauti, sadbhirvaa aayauti giiyate ca | sadaatanatvaat
‘sadaa’ ityavyayavaacya.h | yogapati"sca ||
166. viirahaa—viiraan hanti viirahaa | vi"si.sya iira.m samiira.m hanti gacchati |
viira"sca do.sahaanaad haa ca | vaatiiti vi.h | vilak.sa.natvaadinaa ‘vi’
ityavyayavaacya.h | iirayatiitiira.h | sarvatra hanti gacchatiiti haa | haanaat
‘haa’ ityavyayavaacya"sca | adhikamupari (745,928) ||
167. maadhava.h— maadhava iti punaa ruupaantaram | 72tama.m prathamam | 739tama.m
t.rtiiyam | maana.m j~naana.m laya"sca nirmaa.na.m ca | jagat jaanaati, s.rjati
naa"sayati ceti ma.h | aadhaara.naad aadha.h | vaati ca sarvatreti maadhava.h |
j~naanaruupatvaat sarvado.sani.sedhaacca ‘maa’ ityavyayavaacya.h | "satrudhuunanaacca
dhava.h ||
168. madhu.h—aanandaruupatvaanmadhu.h | madanidhirmadhu.h | aana.mdanidhirityetat |
mattaan dhunotiiti madhu.h ||
169. atiindriya.h— indriyaa.nyatigata.h | indriyaagocara.h | ati"sayitaani
indriyaa.ni caasya | atiindriye.su gata.h | atiindro bhagavaane.saamastiitya-
tiindri.no bhaktaa.h | taanaya.m yaati ||
170. mahaamaaya.h— mahatii vi"svamohinii maayaa yadadhiinaa sa mahaamaaya.h | mahatii
ca maayaa j~naana.m, icchaa, mahimaa ca yasya sa mahaamaaya.h | mahatii maa
pramaa yasya sa mahaama.h | aya.h "subhaavaha"sca | ma"sca, a"sca, ya"sca |
mahaa.m"scaasau maaya"sca | mahatii maa vaago"nkaara.h | taamayamayate ||
171. mahotsaaha.h— nirantara.m s.r.s.tyaadikarma.ni ak.sii.no.asya utsaaha iti
mahotsaaha.h | svaya.m mahaanayamutsaahayati ca vi"sva.m svasvakarma.ni |
maha"scaayamutsaaha"sca ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (172-8) 39
172. mahaabala.h— mahaabale.su sthita.h | mahacca balamasya | ‘sa vai bala.m balinaa.m
caapare.saam’ | mahatya aapo yatra taani mahaampi tiirthaani | taani
svasannidhaanenaalati bhuu.sayatiiti mahaabala.h | abaa.h jitakaamaa.h | ba
kaamane | mahata.h abaan laatiiti mahaabala.h || 31 ||
mahaabuddhirmmahaaviiryyo mahaa"saktirmmahaadyuti.h |
anirde"syavapu.h "sriimaanameyaatmaa mahaadridh.rk || 32 ||
173. mahaabuddhi.h— buddhimataa.m buddhipreraka.h svaya.m mahaabuddhirmahaamanii.sa.h | mahatii
buddhi"scaayam | j~naanasvaruupatvaat | maha"sca a"sca buddhi"scaayam | mahaabudha.h
j~naanino dhinoti caayam ||
174. mahaaviiryya.h— viiryavataa.m viiryaprare ka"scaaya.m mahaaviirya.h mahaaparaakrama.h | brahmaa.n.da-
j anaka.m mahacca viiryamasya | ante ca sarvagraasi viiryamasya | mahadbhiravibhiriirya.h
stutyo gamya"sca | mahaa.m"scaavi"scerya"sca | mahaan vi.h pak.siraa.d garu.da.h | tena
vaahanenerte gacchatiiti ca mahaaviirya.h ||
175. mahaa"sakti.h—ananta"saktitvaanmahaa"sakti.h | mahaa"sakti.su sthita.h | ma"sca
ha"sca a"sca "saktiruupa"scaayam | mahatii "sriiruupaa "saktirbhaaryaa caasya |
"sakyatvaaddhi bhaaryaa "saktirityucyate ||
176. mahaadyuti.h—sarvadyotanii mahatii dyutirasyeti mahaadyuti.h | jyoti.saa.m
jyoti.h | mahaanaya.m dyavi tata.h | mahaadyuti.su suuryaadi.su ca sthito.ayam ||
177. anirde"syavapu.h—athaapiidamitthamityanirde"syasvaruupa.h | akaare.na
nirde"syasvaruupa"sca | adhikamupari (660) ||
178. "sriimaan— "sriimaaniti dvitiiya.m ruupam | dvaavi.m"sa.m prathamam | 221tama.m
t.rtiiyam | 617tama.m turiiyam | hira.nmaya.m brahmaa.m.dameva yasya sva.m sa
sarve"svara.h "sriimaan ||
20
�40 "sriivi.sa.naa.stotram (179-83)
179. ameyaatmaa— dvitiiya.m ruupam | 102tama.m prathamam | anantaa aatmaana.h
asmaad bhavantiityameyaatmaa | aatmanaa "sariire.naapi ameyo.apari-
cchinna.h | amaa adhika.m maana.m, amitaa vaa "sruti.h | tayaa iiyate.aya-
maatmaa | amaa kaalade"saabhyaamamitaa samanaa ramaa | tayaa ceyate.aya-
maatmaa ||
180. mahaadridh.rk—mahato.adriinayameva dhatte | na kevala.m mandara.m kuurmaruupe.na,
govardhana.m k.r.s.naruupe.na | kintu sarvaanadriin sarvadaa.api | anyathaa
kathamadrayo dhriyante | aadara.niiyatvaadadririti vaayu.h | "siva"sca | mahaantau
taavapi dharatiiti mahaadridh.rk | mahaa.m"scaaya.m mahita"scaayamadridh.rk | ma"sca
ha"scaayamadridh.rk | ‘mahaadridh.rt’ iti ca pa.thanti || 32 ||
mahe.svaaso mahiibharttaa "sriinivaasa.h sataa"ngati.h |
aniruddha.h suraanando govindo govidaampati.h || 33 ||
181. mahe.svaasa.h— mahat "saar"nga.m dhanurasyeti mahe.svaasa.h | anye.api mahaanta.h
i.svaasaa gaa.n.diivaadaya.h asyaiveti mahe.svaasa.h | praa.naruupatayaa
mahadbhiri.subhiraasyatyasuraaniti mahe.svaasa.h | ‘pa~ncaatmako maaruta eva
baa.naa.h’ iti smara.naat | sarve.su mahe.svayamaaste | mahaa.m"scaayami.sva.h
sarvaabhila.sita.h | paapaniraasaka"sca | ‘i.syate.asaaviti i.sva.h abhila.sita.h’
iti da"sapaadikaav.rttikaara.h ||
182. mahiibharttaa— na kevala.m mahiidharaan, kintu mahiimapyaya.m bibharti | mahyaa.h
bhuuruupaayaa lak.smyaa aya.m bhartaa | mahiidevataayaa"sca bhartaa | yasyaamasyaa.m
narako jaj~ne | do.sahaanaat ‘hii’ ityavyayenaapi miiyata iti mahii |
gu.nabhara.naad bhartaa | mahinaa.m mahitaanaa.m devaanaamapi bhartaa | mahyaa bhara.m
bhaara.m t.r.natti, tu.nu cchedane | mahii.m bhaaraat taarayati vaa ||
183. "sriinivaasa.h— yasyaa"nke, vak.sasi ca "sriirnivasati sa "sriinivaasa.h | sarvaa"sca
"sriyo.atra nivasanti | adhikamupari (611) ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (184-9) 41
184. sataa"ngati.h— sataa.m gatiraa"sraya.h | carama.m ca gamyasthaanam | .sa.s.thyaa
aluk | svena saha tataa.m ramaa.m prati gatiraa"sraya.h | arthaantara.m tuupari
(452) ||
185. aniruddha.h— na kenaapi ruddha.h | apratihatagati.h, satyasa"nkalpa"sca |
athaapyanibhi.h praa.nopaasakai.h h.rdyavaruddha.h | ana.h praa.no.astyasya putra
ityanii ca, bhaktyaa ruddha"sca | a"sca niruddha"sca vaa | anina.h praa.nopaasakaan
ye rundhanti te.anirudha.h | taanaya.m hanti | ye ca na nirundhanti
taananirudho.aya.m dhatte | adhikamupari (642) ||
186. suraananda.h—suraanaanandayatiiti, sura.m surama.na.m ana.m ce.s.taa.m ca dadaatiiti
ca suraananda.h | suraa.naamana.m dadaati ca ||
187. govinda.h— gaa.m bhuumi.m vindati | pathabhra.s.taa.m bhuumi.m svakak.syaayaa.m sthaapayatiiti
govinda.h | matsyaadiruupe.na gaa.m jala.m ca vindati | v.rndaavane gaa"scaarayan
vindati | gavaamindro vaa govinda.h | gaa.h vedagira.h vedayatiiti ca |
gaavo vedayantyenamiti ca | devaa.h gaa.m svarga.m vindantyanena | gaa.m
j~naanacak.survindantyanena saatvikaa.h | lokarak.saartha.m gaa.h suuryakira.naan
vindati | tatra sannihito bhavati | "satruk.sayaaya gaa"sca baa.naan
vindati | aadatta ityetat | gavi bhuvi svarge ca vindantyenam |
adhikamupari (542) ||
188. govidaampati.h— govidaa.m vaagvidaa.m pati.h | gaa.m svarga.m vindantiiti
govidaa.m svargi.naa.m pati.h || 33 ||
mariicirddamano ha.msa.h supar.n.no bhujagottama.h |
hira.nyanaabha.h sutapaa.h padmanaabha.h prajaapati.h || 34 ||
189. mariici.h— jiivaanaa.m mitaa rucaya.h yena sa mitarucireva mariici.h |
mariici.su kira.ne.su gata"scaayamiti mariici.h | mariicimunau ca gata.h | mati.m
mada.m vaa recayatiiti mariici.h ||
21
�42 "sriivi.sa.naa.stotram (190-6)
190. damana.h— du.s.taanaa.m damanaad damana.h | dama.m indriyanigraha.m nayati praapayati
ca | mana.m manana.m dyati dadaati ca | dama"sca na"sca ||
191. ha.msa.h— do.sahaanaad ham, saaraana.mdatvaat sa iti ha.msa.h | sarvatra ha.mti
gacchatiiti ha.msa.h | du.s.taan hinastiiti ha.msa.h | ha.mse.su dhaavalyada.h san
sannihita.h | paramaha.mse.su ca ||
192. supar.n.na.h— na kevala.m ha.mse, sarve.su pak.savatsu patatsu sannihita iti
supar.na.h | vi"si.sya ca supar.ne garu.de sthita.h | su.s.thu paraananda"sca
supar.na.h | mukte.su sukhapuura.naacca supar.na.h | anye.saamapi supara.h .na.h aananda
yena sa supar.na.h | adhikamupari (859) ||
193. bhujagottama.h— na kevala.m supar.ne.su, kintu bhujagottame.su ca sthita.h |
garu.dabhuje gata.h sarvottama.h | bhujagaanaa.m bhugnagaaminaa.m vakragatiinaa.m
sarpaa.naamuttama.h "se.sa.h | tatra sannihito.ayam | bhujyanta iti bhujaan
bhogaan gacchanti ye te.suuttama.h ||
194. hira.nyanaabha.h—hitarama.niiyanaabhi.h hira.nyanaabha.h | hira.nmaya.m brahmaa.m.daakhya.m
padmamasya naabhaaviti hira.nyanaabha.h | hira.nyavar.no hira.nya.h ‘hi’
ityavyayenaapi ra.nyate "sabdyaa iti hira.nya.h | na bhaatiityabho jiiva.h |
sa na bhavatiiti naabha.h ||
195. sutapaa.h— sutapassu caaya.m sannihita.h | svaya.m ca naranaaraaya.naadyaatmanaa
liilayaa vihitabahutapaa.h | rama.niiya.m caasya j~naanamaya.m tapa.h | puur.na.m tapa
eva yasya svaruupam | j~naanamuurti.h | suta.m caturmukha.m ca paati | sutaan
vaa paati | da"sarathaadiin suta.h san paati ||
196. padmanaabha.h—dvitiiya.m ruupam | 347tama.m t.rtiiyam | a.s.tacatvaari.m"samaadyam |
padmo brahmaa naabherasya sa~njaata iti | abha.m na bhavatiiti naabha.m bhaasamaana.m
padma.m vi"svaakhyamaneneti padmanaabha.h | padyata iti padma.h, naabha"sca ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (197-202) 43
197. prajaapati.h— prajaa.h paatiiti prajaapa.h | aanandaruupatvaat ti.h | prak.r.s.ta.h
sanneva vasudevaadibhirjaayata iti prajaa.h | paati ca | prak.r.s.te.su jaayate.a-
bhivyajyata iti prajaa.h | aanandapaanaacca pati.h | prak.r.s.taa apyanena
jaayante; svaya.m caapati.h || 34 ||
am.rtyu.h sarvad.rk si.mha.h sandhaataa sandhimaan sthira.h |
ajo durmmar.sa.na.h "saastaa vi"srutaatmaa suraarihaa || 35 ||
198. am.rtyu.h— na vidyate m.rtyurasya | na bhavanti rudraadayo m.rtyuhetavo.a-
sya | akaaravaacya.h sarvasa.mhaaraka.h | am.rti.h, ukaaravaacya"sca, ucca-
tvaat | u.h "sambhuranenaam.rtirmukto bhavati ||
199. sarvad.rk— sarva.m pa"syatiiti sarvad.rk | sarvatra d.r"so.asya, vi"svata-
"scak.su.h | sarve.saa.m d.r"sa"scak.suu.m.syaneneti sarvad.rk ||
200. si.mha.h— ante sarva.m si.mhatiiti si.mha.h | .sihi hi.msaayaam | si.mhe sanni-
hita.h | yatsannidhaanena si.mho m.rgaraajo babhuuva | ayameva ca puru.sa-
si.mha.h | si.mha iva caayamasataam | adhikamupari (490) ||
|| iti naamnaa.m dvitiiya.m "satakam ||
201. sandhaataa— ya"nkamapi, yatkimapi, yatrakutragatamapi paraspara.m sandhatta iti
sandhaataa | kamapi patitvena, kaamapi patniitvena, pit.rtvena, maat.rtvena,
putratvena, sakhitvaadinaa ca | kamapi dhanena, kamapi daaridryo.na, kamapi
vidyayaa, kamapyavidyayaa, kaamapi ruupe.na, kamapi sukhena, kamapi
du.hkhena, kamapi vinayena, kamapyaha"nkaare.na, var.na.m var.nena, pada.m padena,
vaakya.m vaakyena, vaacyamarthena, artha.m vaacaa, bhuva.m divaa, sarva.m sarve.na
sandhatte | eva.m sandadhat samyag lokaan dhatte ||
202. sandhimaan— ak.sarayo.h sandhau sthita.h nuutanamarthamaavi.skaroti | striipu.msayo.h
sandhau ca maithunakarma.ni gata.h nuutana.m cetanamaavi.skaroti | eva.m tejobannaanaa.m
22
�44 "sriivi.sa.naa.stotram (202-9)
sandhau sthita.h triv.rtkara.nena nuutana.m padaarthajaatamaavi.skarotiityadbhuta-
mahimaa.aya.m sandhimaanucyate ||
203. sthira.h— gu.nakriyaadibhi.h sadaa sthiratvaat sthira.h | sarvatra sthito ramata
iti sthira.h | sthite.su sthaavare.su ramata iti sthira.h | sthiti.m raatiiti
sthira.h | svasmin sthite.su bhakte.su ramata iti sthira.h ||
204. aja.h— dvitiiya.m ruupam | 95tamamaadyam | 523tama.m t.rtiiyam | aja.m
brahmaa.namajati gacchatiityaja.h | ajati sarvatra gacchati sarvamavagacchatiiti
caaja.h | ajati k.sipati du.s.taa.mstamasiityaja.h | aja gatik.sepa.nayo.h |
muktaa na punarjaayante yena so.aja.h | aje.su baste.su sthita"scaayam |
akaaravaacya.h sarvajanaka"sca ||
205. durmar.sa.na.h— na mar.sa.niiya.m kenaapyasya pauru.samiti durmar.sa.na.h | durmar.saan
namayatiiti ca | m.r.sa titik.saayaam ||
206. "saastaa— sarvaan lokaan "saastiiti "saastaa | yama"saasanaat taarayatiiti
"saastaa | "sasti taarayati ceti "saastaa ||
207. vi"srutaatmaa—sarva"saastre.su vi"sruta.h aatmaa svaruupamasyeti vi"srutaatmaa |
vi"sruta"scaa.atmaa ca | vi"sca "sruta"scaa.atmaa ca | vihita"srutaanaa.m vigata"srutaanaa.m
caayamevaa.atmaa ||
208. suraarihaa— suraariin hantiiti suraarihaa | surama.naat sura"sca, bhaktaanaamarihaa
ca | suraariinapi hanti gacchati niyantum || 35 ||
gururggurutamo dhaama satya.h satyaparaakrama.h |
nimi.so.animi.sa.h sragvii vaacaspatirudaaradhii.h || 36 ||
209. guru.h—jagadguruu.naamapi guru.h | asya gu.naa vede.su rutaa.h | gurau b.rha-
spatau sthita.h | vedaan girati udgirati | aj~naana.m girati | a.no-
ra.niiyaan, athaapi parvataadapi guru.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (210-6) 45
210. gurutama.h—ata eva gurutama.h | guru.su tato j~naanaruupa.h | guravo.api
taamyantyanena | mahato.api mahiiyaaniti ca ||
211. dhaama— sarve.saa.m dhaama aa"sraya.h | sarvagu.naanaa.m ca dhaama | jyotirmayatvaacca
dhaama | muktaanaa.m ca parama.m dhaama | dhaaraka.m caameya.m ca ||
212. satya.h—dvitiiya.m ruupam | 106tamamaadyam | 873tama.m t.rtiiyam | avita-
thavaagiti satya.h | saditi praa.na.h | tiiti brahmaa | s.r.s.tyaadyartha.m tau
brahmavaayuu yaatiiti satya.h | tiityaananda.h | yamiti j~naanam | saditi nidur.s.ta .m
j~naanaanandamayamasya svaruupamiti satya.h | saccidaananda ityetat | satii.su
satiitva.m dra.dhayan sthita iti satii ca a"sca | satsu gata.h sattya.h ||
213. satyaparaakrama.h— asya paraakramo.apyavitatha iti satyaparaakrama.h | satyaparaa.h
satyani.s.thaa.h | taan na kraamati kintvanusaratiiti satyaparaakrama.h | satya"sca,
paraan daityaanaakramata iti paraakrama"sca | satyaaya paraakramo.asya | satya.m
jagat piparti paalayatiiti satyapara.h | satyani.s.tho vaa satyapara.h |
svaniyati.m svayamapi na kraamatiiti akrama.h | satya"sca, para"sca, akrama
aakrama"sca vaa | munervi"saalasya satiimaparaa.m itaraa.m suta.h sannanu
kraamatyanusaratiiti satyaparaakramo mahidaasa.h ||
214. nimi.sa.h— pra.laye nimiilitanayana.h "seta iti nimi.sa.h | nimi.m raajaana.m
sarati niyantum | nimayastadva.m"syaastaanapi sarati | jagannimi.satyanena |
nimi.sagata"scaayam | nayanaanniityupasargavedya.h | suraasuraa mi.santi spardhante.a-
neneti ca nimi.sa.h | nitaraa.m mi.santyanena vaa | mi.sa spardhaayaam ||
215. animi.sa.h—vastuta.h kadaa.api na nimi.sati nityajaag.rtatvaaditya-
nimi.sa.h | na nimi.santi suraa anena | na spardhante ca ||
216. sragvii— vanamaalaadhara.h sragvii | brahmaa.n.daakhyapa"nkajamaalii ca | ratnamaalaa,
svar.namaalaa, pu.spamaaletyaadyaa bahuvidhaa asya srajo bhavanti ||
23
�46 "sriivi.sa.naa.stotram (217-25)
217. vaacaspati.h— vacasaa.m vaacyamuttamamiti vaacaspati.h | sakalavaagdevataayaa
ramaayaa.h pati.h | samastavedavaacaa.m paalaka.h | adhikamupari (577) ||
218. udaaradhii.h— udaaraa dhiirasyeti udaaradhii.h | ‘udaaro daat.rmahato.h’ | udaaraa
udgatado.saa dhiirasya | udaaraa.naa.m mahataamapi dhiiranena | udaarairapi h.rdi
nidhiiyate | udaanaa.m jiivasa"nghaanaa.m aa samantaad rama.nam, aramarama.nam,
dhii"scaanena | abhii.s.tadaanaadudaara.h, j~naanaruupatvaad dhii"sca || 36 ||
agra.niirggraama.nii.h "sriimaan nyaayo netaa samiira.na.h |
sahasramuurddhaa vi"svaatmaa sahasraak.sa.h sahasrapaat || 37 ||
219. agra.nii.h— agra.m sthaana.m nayati bhaktaan | agre caaya.m pra.niiyate bhaktairitya-
gra.nii.h | agra"scaaya.m netaa ca | agra.nii.su gata.h ||
220. graama.nii.h— cetanaacetanagraama.m nayati graama.nii.h | gu.nagraama.m nayati |
graama.nii.su gata.h ||
221. "sriimaan— "sriimaaniti t.rtiiya.m ruupaantaram | 178tama.m dvitiiyam |
dvaavi.m"samaadyam | 617 tama.m turiiyam | "sriipati.h "sriimaan | vedapati.h
kaantimaan vaa ||
222. nyaaya.h—nitaraamaayo laabharuupo.aya.m bhaktaanaam | sarvanyaayaanaamayameva
vi.saya iti ca | nitaraamaayayati praapayati tattadyogyam | du.s.taan
niicairaayayati |
223. netaa— sarvajagannetaa netaa | netari gata"sca ||
224. samiira.na.h— brahmarudraadiinapyayameva samyagiirayatiiti samiira.na.h | samiiramapi
nayati | sa.m cera.na"sca | samiira.ne sthitvaa tasya tannaamataaprada.h ||
225. sahasramuurddhaa— ananta"siir.satvaat sahasramuurdhaa | anantasya "se.sasya sahasra.m
muurdhaano yasmaat ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (226-33) 47
226. vi"svaatmaa— puur.na aatmaa.asyeti vi"svaatmaa | vi"svasminnaatata"scaa-
yam | vi"svamatti caayamante | vi"svasya vaayorapyantaryaamii caayam |
vi"sve.saa.m caa.atmaa.ayam ||
227. sahasraak.sa.h— anantaanyak.sii.ni ak.saa.ni vaa.asyeti sahasraak.sa.h |
sahasramananta.m vi"svamak.s.noti ca ||
228. sahasrapaat—anantaa.h paadaa apyasyeti sahasrapaat | anantaa.h paadaa
avataaraa"scaasya | sahasra.m vi"sva.m paati caatti ceti sahasrapaat || 37 ||
aavarttano niv.rttaatmaa sa.mv.rta.h sampramarddana.h |
aha.hsa.mvarttako vahniranilo dhara.niidhara.h || 38 ||
229. aavarttana.h— jiivaan sa.msaara aavartayatiityaavartana.h | aa samantaad
vartate | aa samiiciina.m vartanamasya | jagataa.m suuryacandraadiinaa.m vaa aavarta.m
nayati ||
230. niv.rttaatmaa— svaya.m tu sarvato niv.rttaatmaa | anena ca sarve.apyaatmaana.h
sa.msaaraanniv.rttaa bhavanti | niv.rttimaargagataa asyaa.atmaana.h antara"nga-
bhuutaa iti niv.rttaatmaa | ‘j~naanii tvaatmaiva me matam’ iti hi bhaga-
vadvacanam | adhikamupari (602) ||
231. sa.mv.rta.h— sa.msaari.naa.m sadaa pihita iti sa.mv.rta.h | atha ca sadbhi.h sadaa
samaav.rta.h | h.rdayaguhaayaa.m caav.rta.h | sa.m ca j~naanibhirv.rta"sca ||
232. sampramarddana.h— pra.laye sarva.m jagatsampramardayati | du.s.taan sampramardayatiiti
ca sampramardana.h | sa.m ca pra ca mardana"sca | janasammarda.m te.saa.m paraspara.m pramarda.m
ca nayati ||
233. aha.hsa.mvartaka.h— suuryagata.h san ahnaa.m pravartaka ityaha.hsa.mvartaka.h | suuryagata"sca
bhagavaanaharityucyate | suurye gata.h san samyag jagad vartayati | aha"sca
sa.m ca vartaka"sca ||
24
�48 "sriivi.sa.naa.stotram (234-41)
234. vahni.h—havi.saa.m vahanaat, sarvasya ca vahanaat vahni.h | vahnigata"scaayam |
vahati nayati caayam ||
235. anila.h— naasti nilayanamasyetyanila.h | anasvaamiityanii ca laati
ca | a"sca niliiyate sarvamatreti nila"sca | a"sca net.rtvaanni"sca laatii-
ti la"sca | anina.h praa.nopaasakaan laati caayam | adhikamupari
(816) ||
236. dhara.niidhara.h— dhara.nii sarvadharaa.anena | dhara.nii.m dhatte, sadaa kuurma.h san,
vaayukuur ma"se.saadi.su sannihita"sca san, yathaa svapathaanna patati | varaaharuupe.na
ca dhatte | bhuunaamnii.m ramaa.m ca dhatte | dharaan nayatiiti dhara.nii.h | svaya.m
ca sarvadhaaraka.h | dhara.niidhare.su gata"sca || 38 ||
suprasaada.h prasannaatmaa vi"svadh.rg vi"svabhug vibhu.h |
satkarttaa satk.rti.h saadhurjjahnurnnaaraaya.no nara.h || 39 ||
237. suprasaada.h— suk.rti.su samyak prasiidati iti suprasaada.h | su ca pra ca
saadayatiiti saada"sca ||
238. prasannaatmaa— sadaa prasanna.h aatmaa svaruupamasya; aatmaana"scaanena
prasannaa iti prasannaatmaa | prasanna"sca aatmaa ca | kecidaatmaana.h prakar.se.na
sannaa"scaanena ||
239. vi"svadh.rk— pragalbho.aya.m jagatpaalane | vi"sva.m dh.r.s.notiiti vi"sva-
dh.rk | ~ni dh.r.saa praagalbhye | vi"svasya dhaara.naacca vi"svadh.rk | ‘vi"svas.r.t’
iti kecit ||
240. vi"svabhuk— vi"sva.m bhunakti paalayati sthitikaale, bhu"nkte pra.layakaale
ceti vi"svabhuk ||
241. vibhu.h— vibhavati, vividharuupa"sca bhavati, vi"si.s.ta"sca bhavati, vilak.sa.na"sca
bhavati | vau garu.de ca sthito bhavati ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (242-8) 49
242. satkarttaa— suuk.sma.m jagat sat sthuula.m karoti | sadaa sat satyameva
karoti, naasatyam | sadaa maanyaan svayamapi satkaroti maanayati ceti
satkartaa | saditi praa.na.h | tasyaapi s.r.s.tyaadikartaa | sata.h sajjanaan
sata.h muktaan karoti | san kartaa caayam ||
243. satk.rti.h—sataa.m k.rte k.rtayo.asya | santi j~naanasaadhanaani puraa.naani
caasya k.rti.h | satii k.rtirasya | sannaya.m k.rtiruupa"scaayam | adhikamupari
(704) | ‘satk.rta.h’ iti kecit ||
244. saadhu.h— sadgu.nabharitatvaat saadhu.h | saadhayati sarvamiti saadhu.h ||
245. jahnu.h— jahaati do.saaniti jahnu.h | jahaati du.s.taan nayati saadhuuniti
ca | jayati jaayate ca, hanti huuyate ca, nayati niiyate ca ||
246. naaraaya.na.h— naara.m niiramayanamasyeti naaraaya.na.h | naaraa.ni, naraajjaataani
tatvaani naaraa.ni | te.saamayamayana.h, taani caasyaayanaani | araa.h do.saa.h,
te.saamayano na bhavatiiti naaraaya.na.h | naaraa gu.naaste.saamayana"sca | naaraa.h
nare.su gataastatvamaanina.h suraa.h | te.saamayamayana.h | naaraa muktaa.h,
te.saamayana.h | narasamudaayo naaram | teneyate | tasyaayamayana.m panthaa.h |
naara.m nirdo.sa.m j~naanam, teneyate gamyate | nirdo.satvaannaara"scaaya.m sarve.saa-
mayana"sca | naraa.naamayana eva naaraaya.na iti ca ||
247. nara.h— nayatiiti nara.h | na riiyate ca | rii"n k.saye | du.s.taan na ramayati
ca | nayati ramayati ca | naragata"sca nara.h || 39 ||
asa"nkhyoyo.aprameyaatmaa vi"si.s.ta.h "si.s.tak.rcchuci.h |
siddhaarttha.h siddhasa"nkalpa.h siddhida.h siddhisaadhana.h || 40 ||
248. asa"nkhyoya.h— na sa"nkhyoyaa gu.naa asyeti | na sa"nkhyoya.m kimapyasmi-
nniti | asa"nkhyaaruupa"sca asa"nkhyaa itiiyate | a"sca sa"nkhyaayaa tatvavidyayaa
iiyate ca ||
25
�50 "sriivi.sa.naa.stotram (249-56)
249. aprameyaatmaa— aparimita.h apramita"sca asyaa.atmaa | aprameya"scaa.atmaa
ca | a"sca pra ca j~naanibhirmeyaatmaa ca | adhika.m prak.r.s.ta.h, meyaa
jiivaatmaano.anena ca ||
250. vi"si.s.ta.h— sarvasmaad vi"si.s.ta.h | naasti kimapi ava"si.s.ta.m gu.najaata.m
yadatra na vidyate | vi"sca sarvaante "si.s.ta"sca | vayo j~naanina.h "si.s.taa
anena | sarvatra vi.s.ta.h, "si.s.ta"scaante ||
251. "si.s.tak.r t— sarva.m jagadanu"si.s.ta.m karoti | sata.h "si.s.taan karoti | "si.s.taanapi
k.rntati | ante yadava"si.s.ta.m tat svodare karoti ||
252. "suci.h— "suciriti dvitiiya.m ruupam | 155tamamaadyam | "sa.m sukha.m
tacchiila.h, h.rdi cita"sca "suci.h | "subha.m cinotiiti "suci.h | daityaanaa.m
"suca.m cinoti ||
253. siddhaartha.h— sarve.arthaa.h siddhaa evaasyeti siddhaartha.h | siddharuupo.aya.m
sarva"sabdaartha.h | etena siddhe vyutpattiriti siddhaantayati | siddhaa-
naamekaantaanaamartharuupa"scaayam | siddhairaryate arthyate vaa ||
254. siddhasa"nkalpa.h— yata.h satyasa"nkalpa.h, tata eva siddhasa"nkalpa.h | j~naanasiddhai.h
samyak kalpita.h | siddha"sca sa"nkalpa"sca | siddha"sca sampuur.nagu.na"sca,
vedaa"nge.su kalpe.svapi vaacyatayaa.ayameva gata iti ca ||
255. siddhida.h— anye.saa.m kaaryasiddhimayameva dadaati | dyati caasataam ||
256. siddhisaadhana.h— tata.h phalani.spatti.m caayameva saadhayati | asataa.m siddhi.m
naa"sayati ca | siddhigata.h saadhanagata"sca || 40 ||
v.r.saahii v.r.sabho vi.s.nurv.r.saparvaa v.r.sodara.h |
varddhano varddhamaana"sca vivikta.h "srutisaagara.h || 41 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (257-64) 51
257. v.r.saahii— dharmamayaanyahaanyasya santiiti v.r.saahii | abhii.s.tavar.sa.naa-
nyaheyaanyanantaruupaa.nyasyeti v.r.saahii | v.r.sa.m caahi.m ca etiiti | i.n
gatau | icchati vaa ||
258. v.r.sabha.h— var.satyabhii.s.tamiti v.r.sabha.h | v.r.se.na dharme.na saha bhaatiiti
v.r.sabha.h | v.r.sabhe.su gata"sca v.r.sabha.h | v.r.sa"sca bha"sca | v.r.sabhaavataara"sca bharatasya
raaj~na.h pitaa ||
259. vi.s.nu.h— vi.s.nuriti dvitiiya.m ruupam | dvitiiyamaadyam | 661tama.m
t.rtiiyam | vi"satyaya.m sarvamiti, vi"satyasmin sarvamiti ca vi.s.nu.h |
vividha.m vi"si.s.ta.m vilak.sa.na.m ca sanoti | ve.h garu.dasya, viinaa.m j~naaninaa.m
ca .sa.m praa.na"sakti.m nudati | vi"sca .sa.dgu.na"sca, sarvapreraka aananda-
"siila"sca vaa ||
260. v.r.saparvaa— saadhanapraasaadamaaro.dhu.m v.r.saruupaa.ni sopaanaparvaa.nyasya |
abhii.s.tavar.sa.naani parvadinaanyasya ||
261. v.r.sodara.h— abhii.s.tavar.sa.naad v.r.sa.h | udaan jiivasa"nghaan ramayatiiti
udara.h | udgaataaro vaa v.r.sa.h dharmamaanii brahmaa vaayurvaa yasyodare ||
262. varddhana.h— vardhayati sarvam, chinatti vaa | va.h j~naanaakhya.m dhanamasya | ‘variti
j~naanamucyate’ ||
263. varddhamaana.h— sadaa vardhamaana eva | na kadaa.api v.rddho naapi vardhi-
.syate | varairapi dh.rta.m maana.m j~naana.m yasya | varairdh.rtamaano vihitapuujo
vaa | j~naanaanandaruupatvaad vara.h;dhaarakatvaad dha"sca iti maananiiya.h | vaayunaa
.rddha.m pratata.m maana.m j~naanamasya | vena aanandaakhyena balenarddha.m j~naanamasya
svaruupam ||
264. vivikta.h— sarvato vilak.sa.na.h | vivikta ekaante gata.h | "srutibhirvivicya
niruupita.h ||
26
�52 "sriivi.sa.naa.stotram (265-71)
265. "srutisaagara.h—sarva"sratu iinaa.m nadiinaa.m saagara ivaayamagaara.h | "srutibhi.h, "srutyaa
"srava.nena vaa saara.m gamayatiiti saaraga eva saagara.h | saagaskaanapi rama-
yati vaa | agamaj~naanam | saagaanaj~naanapi ramayati vaa | "srutigata.h
"sruti.h | saagaragata.h saagara.h || 41 ||
subhujo durddharo vaaggmii mahendro vasudo vasu.h |
naikaruupo b.rhadruupa.h "sipivi.s.ta.h prakaa"sana.h || 42 ||
266. subhuja.h— "sobhanabhuja.h | sukhameva bhu"nkte | sujanaaneva bhunakti ||
267. durddhara.h— du.h"sako.aya.m du.s.tairdhyaanayoge h.rdi dhaarayitum | ye tapaaadinaa
du.hkha.m dadhati te durdhaa du.hkhitaa.h | taanaya.m ramayati | yaan p.rthivii du.hkhena
dhaarayati te durdhaa durjanaa.h | taanaya.m raayayati naa"sayati | ri hi.msaa-
yaam | adhikamupari (719) ||
268. vaaggmii— aadau vedaanaa.m vaktaa | sarvaa.mta.h sthita"scaayameva vaktiiti
vaaggmii | vaaca.m gamayati | vaacaa giiyate miiyate ca | vaacaa.m gmaa
bhuumiradhi.s.thaana.m vedavaa"nmayam | vaacakatvena tadvaanaya.m vaaggmii ||
269. mahendra.h— ii"svaraa.naamapi mahaanaya.m parame"svara.h | indraad vaayorapi
mahaaniti mahendra.h | asuraa.naami.s.ta.m draavayan ida.m dravatiitiidandra.h |
idamadraak.siiditiidandra.h | mahaanayamidandro mahendra.h ||
270. vasuda.h—nityamanitya.m ca vasu dadaati | varasukhada.h | varada.h sukhada.h |
vasu dyati caasataam | bhaktaanaa.m va.m j~naana.m su.s.thu dadaati | viiraa.naa.m va.m
bala.m su.s.thu dadaati | ayogyaanaa.m te dyati ca ||
271. vasu.h—dvitiiya.m ruupam | 700tama.m t.rtiiyam | bhaktaanaa.m "saa"svata.m vasu |
aatmaana.m vaste | vasati ca sarvatra | varasukha.h | j~naanaanandamaya.h |
balaanandamaya.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (272-8) 53
272. naikaruupa.h— bhaktaanaamuddidhiir.sayaa liilayaa dh.rtaanantaruupa.h | nakaaravaacyameka.m
buddhaakhya.m ruupamasya ||
273. b.rhadruupa.h— gu.naib.rrha nti caasya taani sarvaa.ni ruupaa.ni | a.nuunyapi b.rhanti
bhavanti | b.rhanti b.rhattvena ruupayanti | b.rhataa.m ruupaa.nyaneneti ca ||
274. "sipivi.s.ta.h— "sipi.su pa"su.su vi.s.ta.h "sipivi.s.ta.h | "sipi.su ra"smi.su vaa
nivi.s.ta.h | ke"saa api "sipaya ucyante | te.su vi.s.ta.h strii.naa.m saundarya-
vardhana.h | raamak.r.s.naatmanaa.avataaraartha.m "suklak.r.s.nake"saabhyaa.m maaturudara.m
pravi.s.ta.h | kevalaanandapaanaat "sipayo muktaa.h | te.su vi.s.ta.h | "siva.m "subha.m
pibatiiti ca "sipi.h | "sipi"sca vi.s.ta"sca vaa ||
275. prakaa"sana.h—sarva.m prakaa"sayatiiti prakaa"sana.h | aprakaa"sa.m prakaa"sa.m nayati |
suuryaadiprakaa"saan nayati | praka.h prak.r.s.taananda.h sarvaa"sana"sca | prak.r.s.ta"sca
kaa"sana"sca | kama"snaati ca || 42 ||
ojastejodyutidhara.h prakaa"saatmaa prataapana.h |
.rddha.h spa.s.taak.saro mantra"scandraa.m"surbhaaskaradyuti.h || 43 ||
276. ojastejodyutidhara.h—oja.h paraabhibhavana"sakti.h | parairadh.r.syataa teja.h |
anantasuuryaadhikaa dyuti"scaasyeti ojastejodyutidhara.h | yeya ojodharaa-
stejodharaa dyutidharaa vaa te.saamayameko dhaarayitaa | svayamojoruupa.h,
tejoruupa.h, dyutiruupa.h, dhare.su parvate.su sthitvaa tannaamaa ca ||
277. prakaa"saatmaa— prakaa"sasvaruupa.h | sarvaanaatmana.h prakaa"sayati ca | suuryaadiinaa.m
prakaa"samaatanoti | svaya.m prakaa"sate.atti ca sarvam ||
278. prataapana.h— "satruun prataapayatiiti prataapana.h | agnau suurye ca sthitvaa ca
prataapana.h | ayameva prak.r.s.tastaapana.h | anye caitaddattayaa "saktyaa | sarve.saa.m
prataapamaya.m nayati ||
27
�54 "sriivi.sa.naa.stotram (279-85)
279. .rddha.h— sarvairgu.nai.h sam.rddha.h | .rtadhaara.naaccaayam.rddha.h | adhikamupari
(352) ||
280. spa.s.taak.saro mantra.h—spa.s.ta.m omityetadak.saramasya vaacakamiti spa.s.taa-
k.sara.h | sarvaa.nyapyak.saraa.ni sphu.tamasya vaacakaaniiti ca | spa.s.taani on.m amo
naaraaya.naayetya.s.taavak.saraa.ni | vi.s.nave nama iti .sa.dak.saraa.niityaadi | veda-
mantragatatvaat mantra.h | ye manvate taa.mstraayate | mananena vaa traayate | ekapadye
ca spa.s.taak.sarai.h o"nkaaraadibhi.h uma.m utk.r.s.taj~naanina.m traayata iti spa.s.taak.saro-
mantra.h | ‘omaasa"scar.sa.niidh.rta.h’ iti hi "sruti.h | spa.s.taani sphu.ta.m
bhagavadvacanaani ak.saraa.ni ye.su tai.h utk.r.s.tai.h mantrairvaa traayate | spa.s.taak.sara"sca
umantra"sca vaa ||
281. candraa.m"su.h— candraa.m"suriva "siitala.h sataam | candraa.m"su.su caaya.m sanni-
hita.h | candraa aahlaadakaa"scaasyaa.m"sava.h ||
282. bhaaskaradyuti.h— athaapi bhaaskara iva dyotate | paapinaamaatapa iva |
saadhuunaa.m candrikeva | bhaaskaro.apyanena dyotate | bhaaskarasya dyutirapya-
syaiva | ‘tasya bhaasaa sarvamida.m vibhaati’ | bhaaskare sthitvaa
bhaaskaranaamaa, dyutiruupa"scaayam || 43 ||
am.rtaa.m"suudbhavo bhaanu.h "sa"sabindu.h sure"svara.h |
au.sadha.m jagata.hsetu.h satyadharmmaparaakrama.h || 44 ||
283. am.rtaa.m"suudbhava.h—am.rtaa.m"so.h candrasyaapi udbhava.h yasmaat, am.rtaa.h muktaa.h
santa.h a.m"sava.h bhinnaa.m"saa.h jiivaa asmaadeva sa.msaaraadudgataa bhavanti |
am.rtaa.m"su"sca udbhava"sca ||
284. bhaanu.h—bhaanugato bhaanu.h | bhaatiiti bhaanu.h | bhaasa.m nudatiiti bhaanu.h |
bhaasaa tamo nudatiiti | bha"sca ananaadanu"sca | bha"sca a"sca nu"sca ||
285. "sa"sabindu.h— "sa"sabindu.h "sa"saa"nka.h | tadgatatvaat "sa"sabindu.h | sukhasukha.h
"sa"sa.h | vindati sarvamiti vindu.h | sa caaya.m sa ca "sa"sabindu.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (286-94) 55
286. sure"svara.h— suraa.naamapii"saa brahmaadayaste.saamapyaya.m vara.h | suraa.naamii"saa
"srii.h | tasyaa aya.m vara.h | sura"scaayamii"svara.h ||
287. au.sadham— bhavarogasyau.sadham | u.s.taanaa.m nidhirau.sadham | au ukaaravaacye
svaruupe .sa.dgu.naan dhatte | au "sambhau .sa.m vi.sa.m dhatte ||
288. jagata.hsetu.h— jagata.h sa.msaara"saradhitara.ne seturiva seturayam | jagati gata.h
setu"scaayam | jagaditi vaayu.h | tasya seturaa"sraya.h ||
289. satyadharmaparaakrama.h— satyena dharme.na ca vaayo ruupadvayenaa"ngabhuutena paraanaa-
kramate | satya"scaaya.m sarvadhaara.naat dharma"scaayam | dharmasa.msthaapanaarthaaya
paraanaakramate caayam | satyaa"scaasya dharmaa aanandaadaya.h paraakrama"sca |
satyadharmaa.na.m bhakta.m rak.sati paraanaakramyeti | satyadharmaparaa.naa.m manasyaakramya
ti.s.thati | svaya.m satyadhaara.naat satyadharma.h, pare.saamasatyapriyaa.naamakrama"scaanena
|| 44 ||
bhuutabhavyabhavannaatha.h pavana.h paavano.anala.h |
kaamahaa kaamak.rt kaanta.h kaama.h kaamaprada.h prabhu.h || 45 ||
290. bhuutabhavyabhavannaatha.h—bhuutaanaa.m bhavi.syataa.m bhavataa.m caayameka eva naatha.h |
bhuutabhavyabhava.m"scaaya.m naatha.h ||
291. pavana.h— pavanagata.h | pavate caayam | pavante caanena vaataadaya.h ||
292. paavana.h—paavayati sarvamiti paavana.h | pa"scaavana"sca | ava"sca na"sca vaa |
adhikamupari (815) ||
293. anala.h— na vidyate ala.m paryaaptirasya gu.naanaamityanala.h | ana.m
laati | ane liina.h | a"sca na"sca la"sca | adhikamupari (715) ||
294. kaamahaa— asataa.m kaamaan hanti | kaama.m niyantu.m gacchati | kutsitamamama-
j~naana.m hanti | kutsitaa amaa avidyaa ye.saa.m te kaamaa.h | taan tamasi
28
�56 "sriivi.sa.naa.stotram (294-300)
nipaatya hanti | kutsitaa maa ye.saa.m te kaamaa mithyaaj~naanina.h | taan
hanti vaa | kasya vaayorbrahma.no vaa amamaj~naana.m hatavaan ||
295. kaamak.rt— sataa.m kaamaan karoti | k.rntati caasataam | pradyumna.m karoti,
k.rntati naa"sayati ca "sivanetraga.h ||
296. kaanta.h— kamaniiya.h | icchaamayo vaa | kau brahmavaayuu jiivako.tyantagaa-
vanena | adhikamupari (658) ||
297. kaama.h— sarvairapi kaamyata iti kaama.h | ama.m amita.m ka.m sukhamasya |
jiivaga.ne.svamita.m sukha.m brahmavaayvoranena | ka"sca ama"sca | amitatvaadameya-
tvaacca | ka"sca a"sca ma"sca vaa | kaamagata"sca kaama.h | icchaaruupa"sca ||
298. kaamaprada.h— yata.h sarve.saa.m sarvaa.nyapi kaamitaanyayameva pradadaati | pradyati
ca | kaama"sca prada"sca ||
299. prabhu.h— dvitiiya.m ruupam | pa~ncatri.m"samaadyam | prakar.se.na bhaati ca | pra ca
bhaati ca | sarvebhya.h para uttamo bhavati | aanandarasapaanena ramamaa.no
bhavati | pare.api bhavante utpadyante.anena || 45 ||
yugaadik.rd yugaavartto naikamaayo mahaa"sana.h |
ad.r"syo vyaktaruupa"sca sahasrajidanantajit || 46 ||
300. yugaadik.rd— striipu.msayogena santateraadi.m karoti | yugaanaamaadya-
pravartaka"sca | sadaa "sriyaa yujyate, aadik.rcca | brahmavaayvoryugamaadau
karoti | brahmasarasvatyorvaa | striipu.msayoryuga.m kvacidaadatte | kvacit
k.rntati | yuga.m dvandvam— sukhadu.hkhe, laabhaalaabhau, jayaajayau, vidyaavidye,
janmam.rtyuu iti | tasyaa.adi.h kaara.na.m sa.msaara.h | tat karoti ca k.rntati
ca ||
|| iti naamnaa.m t.rtiiya.m "satakam ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (301-5) 57
301. yugaavartta.h— yugaani k.rtaadiini paryaayakrame.naa.avartayati | devataasu
striipu.msayoryuga.m ga.na"sa aavartayati | nirantaramaavartayati ca | nahi strii
pumaan bhavati | pumaan vaa strii | sukhadu.hkhayordvandva.m cakravat parivartayati
ca ||
302. naikamaaya.h— anekaa maayaa.h saamarthyaanyasyetyanantamahimaa naikamaaya.h |
ananteccha.h, anantaj~naana"sca | svaruupaacchaadikaa paramaacchaadikaa
ceti naikaa dvividhaa maayaa yasya | naikaa.h sa.msaare mohinyo maayaa.h
yasmaat | naikaa svaruupato bhagavato.anyaa maayaa lak.smiiryasya pari-
graha.h | athacaika"sabdo.anyavacana.h | naikaa bhagavataa.ananyaa maayaa saamarthya.m
yasya | ananyeccha.h | ananyaj~naana"sca | naika.h anekaruupa.h | athaapi
naiko.abhinna.h | maa.m pramaa.m ramaa.m vaa.ayata iti maaya.h | na"sca eka"sca ma"sca
aya"sca ||
303. mahaa"sana.h— kalpaante sarvaatt.rtvaanmahaa"sana.h | mahada"snantiiti mahaa"saa
brahmaadayastaanaya.m nayati | mahaa.m"scaayama"sana.h | mahacca "samasya, netaa ca |
mahacca "sa.m yayobrarhm avaayvostaavapyaya.m nayati | mahatii aa"saa ye.saa.m taanapyaya.m
nayati | mahamutsavama"snute vyaapnoti | a"snaatyanubhavati ca | mahanii-
yaanapya"snute ||
304. ad.r"sya.h— na d.r"syate baahyacak.su.setyad.r"sya.h | a"sca d.r"sya"sca yoginaa.m h.rdaye
ityad.r"sya.h ||
305. vyaktaruupa.h(avyaktaruupa.h)— ata eva j~naaninaa.m h.rdayakamale vyakta-
ruupa.h | cakaare.na avyaktaruupa"sca | ‘vyaktaavyaktasvaruupa.h’ itya-
nyatra | tadetad graahayitumeva cakaara.h | ata eva akaaravaacya.h d.r"sya"sceti
puurvanaamno.arthaantara.m ca | ekasyaiva ruupasya naamadvayam | vyakta"sca |
ruupayati jagaditi ca | jagato ruupamanena vyaktam | avyakta.m caayameva
ruupayati | vyakta.m anakta.m nirlipta.m ruupamasya | vi.su j~naani.su sakta.m
ruupamasya | vau garu.de vaa ||
29
�58 "sriivi.sa.naa.stotram (306-13)
306. sahasrajit— sahasra.m "satruunak.sipaatamaatre.na jayatiiti sahasrajit |
bhaktaanaamapi sahasra.m priityaa jayatiiti sahasrajit | sarvotkar.saacca
sahasrajit | sahasramak.saya.m jayati praapnoti | jiivena saha sarati jayati
ca | sahasre.na ruupaa.naa.m sarva.m jayati | sahate sarati jayati ca ||
307. anantajit— na sahasra"sabda.h siimitavacana.h | kintvanantajittvaadeva
sahasrajit | ananta"sca jicca | anamapi tanoti jayati ca || 46 ||
i.s.to.avi"si.s.ta.h "si.s.te.s.ta.h "sikha.n.dii nahu.so v.r.sa.h |
krodhahaa krodhak.rt karttaa vi"svabaahurmmahiidhara.h || 47 ||
308. i.s.ta.h— sarve.saami.s.ta.h | ijyate ca sarvai.h ||
309. avi"si.s.ta.h (vi"si.s.ta.h)— sarvaruupe.svekaruupatayaa avi"si.s.ta.h | na vidyate
vi"si.s.to.asmaaditi ca | adhika.m vi"si.s.to vaa | avatiityavi.h | pra.laya-
kaale.ava"si.s.ta"sca | avibhibrarhm aadibhiranu"si.s.ta.h | a"sca vi"si.s.ta"sca | athaca
sarvasmaad vi"si.s.ta.h ||
310. "si.s.ta.s.te .h— "si.s.taanaamayami.s.ta.h | "si.s.taa"scaasye.s.taa iti "si.s.te.s.ta.h | "si.s.tairi.s.ta"sca
yaj~nai.h | ante "si.s.tenaikena brahma.ne.s.ta.h puujita.h | "si.s.ta"sca i.s.ta"sca ||
311. "sikha.n.dii— "sikha.n.do barha.h | barhibarhaavata.msa.h "sikha.n.dii | "sikha.n.da.h
ke"sapaa"sa.h astyasyeti vaa "sikha.n.dii | "sikha.n.dini sthitvaa balamasya
dadau | tumburudvaaraa pu.mstva.m ca | "sikha.n.di.su barhi.su gata"sca | durjanaan
"sitvaa"sitvaa kha.n.dayati | "so tanuukara.ne | sukharuupatvaat "sii ca,
sataamasukhasya, asataa.m sukhasya ca kha.n.danaat kha.n.dii ca ||
312. nahu.sa.h— jagad badhnaatiiti nahu.sa.h | .naha bandhane | nahu.se sthita"sca | nahuun
jagadbandhakaan syati caayam | .so antakarma.ni ||
313. v.r.sa.h—abhii.s.tavar.sa.naad v.r.sa.h | v.rta.sa.dgu.na"sca | vara.niiya.h sarvece.s.taka"sca ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (314-21) 59
314. krodhahaa— jitakaamaanaa.m krodha.m hanti | kvacit krodhena hanti gacchati,
bhii.smamiva rathaa"ngapaa.nii rathaadavaplutya ||
315. krodhak.rt—kaaminaa.m krodha.m janayati | svaya.m ca du.s.te.su krodha.m karoti |
sataa.m krodha.m k.rntati ||
316. karttaa— sarvakartaa | sarvasya kartanaacca | karoti taarayati ca | adhika-
mupari (381) ||
317. vi"svabaahu.h— vi"svatodi"sa.m baahavo.asya | gu.napuur.nabaahu.h | vi"sve.saa.m
balamasmin mahaabale aahutam | vi"sve.saa.m ba.m kaamita.m juhoti dadaati
ca | ba kaamane | hu daanaadanayo.h | vi"so rak.saartha.m vaatiiti vi"sva.m
raajanyakulamasya baahuta.h ||
318. mahiidhara.h— mahii.m dadhaara | mahatii.m ca puujaam | mahatii.m ca ramaam | bhuuruupaa.m
vaa | yena ca mahii dharaa babhuuva | mahiidhaa ye mahii.m dadhate sa"nkar.sa.naa-
daya.h | taanaya.m ramayati raayayati ca | adhikamupari (370) || 47 ||
acyuta.h prathita.h praa.na.h praa.nado vaasavaanuja.h |
apaannidhiradhi.s.thaanamapramatta.h prati.s.thita.h || 48 ||
319. acyuta.h— dvitiiya.m ruupam | 100tama.m prathamam | 556tama.m t.rtiiyama-
cyutaakhyam | sve mahimni sthitastasmaanna cyavata ityacyuta.h | na
cyavante caanena | a"sca do.sai"scyuta"sca ||
320. prathita.h—sarvaagame.su s.r.s.tyaadya.s.takart.rtvena prathita.h | prak.r.s.te.svapi sthita.h |
j~naaniloke prathita.h | naanaavataarai.h prathita.h | prathaavanta.h prathina.h | te.su
tata.h | prak.r.s.ta.m thamanna.m j~naanaakhyam | tadvatsu prathi.su tata.h | pradhau cakraante
gata.h | dhasya tha.h ||
321. praa.na.h— dvitiiya.m ruupam | 66tamamaadyam | 408tama.m t.rtiiyam | prak.r.s.ta-
tayaa jagannayanaat praa.na.h | praa.ne sthita"sca | prak.r.s.ta.h aa.na.h puur.naananda.h
puur.nabala"sca ||
30
�60 "sriivi.sa.naa.stotram (322-27)
322. praa.nada.h— dvitiiya.m ruupam | 65tama.m prathamam | 409tama.m t.rtiiyam | 956
tama.m turiiyam | praa.ninaa.m praa.nana.m dadaatiiti praa.nada.h | praa.na.h puur.na.h daataa
ca | praa puura.ne | muktaanaa.m praa.na.m puur.namaananda.m j~naana.m ca dadaati | asataa.m
praa.naan dyatiiti ca ||
323. vaasavaanuja.h— vaasavaanujatayaa adityaa.m jaato vaamana.h | vaasavo yada-
nugrahe.na sva.hpati.h jaayate | jiivaavaase.su "sariire.su vartata iti vaasava.h |
sarvatra vaasavaan vaasava.h | ‘vaasavattvaattu vaasava.h’ iti hi smaranti |
jiivajananamanu svayamapi jaayate vyajyata iti anuja.h | sarvajagannivaasa.h,
va.m vaayu.m svaanuga.m janayatiiti vaanuja.h | atha ca va.m j~naanamanu jaayate vyajyate
iti vaanuja.h ||
324. apaannidhi.h—apaa.m nidhi.h samudraantargata.h | apaa.m karma.naa.m nidhirayam |
apaa.m paalakaantararahitaa.m ramaa.m vak.sasi nidadhaati | akaaravaacyena svena
paalitaa.m vaa | athacaitaad.r"siimapaa.m "srutitati.m nidadhaati | athaca apaa.m
devataanaa.m nidhiraa"sraya.h ||
325. adhi.s.thaanam— sarvajagadadhi.s.thaanam | adhika.m ca sthaanam | bhaktaanaamadhika.m
ca mok.saakhya.m sthaanamanena | j~naanih.rdayaakhyamadhika.m sthaana.m yasya |
sarvasmaadadhika"scaaya.m sthaana.m ca sarvasya ||
326. apramatta.h—na kadaa.api pramaadyati | a"sca pra ca matta aanandapuur.na"sca |
madii har.se | apra.h adhikapuur.na.h, madi har.se tata"sca ||
327. prati.s.thita.h— sve mahimni prati.s.thita.h | jiivah.rdaye prati.s.thita.h | sarvatra
prati.s.thita.h | j~naaninaa.m h.rdi prati.s.thita.h | jiiva.m pratiprati bimbaruupatayaa
sthita.h | pratimaasu sthita.h | pratiipe.svapi sthita.h || 48 ||
skanda.h skandadharo dhuryyo varado vaayuvaahana.h |
vaasudevo b.rhadbhaanuraadideva.h purandara.h || 49 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (328-34) 61
328. skanda.h— skandaantaryaamii | jagata.h skandanaat sa.mhara.naacca skanda.h |
skadir gati"so.sa.nayo.h | pra.laye jala.m skandayatiiti skanda.h | retasi
sthita.h skanno bhavati | svakarma.na.h skanna.m skhalita.m dyati ||
329. skandadhara.h—jagata.h skandanahetuun "sivaadiinapi dhatte iti skandadhara.h |
skanda.m dharati | skanda.m dadhat skandadha.h "siva.h | ta.m ramayati | sa.msaara-
"so.sako bhagavaaneva skanda.h | ta.m ye h.rdaye dadhati taanaya.m ramayati |
retogata.h skantvaaskantvaa strii.naa.m garbha.m dadaati dhaarayati ca | skanda-
"scaayam, dhara"scaayam ||
330. dhuryya.h— jagadrak.sa.nadhura.m vahatiiti dhurya.h | dhuri yaati ca | dhura.m yamayati
ca, yaapayati ca ||
331. varada.h— sataa.m vara.m dadaati, asataa.m ca vara.m dyatiiti varada.h | va.m ca ra.m
ca j~naanaanandau dadaati | kvacid dyati | varebhyo.api dadaati |
varade"savaraprada.h | varaahan.rsi.mhaadiruupe.su vararada.h ||
332. vaayuvaahana.h— vaayuun vaahayati, vaayu"scaasya vaahanamiti vaayuvaahana.h |
vaayunaa ca deha.m vaahayati | vayate sarva.m badhnaatiiti vaayu.h | sarvanirvaaha-
ka"sca | vaahaanapi tatra gato nayati | bhagavanta.m vahannayata iti vaayurgaru.da.h
vaahanamasya | vaayugato vaayunaamaa | vaahanagato vaahananaamaa | adhika-
mupari (860) ||
333. vaasudeva.h— vaste aacchaadayatyaatmaanamiti, vasati sarvatreti vaasu.h |
j~naaninaa.m punardevayati prakaa"sayatyaatmaanamiti vaasudeva.h | sattvamaya.m mano
vasudevam | tatra vyajyata iti vaasudeva.h | vasudevasuta"scaayameva ruupaanta-
re.na | adhikamupari (699;713) ||
334. b.rhadbhaanu.h— b.rhanto bhaanavo.asyeti b.rhadbhaanu.h | b.rhannaya.m bhaati ca nudati
ca | b.rhanto.api bhaasakaastamevaanu bhaanti ||
31
�62 "sriivi.sa.naa.stotram (335-42)
335. aadideva.h— sarvasyaadiraya.m kaara.na.m deva.h | devaanaamapyaadi.h | aadatte
ca diivyati ca | adhika.m tuupari (492) ||
336. purandara.h— purandaragata.h purandara.h | "satrupura.m daarayan purandara.h | carama"sariirasya
brahmanaa.dii.m daarayan purandara.h | pura.m datvaa ramayati ca || 49 ||
a"sokastaara.nastaara.h "suura.h "saurirjjane"svara.h |
anukuula.h "sataavartta.h padmii padmanibhek.sa.na.h || 50 ||
337. a"soka.h— "sokavarjita.h | anye.apyanena bhavanti "sokavarjitaa.h | svaya-
mutk.r.s.ta.m kama"snaatiitya"soka.h | sarvaa"sanaadadhikasukhatvaacca a"sa.h | o.h
"sambhorapi kamanenetyuka.h | a"sa"sca uka"sca | a"soke v.rk.se gata"sca ||
338. taara.na.h— taarayati sa.msaaraat iti taara.na.h | taarakaanapi nayati | taare.na
h.rdi niiyate | kapiin udadhestaarayati raamaatmanaa | tatra taara.m kapi.m
nayati | svaya.m tata.h, jiive.svara.m do.sa.m nayatyapanayati ca ||
339. taara.h— taaravaacyatvaat taara.h | taarayati du.hkhebhya.h | sarvatra tata aaramate
ca | j~naanena tataastaa.h | te.saamaarama.na.m yasmaat | bhuumau tataa
jyaayaa.mso.asuraa.h | te.saamarama.na.m yasmaat | taranti sa.msaara"saradhimiti
taaraa.h muktaa.h | te.saamaya.m svaamii | adhikamupari (968) |
340. "suura.h— durjanabhaya"nkara.h "suura.h | "suun sukha"siilaan sata uuriikaroti | "su.m
"sa.mruupa.m vaayu.m voriikaroti | uccai ramayati | "su.m "sataananda.m u.m rudra.m ca ramayati
vaa ||
341. "sauri.h— "suuraa.naamantaryaamii "sauri.h | "si.h puur.naananda.h | "sau puur.naanande
sve mahimni rita.h sthita.h | ri gatau | adhikamupari (648) ||
342. jane"svara.h— ye punarna jaayante muktaaste.saamapyayamii"svara.h | ki.mpunaranye.saa.m
janaanaam | na jaayata iti jana ii"svara"sca | janaka"sce"svara"sca | jagajjanakaa-
naamapii"svara.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (343-50) 63
343. anukuu la.h— sataamanukuu la.h | nadiijala.m kuulamanus.rtya vaahayati | sarvatraanugata.h
sarva.m kuulatyaacchaadayati | kuula aavara.ne ||
344. "sataavartta.h— "satadhaa aavartayati sa.msaaraavarta iti "sataavarta.h | "sata.m ruupaa.ni
caavataarairaavartayan anantaruupa.h | "sa.m tanoti | sa.msaara aavartayati ca ||
345. padmii— padma.m haste.asyeti padmii | padma"scaturmukho.asya vidyate sutatve-
neti | lokasaara.m padmamasya naabhaaviti | tribhi.h padairmimiite vi"svam |
sarvairapi padairmiiyate ||
346. padmanibhek.sa.na.h— padmapatranibhe asyek.sa.ne iti | padmanibha.m caturmukhasamaana.m
vaayu.m prem.nek.sate | padma.m lokapadma.m caturmukha.m vaa nayatiiti padmani.h, bhaanti
iik.sa.naanyasya || 50 ||
padmanaabho.aravindaak.sa.h padmagarbha.h "sariirabh.rt |
maharddhir.rddho v.rddhaatmaa mahaak.so garu.dadhvaja.h || 51 ||
347. padmanaabha.h— t.rtiiya.m ruupam | 196tama.m dvitiiyam | a.s.tacatvaari.m"samaa-
dyam | padairmiiyata iti padma.h | asya purata.h suuryaadayo naa.abhaantiiti
naabha.h | jagatpadma.m nayati | aabhaati ca sarvatra | padmanetaa padmana.h
suurya.h | so.apyaabhaati anena ||
348. aravindaak.sa.h— aravindanibhe asyaak.si.nii ityaravindaak.sa.h | akaara-
vaacya.h | ravi.m dadaatiiti ravindamak.si caasyetyaravindaak.sa.h | ‘cak.so.h suuryo
ajaayata’ iti hi "sruti.h ||
349. padmagarbha.h— vi"svaatmaka.m padma.m padmo vaa caturmukho.asya garbha iti padma-
garbha.h | h.rtpadmamasya garbho.abhivyaktisthaanamiti ca ||
350. "sariirabh.rt— "sariiraa.ni aya.m bibharti | ata eva brahma.naa tyaktadeho m.rta
ityucyate | "sariirasthaaniiya.m jiiva.m ca bibharti | ‘yasyaa.atmaa "sariiram’
32
�64 "sriivi.sa.naa.stotram (350-6)
iti "sruti.h | p.rthivyaadika.m ca bibharti | ‘yasya p.rthivii "sariiram |
yasyaa.apa.h "sariiram’ ityaade.h | bhaktaanukampayaa naanaa"sariiraa.ni bibhradava-
tarati | ‘"saro hyaatmaa’, tasmin iira.m bibharti | tamiirayan vaa
bibharti | tasya ri.m sampada.m rati.m ca bibharti ||
351. maharddhi.h— mahatii kilaasya sam.rddhiriti maharddhi.h | mahaanayam.rtanidhi.h ||
352. .rddha.h— dvitiiya.m ruupam | 279tama.m prathamam | ata evaaya.m sarvebhya.h sam.rddha
ity.rddha.h | j~naanaruupatvaad.rkaara.h | dadad dadhad vaa dakaara.h | dhaara.naad
dhakaara.h | .rtaan muktaan dhaarayatiity.rddha.h | .rtairvedairdhriyata ity.rddha.h | .rta.m
yathaarthaj~naanaruupatvaad, dhaaraka"sca sarvasya | nirvikaaratvaad.rta.h | dadhaatiiti
dha.h | .rta.m dhayati pibatiiti .rtandhaya eva .rddha.h | dhe.t paane ||
353. v.rddhaatmaa—ata eva v.rddha.h paripuur.na aatmaa svaruupamasyeti v.rddhaatmaa |
aatmaana"sca jiivaa anenaa.araadhitena yathaayogya.m j~naanabhaktyaadibhirv.rddhaa.h
paripuur.naa bhavanti | te.saamaya.m svaamiiti ca | upaasanaayai v.rta.m bhagavadruupa.m
h.rdi ye dadhati te v.rddhaa.h | te.saamaya.m svaamii ||
354. mahaak.sa.h— gu.nata.h kaalata.h de"sata.h sa"nkhyaayaa ca mahaanti anantaani
ak.sii.ni ak.saa.ni vaa.asyeti mahaak.sa.h | mahaanayamak.saya"sca | mahamutsava-
mak.s.noti caayam ||
355. garu.dadhvaja.h— garu.do.asya dhvaje sthita iti garu.dadhvaja.h | garu.de sthito
dhvajati gacchati ca | pak.si.su gata.h garudbhyaa.m .dayata iti garu.da.h | dhvaje
sthito dhvaja.h | dhvaajayati tasyatasya tattad gamayatiiti dhvaja.h | dhvaja
gatau | chndomayena garu.dena dhvajyate vyajyate || 51 ||
atula.h "sarabho bhiima.h samayaj~no havirhari.h |
sarvalak.sa.nalak.sa.nyo lak.smiivaan samiti~njaya.h || 52 ||
356. atula.h— naasya tulaa vidyata ityanupamo.atula.h | na vidyate tulaa
maanakamasyeti ca | na tudati laati ca ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (357-63) 65
357. "sarabha.h— "sarai.h bhaati "saar"ngadhanvaa.ayamiti "sarabha.h | "sare.su "sariire.su
bhaati | "saraa.naa.m jiivaanaa.m lak.satayaa bhaati ca | ‘"saro hyaatmaa brahma
tallak.samucyate’| "sarabhe ca sannihita.h | "sa.m ca ra.m ca bhaati ca ||
358. bhiima.h (abhiima.h)— agnyaadayo.apyasmaad bibhyati | ‘bhayaadasyaagni-
stapati’ ityaade.h | tena bhiima.h | "satrubhaya"nkaratvaacca | dharmabhiiruun maana-
yati | abhiimo vaa sataam | adhikamupari (948) ||
359. samayaj~na.h— sarva.m tattatsamaye karotiiti samayaj~na.h | ayameva samayaan
bhaarataadi"saastraa.ni jaanaati | antata.h svaarpa.nena sarve.api yaj~naa.h samaa
asyeti samayaj~na.h | sarvabhuute.su samatvaat sama.h | mayaa lak.smyaa sahita-
tvaacca | ijyata iti yaj~na.h | yadasti tajjaanaatiiti ca | samyak sarvatraayata
iti samaya.h sarvagata.h | sarva.m jaanaatiiti j~na.h | samyagayaj~na.h | mayaa ramayaa
sahita.h samo yaj~nanaaraaya.naakhya.h | saaraat sa.h | maanaanma.h | yaanaad
ya.h | j~naanaajj~na.h | j~napanaadvaa ||
360. havirhari.h— havirbhaaga.m haran havirhari.h | huuyata iti havi.h | hara.naaddhariti
ca | var.nata.h haririti ca ||
361. sarvalak.sa.nalak.sa.nya.h— sarvairapi sallak.sa.nairlak.sa.niiya.h | "saastraa.ni vaa
lak.sa.naani | sarva"saastraj~neya.h | sarva"sca lak.sa.nalak.sa.nya"sca ||
362. lak.smiivaan— vak.sasi lak.sa.nabhuutaa lak.smiirasyeti lak.smiivaan | sarvasampa-
dvaan | sarvaadhika"sobhaavaan | ‘lak.smii.h sampatti"sobhayo.h’ ||
363. samiti~njaya.h— "satruu.naa.m samiti.m yuddha.m jayatiiti samati~njaya.h | j~naani.su
gato.ayameva vidvatsamiti.m jayati | samiti.m saamparaaya.m jayantyanena
|| 52 ||
vik.saro rohito maarggo heturddaamodara.h saha.h |
mahiidharo mahaabhaago vegavaanamitaa"sana.h || 53 ||
33
�66 "sriivi.sa.naa.stotram (364-71)
364. vik.sara.h— vigatak.sara.no vik.sara.h | k.sara vinaa"se | vi"se.sata.h k.sara.naacca
vik.sara.h | k.sara santatadaane | vigatak.saye.su mukte.su ramate | vik.se.su
vi"si.s.tasthaane.su pu.nyak.setre.su pu.nyapuru.se.su vi"se.sata.h sannidhaaya ramate | k.si
nivaase | vi"scaaya.m k.sa"scaaya.m ra"scaayam ||
365. rohita.h— dhyaane prodyadaadityavar.na.h pratibhaatiiti var.nato rohita.h |
ayameva hi rohito matsyo babhuuva | ayameva sataa.m purohita.h | asataa.m
tirohita.h | j~naanibhi"scirohita.h | romasu nihita.h | praa.ninaamurasi
nihita.h | rogi.naamau.sadharuupe.na hita.h | aaroparahita.h | ro.sarahita.h |
athaapi du.s.te.su ro.sasahita.h | ro.so.api hito.asya | uurdhva.m rohataa.m hita.h |
sarvamida.m ‘mahi.laamadaasa.h mahidaasa.h’ itivat | rohi.su tata.h | vedavacanai
ruvantiiti raava.h | te.saamaya.m hita.h ||
366. maargga.h— sarvairm.rgyata iti maarga.h | maarga"scaaya.m mok.sasya | ‘e.sa pa.mthaa.h’
iti "srute.h | maara.m gacchatiiti maaraga"sca maarga.h | maarayati gamayati ca |
adhikamupari (398) ||
367. hetu.h— kaara.naanaamapi kaara.nam | sa.msaarahetu.h, mok.sahetu.h | s.r.s.tyaa aadya.s.takasya
hetu.h | sarvahetu.h | haanaaddha.h | icchaaruupatvaadi.h | tudatiiti tu.h ||
368. daamodara.h— daamaani bhuuraadayo lokaa yasya udare sa daamodara.h | ya"sodayaa
ca daamnodare baddha.h | damavanto daamaa.h | tairudare dhyeya iti daamodara.h |
"satrudamanaad daama.h | udgatado.satvaadudara"sca ||
369. saha.h— sarvaan sahate.abhibhavati | bhaktaanaamaparaadha.m sahate mar.sayati ||
370. mahiidhara.h— dvitiiya.m ruupam | 318tama.m prathamam | himaalayaadi.su mahiidhare.su
sannihita.h mahiidhara.h | mahii.m dharannapi mahiidhara.h | mahiiti bhuumi.h | mahiiti
mahatii prak.rti.h | mahyaa.m gato mahii | dhare.su gato dhara.h ||
371. mahaabhaaga.h— mahaan bhaago bhaagyamasyeti mahaabhaago bhagavaan |
mahaniiya.h, akha.n.datvaadabhaaga"sca | mahatii bhaa yasyaasau mahaabha.h | aga.h
�"sriivi.sa.naa.stotram (371-6) 67
acala"sca | ma"sca ha"sca aabhaatiiti aabha"sca a"sca bha"sca vaa, bhaktah.rdayaa-
nnaapagacchatiityaga"sca | mahaanto bhaagaa iva bhaagaa avataaraa asya |
mahaabhaa ramaa tatra gata.h | mahaabha.h suurya.h | tatra aa samantaad gata.h |
mahaabhe.su sarve.su ca gata.h | mahaabhaayaa.m vidyuti gata.h | mahaabhaayaa.m "srutau
gata.h | mahaabhaaratagata.h ||
372. vegavaan— yato.aya.m ‘aasiino duura.m vrajati "sayaano yaati sarvata.h’ | va.m
j~naana.m bala.m vaa | iritiicchaa | ga.m sarvatra gati.h | tadvaan | vegena
bhaktoddhara.naaya vaan gacchan vegavaan | vegena vaati vegavo garu.da.h |
tatraaniti | vedago vaatiiti vegavaan | vedyo bhagavaanayam ||
373. amitaa"sana.h— pra.laye sarvama"snaatiityamitaa"sana.h | amita.h svaya.m
sarvama"snaati ca | amitaa"saan nayati ca | amitama"sa.m du.hkha.m nayati
paapinaam || 53 ||
udbhava.h k.sobha.no deva.h "sriigarbha.h parame"svara.h |
kara.na.m kaara.na.m karttaa vikarttaa gahano guha.h || 54 ||
374. udbhava.h— jagataamudbhava.h | bhavaadudgata.h | anena ca bhavanti bhavaadu-
dgataa.h | utk.r.s.taa vaa bhavaa avataararuupaa asyeti udbhava.h | sadaa cotk.r.s.to
bhavati sarvasmaat | utk.r.s.ta"scaaya.m bhava"sca | bha"sca va"sca | adhikamupari
(794) ||
375. k.sobha.na.h— s.r.s.tyaartha.m prak.rtipuru.sayo.h k.sobha.naat k.sobha.na.h | "satruk.sobha-
.naacca | k.sa"sca k.saramak.sara.m cetyubhau puru.sau nayatiiti ca k.sobha.na.h | upari
bhaatiityubha.h | .na"sca aanandaruupa"sca | durjane.su k.sobha.m nayati ca ||
376. deva.h—s.r.s.tyaadirasya krii.deti deva.h | bhaktai.h saha krii.datiiti ca deva.h |
krii.dayatiiti deva.h | divu krii.daayaam | sarvaan jayati, sarvata utk.r.s.to
bhavatiiti ca deva.h | daityaan jayatiiti deva.h | devaa jayantyaneneti
deva.h | ‘brahma ha devebhyo vijigye’ iti "srute.h | bhaktyaa jiiyata iti
34
�68 "sriivi.sa.naa.stotram (376-82)
deva.h | divu vijaye | sarvavyavahaaranirvaha.naacca deva.h | divu vyavahaare |
svaya.m dyotate suuryaadiin dyotayatiiti ca deva.h | bhaktaanaamaatmaana.m
dyotayati ca | divu dyutau | sarvai.h padai.h sarvai.h stuuyata iti ca deva.h |
divu stutau | satyecchatvaad deva.h | j~naanina enamevecchantiiti deva.h |
divu kaantau | kaantiricchaa | sarvaj~natvaat sarvagatatvaacca deva.h |
j~naanibhirj~neyavaad gamyatvaacca deva.h | divu gataavavagatau ca | daat.rtvaad
de ca, avanaadava"sceti deva.h | de ca va"sca vaa ||
377. "sriigarbha.h— "srii.h jagadruupaa vedaruupaa vaa yasya garbhe sa "sriigarbha.h | sarvai.h
"sraya.naacchrii.h | j~naanaratibhaaruupatvaad garbha.h ||
378. parame"svara.h— ii"svaraa.naamapii"svara.h parame"svara.h | sarvaparama.h sarve"svara"sca |
paatiiti pa"sca rame"svara"sca | para"sca maayaa ii"svara"sca | sarvajiivaparame brahma.ni
vaayau vaa "svayati ramate ca | "svayan ramayati vaa ||
379. kara.nam— jagata.h asaadhaara.na.m kaara.namiti kara.nam | kurvantiiti karaa
jiivaa.h | te.saa.m .na.h bala.m nirv.rti"scaanena | taan nayati ca | kare sthitvaa
karma pra.nayati ca | aanandaruupo ra.no.asyeti ca kara.nam | aanandaruupa.m
ca | ra.nyata iti ra.na.m sarvapadagadita.m brahma ||
380. kaara.nam— saadhaara.na.m kaara.namapyayameveti kaara.nam | kaarayantiiti kaaraa.h
devaa.h | te.saa.m bala.m sukha.m caanena | taan nayati ceda.m brahma | sukharuupatvaat
ka.m ca, ara.na.m "sara.na.m ca | araa.naa.m do.saa.naa.m nayanaacca ara.nam ||
381. karttaa— dvitiiya.m ruupam | 316tama.m prathamam | svatantra.h sarvakartaa
caayam | karma.nastaarayati ||
382. vikarttaa— vividhajagatkartaa | naasya ka"scit karteti vigatakartaa ca
vikartaa | ante vikartanaacca | vaya.h pak.si.no j~naanino vaa | taanapi
karoti sa.mharati caayam | aatmaana.m ca vividha.m karoti | avataare.su
vicitraa.ni karmaa.ni karoti | daitye.su virodha.m karoti | padaarthaan
�"sriivi.sa.naa.stotram (382-91) 69
vibhinnaan vibhinnadharmaa.m"sca karoti | vidhikartaa | "saastravidhikartaa |
vihitakartaa | ve.h garu.dasya kartaa | prak.rti.m vikaroti ca ||
383. gahana.h— athaapi na j~naayata iti gahana.h | ‘na ta.m vidaatha ya imaa jajaana’
iti "srute.h | gahane vane gata.h | gati.m hati.m ca pra.nayati | ga"scaaya.m ha"scaaya.m
na"scaayam | adhikamupari (547) ||
384. guha.h— svaatmaana.m guuhata iti guu.dhatvaat guha.h | guhe sthita"sca guha.h |
gu.nibhirhaayate j~naayata iti ca guha.h | o haa"n gatau || 54 ||
vyavasaayo vyavasthaana.h sa.msthaana.h sthaanado dhruva.h |
pararddhi.h paramaspa.s.tastu.s.ta.h pu.s.ta.h "subhek.sa.na.h || 55 ||
385. vyavasaaya.h— ni"scayaj~naanaruupatvaad vyavasaaya.h | vividha.m jagadatra avasiiyata
iti ca vyavasaaya.h ||
386. vyavasthaana.h—vividha.m jagadavasthaanamasya | vividhaanyavasthaanaanyanena |
vividharuupa.h sannavati.s.thate pi.n.daa.n.de ca brahmaa.n.de ca | vividha.m vyava-
sthaapayati ceti vyavasthaana.h ||
387. sa.msthaana.h—nitya.m vaiku.n.tharuupa.m samiiciina.m sthaanamasya, anyaa.m"sca
tattadyogyasthaane.su samyak sthaapayatiiti sa.msthaana.h | santi.s.thate ca
j~naanih.rdaye ||
388. sthaanada.h—sarve.saa.m yogyasthaanada.h | jagata.h sthitiprada.h | sthaavaraa.naamapi
anada"sce.s.taaprada.h ||
389. dhruva.h— svaya.m nirvikaaratvaad dhruva.h | dhruve.su dhruve ca gata.h ||
390. pararddhi.h—paraa sam.rddhirasyeti pararddhi.h | pare.saamapi sam.rddhiranena ||
391. paramaspa.s.ta.h— sarvasmaat parama.h | paraa maa kaanti.h j~naana.m vaa.asyeti
parama.h | parama iti yoginaa.m h.rdaye spa.s.ta iti paramaspa.s.ta.h ||
35
�70 "sriivi.sa.naa.stotram (392-9)
392. tu.s.ta.h—nityasantu.s.ta.h | bhaktyopah.rtena patre.na phalena jalena vaa tu.s.ta.h |
j~naanik.rtenaalpenaapi dharme.na tu.s.ta.h | tu.s.te.su gata"sca | tu.s.ta"sca .ta"nkii ca ||
393. pu.s.ta.h— sarvairgu.nai.h pu.s.ta.h | anye ca pu.syantyanena ||
394. "subhek.sa.na.h—ma"ngalakara.m mok.saadipuru.saarthadamiik.sa.namasyeti "subhek.sa.na.h |
"subhaanaa.m "subhamaatmaanamiik.sayati | sukhi.su bhaati | iik.sa.niiyatvaadii-
k.sa.na.h | "subhairiik.sa.niiya.h | "subharuupa.h | yaa.h lak.smyaa.h k.sa.na utsavo.aneneti
iik.sa.na.h | "subhaanaamii.h sampat k.sa.na"scaayam || 55 ||
raamo viraamo virajo maarggo neyo nayo.anaya.h |
viira.h "saktimataa.m "sre.s.tho dharmmo dharmmaviduttama.h || 56 ||
395. raama.h— ramante yogino.asminniti raama.h | "syaamalavar.natvaad raama.h |
ra.m rama.na.m ama.m amitamasyeti ca raama.h | raamaayaa ramaayaa vaa aya.m
raama.h | ra"sca a"sca ma"sca raama.h ||
396. viraama.h— jagato viraama.h | vividha.m ramate | vi.h pak.sii garu.da.h, tasmin
ramate ceti viraama.h ||
397. viraja.h— vigatarajaa.h | virato vaa vi.sayabhogaad virakta.h | ye virataa.h
sa.msaaraat, ye ca vi"se.sato bhagavati rataa.h, te.svaya.m jaayate | ‘virata.h’
iti kecit ||
398. maargga.h— maarga iti punaa ruupaantaram | 366tama.m prathamam | raamaavataare
maargayati siitaa.m vanevane | maabhi.h pramaabhi.h .rta"scaadhigata"sca | maarge.su
gata"sca ||
399. neya.h— j~naanibhirh.rdi niiyata iti neya.h | na saamastyena kenaapiiyate |
netinetiiyate ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (400-13) 71
400. naya.h— sarva.m jagannayatiiti naya.h | tadeva.m maargo.aya.m, neyo.aya.m, netaa caa-
yam | atha na yaatiiti naya.h | j~naaninastamo na yaapayati; taamasaa.m"sca
mok.sam | nayagata"sca | namyatvaanna.h | yajaniiyatvaadya.h ||
|| iti naamnaa.m caturtha.m "satakam ||
401. anaya.h— naasya netaa.anyo vidyata ityanaya.h | taamasaan mok.sa.m na nayatiiti
caanaya.h | ana.m praa.na.m yamayatiiti ca | na vidyate.anya.h aya.h "subhaavaho
.asyetyanaya.h | na ayante jaananti enamaj~naanina iti | a"sca na"sca ya"sca
anaya.h | a"sca naya"sca | ana"sca ya"sca ||
402. viira.h— viira "suura paraakraantau | paraan du.s.taanaakramate sajjanoddidhiir.sayeti
viira.h | vi"si.s.taaniirayati | vi.m garu.damiirayati | vi"si.s.ta"sca iira.h samiiro.a-
nena | vi"scaayamiira.h sarvaprare ka"sca | ‘vi.h pak.siparamaatmano.h’ | vividhamiirayati
ca | vicitramiirayati ca | adhikamupari (647;662) ||
403. "saktimataa.m"sre.s.tha.h— yato viira.h paraakramate ata.h "saktimataamaya.m "sre.s.tha.h |
naamatvaadaluk | "saktiriti yaa "saaktairmataa lak.smii.h taa.m pratyaya.m "sre.s.tha.h |
"saktiruupa"sca | j~naanibhirmata"sca | antakatvaada.m ca | sarva"sre.s.tha"sca ||
404. dharma.h— jagataa.m dhaarakatvaad dharma.h | dharmadevataayaa.m sannihitatvaacca | ye
dharanti taanapyaya.m nirmaati ca sa.mharati ca | dharairapi mita.h | dhare.svapi
mita.h | dharaayaamapi mita.h ||
405. dharmaviduttama.h— dharmasya patha.h, dharma.m bhagavantameva vaa ye jaananti te.svaya.m
sarvottama.h | dharmaviccottama"sca dharma"sca vidaamuttama"sca || 56 ||
vaiku.n.tha.h puru.sa.h praa.na.h praa.nada.h pra.nava.h p.rthu.h |
hira.nyagarbha.h "satrughno vyaapto vaayuradhok.saja.h || 57 ||
406. vaiku.n.tha.h— vaiku.n.thasyaaya.m patiriti vaiku.n.tha.h | karmasu ku.n.thaa prati-
hati.h | viku.n.thaa.h apratihatagataya.h | te.saamaya.m svaamii | vi"se.sata.h
36
�72 "sriivi.sa.naa.stotram (406-12)
ku.n.thitaanaa.m taamasaanaamapyaya.m ku.n.thitataaprada.h | vigataku.n.thanaad viku.n.tha
eva vaa vaiku.n.tha.h ||
407. puru.sa.h— dvitiiya.m ruupam | caturda"samaadyam | puru sara.naat puru.sa.h | pure
bhavan paapaani au.sad dadaaheti puru.sa.h | puur.natvaat puura.naacca paalanaacca
puru.sa.h, pipartiiti | p.rr paalanapuura.nayo.h | sarva.m punaana.h, ruta"sca sarvai.h,
syati ca sarvamante ||
408. praa.na.h—t.rtiiya.m ruupam | 321tama.m dvitiiyam | 66tama.m prathamam | praa.ne
sthita.h praa.nanaamaa | prak.r.s.takarmaa, praa.na.h | ana ce.s.taayaam | prak.r.s.tagati.h,
prak.r.s.taj~naana.h, prak.r.s.taananda.h | aa.neti sarasvatii pa.thyate | saa striijiive.su
prak.r.s.taa yena ||
409. praa.nada.h— t.rtiiya.m ruupam | 322tama.m dvitiiyam | 65tama.m prathamam |
956tama.m turiiyam | prak.r.s.ta.m aa+ana.m ce.s.taa.m, aa+.na.m aananda.m vaa
dadaatiiti | du.s.taanaa.m prak.r.s.tamaananda.m dyati, ce.s.taa.m ca dyati | praa.naanaa.m
puur.nasaadhanaanaa.m dadaati mok.sam ||
410. pra.nava.h— pra.nuvanti vedaa.h sarve ca "sabdaa enamiti pra.nava.h | prak.r.s.ta"sca
nava"sca nityanuutana"sca | prak.r.s.ta.m .na.m balamaananda.m vaa vaati vaayayati vaa
pra.nava.h | vaa gatau | prak.r.s.to .na aananda.h prak.r.s.ta.m ca va.m j~naanamasya |
sarve.apyena.m pra.nuvanti | pra.navapratipaadya"scaayam | pra ca .na"sca varatvaad
va"sca | adhikamupari (957) | pra.nama iti naama kecidatra pa.thanti ||
411. p.rthu.h— sarva"saastre.su prathitatvaat, sarvagatatvaacca prathata iti p.rthu.h |
p.rthucakravartigata"sca tannaamaa raajaraaje"svara.h ||
412. hira.nyagarbha.h— dvitiiya.m ruupam | 70tama.m prathamam | hitai rama.niiyai"sca
gu.naga.nairgarbhita.h | hira.nya"sca sarvasya dhaara.naat garbha"sca | hira.nya-
gatatvaaddhira.nyam, garbhagatatvaad garbha.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (413-20) 73
413. "satrughna.h— "satrughnaantaryaamii "satrughnanaamaa | deva"satruun hanti caayam | yai.h
"sa.m tru.tyate taa.m"scaaya.m hanti ||
414. vyaapta.h— sarvatra vyaapta.h | kaalata"sca, gu.nata"sca, "saktita"sca | vi"se.se-
.naa.apta.h, aaptatama.h | vinaa garu.denaa.apta.h | vi"si.s.tairj~naanibhiraapta.h |
du.s.tairaapto na bhavatiiti ca vyaapta.h | vi"scaayamaapta"sca ||
415. vaayu.h— vaatiiti vaayu.h | vaati aayu"sca vaa | vayate jagat sambadhnaatiiti
vaayu.h | va.m j~naana.m bala.m vaa.ayate | va.m vaayumayate | vaayvantaryaamii vaayu-
naamaa | sarvottamatvaacca vaayu.h | vaya "sre.s.thatve ||
416. adhok.saja.h— jaatu kadaacidapi adho na k.siiyate, ityadhok.saja.h | adha.h
k.rtamak.saja.m yena so.adhok.saja.h | adha.hk.rtaak.se.su jaayate abhivyakto
bhavatiiti ca | adha.h k.rte.su satsvak.se.su jaayate vaa || 57 ||
.rtu.h sudar"sana.h kaala.h parame.s.thii parigraha.h |
ugra.h sa.mvatsaro dak.so vi"sraamo vi"svadak.si.na.h || 58 ||
417. .rtu.h— .rtumaani.su gata.h | j~naanaruupatvaadiyartiiti .rtu.h | aryata iti
cartu.h | .rta.m tanoti caayam ||
418. sudar"sana.h— sudar"sana.m kare.asya | sukhakara.m dar"sanamasya | sundare dar"sane
ak.si.nii asya | sudar"saniiyaanaya.m nayati | sukhakaraa.ni dar"sanaani
"saastraa.nyanena ||
419. kaala.h— sarva.m kalayatiiti kaala.h | ‘kaala.h kalitasampuur.nasadgutvaa-
jjanaardana.h’ iti smaranti | "satruun kaalayatiiti ca | sarvaan gu.naan
kalayatiiti ca | kaalaantaryaamii ca kaalanaamaa ||
420. parame.s.thii— parame.s.thigata.h parame.s.thinaamaa | parame sve mahimni sthita.h | parame
vaayau parame vaa h.rdayaakaa"se ti.s.than parame.s.thii ||
37
�74 "sriivi.sa.naa.stotram (421-8)
421. parigraha.h— parito bhaktairdatta.m patra.m pu.spa.m phala.m toya.m g.rh.naatiiti | parito
bhaktaan g.rh.naati | bhaktai"sca g.rhyate ||
422. ugra.h—dharmaatyaye bhaya"nkara ityugra.h | uccai.h grasati | uccaanapi grasati |
u.m "sambhumapi grasati | u"sca graha.naad gara.naadvaa gra"sca ||
423. sa.mvatsara.h— dvitiiya.m ruupam | 91tama.m prathamam | sampuur.natvaat sam |
vatsaanaa.m rama.na"sca | sampuur.no.api liilayaa vatsa.h san devakyaadiin
ramayati | vatsaan caarayan v.rndaavane tai.h saha ramate | taa.m"sca ramayati |
sampuur.na.h vatsaragata"sca | sa.mvat var.saa.ni saarayati ||
424. dak.sa.h— sarvakaarye.su dak.sata iti dak.sa.h | dadaati k.sapayati ca | dyati k.samate
ca | adhikamupari (918) ||
425. vi"sraama.h— du.hkhajaladhimagnaanaa.m vi"sraamasthaanam | taamasaan tamasi
vividha.m "sraamayati | saatvikaa.m"sca vigata"sramaan karoti | vi"sraa.h
vigatapaakaa apakvaa.h | "sraa paake | te.saamamaa aj~naanam, tathaa vi"se.sata.h
pakvanaamaa samantaat maa j~naana.m caanena ||
426. vi"svadak.si.na.h— vi"svasmaat sarvasmaadapi dak.si.no dak.sa.h | sarvatra ca
dak.sa.h | bhaktaaya sarvamapi dak.si.naatvena dadaati, svaatmaanamapi | vi"sva"sca
dak.si.na"sca || 58 ||
vistaara.h sthaavarasthaa.nu.h pramaa.na.m biijamavyayam |
arttho.anarttho mahaako"so mahaabhogo mahaadhana.h || 59 ||
427. vistaara.h— vistaarayati jagaditi vistaara.h | gu.navistaaro.ayam |
sarvagatatvaacca vistaara.h | "saastraa.ni vistaarayantyasya gu.naan | vi.m vi.s.nu.m
sarantiiti visaa j~naanina.h | taan taarayati | loke "saastre ca vist.rta"scaaya.m
taaraka"sca ||
428. sthaavarasthaa.nu.h— sthaavare.svapi sthita.h | a.nora.nutara"scaayam | yaa ca
sthaa kuu.tasthaa ramaa tasyaa aya.m vara.h | sarvatra ca sthito.a.nutama"scaa-
�"sriivi.sa.naa.stotram (428-35) 75
yam | sthaavare.su sthaa.nutayaa sthita.h sthaavarasthaa.nu.h | sthaavare.su sthaa.nu.su
ca tannaamaantaryaamii sthita.h | stha.h sve mahimni sthita.h | avare.su
brahmaadi.su ca sthita.h | sthita eva san a.nati gacchati caaya.m
sarvatra | sthita.h san avati ramate ca ramayati ca sthaapayati ca a.nati
aa.nayati ca ||
429. pramaa.nam— pramaa.nagata.h pramaa.nanaamaa | sarvaabhi"sca pramaabhiridamevaa.nyate
para.m brahma | prak.r.s.ta"sca mayaa ramayaa.a.nyate ca | pramai.h praaj~naira.nyate | ‘pra’
iti ‘maa’ ityavyayaabhyaama.nyate | adhikamupari (959) ||
430. biijam— jagad vya~njanaad biijam | vibhirj~naanibhirijyate | balenecchayaa
ca jaayate ||
431. avyayam— na vyeti na vikriyate | na viyanti caa.akaa"saadiinyanena |
a"sca viin j~naanino.ayate ca | aviinaj~naanino.apyayate | a"sca vinaa
garu.denaayate ca | avi.svapi gato.ayam | avanaadavi | sarvagatvaa-
dayam | avyamavaniiya.m yaati ca ||
432. artha.h— sarvairarthyate | sarvavedaartha"scaayam | ayameva ca paramapuru.saartha.h ||
433. anartha.h— jagatsarjanenaasya svata.h na ko.apyartha.h | du.s.taanaamartha.m hanti |
anarthak.rccaaya.m te.saam | aniti arthyate caayam ||
434. mahaako"sa.h— mahaan brahmaa.n.dako"so.asya svamiti mahaako"sa.h | vedaanaa.m
caaya.m mahaan ko"sa.h | mahacca ka.m sukhamasya, va.s.tiiti icchaaruupatvaa-
du"sa"sca | mahaaka"scaayamu"sa"sca | pa~ncako"saa"scaannamayaadayo.asya pa~nca-
ruupasyaa.avaasasthaanam | ko"saa.h "sabdanilayaa.h | aya.m sarva"sabdaanaa.m
nilaya iti mahaako"sa.h ||
435. mahaabhoga.h— mahaan bhoga.h prajaapate.h | ante sarvagraasaat | anantasukha-
tvaacca | mahaanaabhogo vi"saalataa caasya | mahaa.m"scaasya gu.naabhoga.h |
38
�76 "sriivi.sa.naa.stotram (435-41)
mahaniiya"scaaya.m aabhoga.h puur.nabhoga"sca | mahatii bhaa.asyeti mahaabha.h | au
rudre gata"sca | mahaan "se.sabhoga.h "sayanamasya ||
436. mahaadhana.h— sarva.m dhanamasyeti mahaadhana.h | j~naanaakhya.m mahad dhanamasmaad
bhavati | adhanaa api yena mahaanto bhavanti || 59 ||
anirvi.n.na.h sthavi.s.tho(.a)bhuurddharmmayuupo mahaamakha.h |
nak.satranemirnnak.satrii k.sama.h k.saama.h samiihana.h || 60 ||
437. anirvi.n.na.h— kaamitasyaalaabhena hi nirvi.n.naa bhavanti | aya.m tu
puur.nakaama ityanirvi.n.na.h | na nirvi.n.naa jaayante anena j~naatena |
akaaravaacya.h, nitaraa.m vinna"sca sarvasya | nirvi.n.naa nitaraa.m labdhaarthaa
na bhavantyasanto.aneneti caanirvi.n.na.h | adhikamupari (893) ||
438. sthavi.s.tha.h— dvitiiya.m ruupam | tripa~ncaa"samaadyam | diva.m ca p.rthivii.m caanta-
rik.samapi vyaapya sthita iti sthavi.s.tha.h | vyaaptaruupe.na sarvatrastha.h,
bimbaruupe.na pratijiiva.m vi"si.sya sthita"sca | sthira.m va.m j~naana.m bala.m vaa |
tadvanta.h sthavina.h | te.svaya.m ti.s.thati ||
439. bhuu.h (abhuu.h)— bhuvi sthita.h, bhuunaamaa | aanandaruupo.aya.m bhavati | anena
ca sarva.m bhavati | svaya.m na kenaapi bhavati jaayata ityabhuurvaa ||
440. dharmmayuupa.h— etadartha.m sarve dharmaa.h pravarta.mta iti dharmapa"soraya.m yuupa iva
bandhanasthaanam | dhaarakaa.naa.m devaanaa.m vaa.aya.m yuupavat bandhanasthaanam |
dharme.na yautiiti dharmayuu.h praj~naa | taamaya.m paati | dhaarakatvaad dharma.h |
jiivapa"suunaamaya.m yuupa iva bandhanahetu.h ||
441. mahaamakha.h— makhaa.h anenaiva yaj~napuru.se.naa.araadhitena mahaanto bhavanti |
makhamiti dhanam | mahacca vi"svaakhya.m dhanamasyeti mahaamakha.h | makhamiti
ya"sa.h | mahaccaasya ya"sa iti mahaamakha.h | mahaniiyo.ayam | ama.m amita.m
caasya kha.m j~naanamiti mahaamakha.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (441-50) 77
442. nak.satranemi.h— "si.m"sumaararuupe.na dhruvaloke sthitvaa nak.satraa.ni niyamayan
nak.satranemi.h | nak.saa.ni ak.sayaa.ni traayate, niyamayati ca ||
443. nak.satrii— nak.satraa.naamaya.m svaamii | candragata"sca vi"se.sata.h | nak.saa nak.sayaa
aniketanaa.h | te.saa.m niketana.m bhuutvaa traayate ||
444. k.sama.h— sarvatra k.samata iti k.sama.h | sarvasamartha.h | bhaktaanaamaparaadha.m k.samate
ca | k.sa"sca ma"sca ||
445. k.saama.h— amitaa.h k.saa.h k.sayaa.h mandiraa.nyasyeti | k.sapa.naat k.sa.h |
amitatvaadama.h | a.nora.nutaratvaacca k.saama.h | k.saamaa.mtargata.h k.saama.daa-
maraadihetu"sca tannaamaa | arthaantara.m tuupari (858) ||
446. samiihana.h— svakaarye.su svaya.m samarthatayaa iihate, anyaa.m"sca tattatkaarye.su
samiihayatiiti samiihana.h | samiihaa.h samyak ce.s.taa.h | taan nayati
caayam | samiiciinameva cehate || 60 ||
yaj~na ijyo mahejya"sca kratu.h satra.m sataa"ngati.h |
sarvadar"sii vimuktaatmaa sarvaj~no j~naanamuttamam || 61 ||
447. yaj~na.h— yaj~nagata.h yaj~nanaamaa | vi.s.numeva yajantiiti yaj~na.h | yena vaayunaa
j~naayata iti yaj~na.h | yaja.m yajana.m nayatiiti yaj~na.h | arthaantara.m tuupari
(971) ||
448. ijya.h—k.r.s.no muktairijyate viitamohairiti muktairapiijyatvaadijya.h | icchayaa
jyaa yasya dhanu.si so.apiijya.h | i.s.taa jyaa bhuumiryasyeti cejya.h ||
449. mahejya.h— yeya ijyaaste.su mahaanayam | mahatii cejyaa.asya |
mahaniiya"scaayamijya"sca ||
450. kratu.h— yaj~ne.su pratyaha.m trii.ni savanaani kratava.h | tatra gatastadaaraadhya.h
kratu.h | j~naanaruupatvaacca | sa.msaaracakraat taarayatiiti ca kratu.h ||
39
�78 "sriivi.sa.naa.stotram (451-7)
451. satram—sarvai.h sa"ngatya kriyamaa.no yaj~na.h satram | tatragatastadaaraadhya.h |
tatkarrta.m.rr"sca sata.h traayate | traa.naakhyena ca karma.naa saha vartate | samaana.m
traayate ca ||
452. sataa"ngati.h— dvitiiya.m ruupam | 184tama.m prathamam | sataa.m gatiriha ca
mok.se ca | nityaavinaabhaavasuucanaayaaluk | saaratvaat sa.h | tatatvaat
ta.h | antakatvaadam | gamyatvaad gati.h ||
453. sarvadar"sii— sarva.m svata.h pa"syan, j~naaninaa.m dar"sayati ca sarvam, yat te.saa.m
dar"saniiyam | svapne d.r.s.ta.m caad.r.s.ta.m ca saccaasacca sarva.m dar"sayatiiti sarva-
dar"sii | sarve dar"saa asyaa.araadhanaaya bhavanti | .rta.m yathaarthavij~naana.m ca
"samaananda"scaasya sta iti .r"sii | sarvada"sca .r"sii caayam | sarva.h puur.na"sca
dar"sii caayam ||
454. vimuktaatmaa— savairda or.s airvimukto.aya.m paramaatmaa | santa"scaanena sa.msaaraanmuktaa
bhava.mti | vimukta.h j~naaninaamaatmaa vaayurbrahmaa vaa.anena | vimuktaa
amuktaa asanta"scaanena | naamaruupaad vimukta ityamukta ucyate iti
hi bhagavatpaadavacanam | vaya.h j~naanina.h muktaatmaano.anena | vividhatayaa
muktaa"sca | vi"scaaya.m sarvado.samukta"scaaya.m sarvaantaryaamii ca ||
455. sarvaj~na.h— sarva.m jaanaatiiti, sarve.apyanena jaanantiiti | sarva"scaaya.m
j~na"sceti | sarva.m j~napayatiiti ca sarvaj~na.h | adhikamupari (819) ||
456. j~naanamuttamam—j~naana.m ca mucca j~naanamudau | j~naanaanandatamam | uttama.m j~naana.m
vaa | naamatvaadaikapadya.m svarasam | uttamaj~naanagatastannaamaa ca || 61 ||
suvrata.h sumukha.h suuk.sma.h sugho.sa.h sukhada.h suh.rt |
manoharo jitakrodho viirabaahurvidaara.na.h || 62 ||
457. suvrata.h— "sobhana.m bhaktarak.sa.naakhya.m vratamasya | ‘sak.rdeva prapannaaya
tavaasmiiti ca yaacate | abhaya.m sarvabhuutebhyo dadaamyetad vrata.m mama’ iti
�"sriivi.sa.naa.stotram (458-65) 79
hi tasya vratam | bhaktaa"sca anenaiva suvratino bhavanti | sukharuupe
bhagavatyeva ca sarva.m vrata.m te.saam | sa eva vara.niiya"sca te.saam | adhika-
mupari (822) ||
458. sumukha.h— sundara.m mukhamasya sumukha.h | j~naaninaa.m sadaa sumukho.ayam |
sukhaatmaka.m sarvavidyaatmaka.m ca mukhamasya | sukhavataa.m pramukha"scaayam ||
459. suuk.sma.h—sthuulendriyaagocaratvaat suuk.sma.h | sukhadaa uttamaa k.smaa.anena |
suuriin k.samate caayam | a.nora.niiyaan jiivasyaapyantaryaamii ||
460. sugho.sa.h— meghagambhiiranisvana.h | sarve vedaa.h naadaa"sca asyaiva vyaah.rtaya
iti ca sugho.sa.h | sataa.m sukha.m hanti ye te sughaa asuraa.h | bhagavantameva
vaa niraakara.nena | taano.satiiti sugho.sa.h | u.sa daahe ||
461. sukhada.h— sataa.m sukha.m dadaati | asataa.m sukha.m dyati | tadartha.m sataa.m
samiiciinaani khaani indriyaa.ni dadaati | asataa.m ca dyati | su nirdu.s.ta.m
kha.m sukha.m dadaati | ‘sukha.m khamiti cocyate’ | j~naanaanandaruupa.m
svaatmaanameva dadaati | adhikamupari (890) ||
462. suh.rt— jiivaanaa.m nityasuh.rt | sadaa sumanaa.h | sukhena sarva.m harati |
du.s.taanaa.m sukhameva harati | su.s.thu h.rdayamasya vaasasthaanam ||
463. manohara.h— saak.saanmanmathamanmatha.h | j~naanaruupatvaanmana.h | sarvahara.naa-
ddhara.h | manasa.h jiivasya svamabhii.s.tamaaharatiiti ca manohara.h ||
464. jitakrodha.h— jita.h krodho.anena; jitaa"sca krodhamaanina.h krodhava"saa"sca
daityaa.h | bhaktairjita"sca du.s.te.su krodharuupa"sca ||
465. viirabaahu.h— viirau du.s.tadamanadak.sau baahuu asyeti viirabaahu.h | viiro
vaayurvaahayatyenam | viiraa.h k.satriyaa.h yasya baahubhyaamajaayanta | ‘baahuu
raajanya.h k.rta.h’ ||
40
�80 "sriivi.sa.naa.stotram (466-71)
466. vidaara.na.h— du.s.taa n daarayati | vinaa garu.den a tadabhimanyamaanena vedavaa"nmayena
durmataani daarayati | ‘hira.nyaka"siporvak.sovidaara.nanakhaa"nku"sa.h’ iti ca
|| 62 ||
svaapana.h svava"so vyaapii naikaatmaa naikakarmmak.rt |
vatsaro vatsalo vatsii ratnagarbho dhane"svara.h || 63 ||
467. svaapana.h— kalpaavasaane jiivaan svaapayati | pratyaha.m ca ni"saasu |
svaapaakhyamaj~naanamapanayati | sviiyaanaa.m sva.m vittamapanayati |
‘yasyaanugrahamicchaami tasya vitta.m haraamyaham’ iti hi smaranti |
bhaktaanaa.m sva.m sa.msaaramapanayati | sva.m muktaavaapayatiiti svaapana.h | sukha-
maapayatiiti ca svaapana.h | du.s.taanaa.m duraapo.api bhaktaanaa.m svaapo
netaa | sukhamaapayati, svaatmaanamevaa.apayati ca ||
468. svava"sa.h— svayameva svasya va"sa.h naanyasya kasyacit | sva.h svata.mtra.h,
va"sa icchaaruupa"sca | svaruupabhuuta.m va.m "sa.m ca j~naana.m sukha.m caasya ||
469. vyaapii— sve.saa.m sarvamabhii.s.tamaapayati | svaya.m sarvatra vyaapnoti | vi"si.s.taa"sc.m a
bhaktaan vinaa garu.dena vedena vaa praapnotiiti vyaapii | vividhamaapayati,
vilak.sa.namaapayati, vi"si.s.tamaapayati | viin j~naanina aapnoti ||
470. nai ka aatmaa— ane ka aani karmaa .ni ku r va n , tadartha.m liilayaa
svaruupabhuutaanyevaanantaani ruupaa.ni dhatta iti naikaatmaa | naike ki.mtu
paraspara.m bhinnaa jiivaa anena bhava.mtiiti naikaatmaa | anantaanaa.m
jiivaanaamayamaatmaa a.mtaryaamii svaamii ca | na"scaika"scaayamaatmaa ||
471. naikakarmak.r t— anantaani karmaa.ni karotyayam | anantaanaa.m ca jiivaanaa.m
bimbatvaadayameva sarvakarmaa.ni karoti | nahi pratibimbasya kriyaa |
asuraa.naa.m karmaa.ni k.rntati caayam ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (472-80) 81
472. vatsara.h— vatsabhuutaan brahmaadiin ramayati | vatsaragatatvaat tannaamaa ||
473. vatsala.h— bhaktavatsala.h | vatsaan laati vaa | vatsa iva bhavan ramayati
vasudevaadiin | vatsa.h san vaa laati ||
474. vatsii— brahmaadibhi.h jiivajaatai.h vatsavaan vatsii | brahmaa vaayurvaa
prathamo.asya vatsa iti vatsii | "sriivatsaa"nkitavatsavaan vatsii ||
475. ratnagarbha.h— saagarasya ratnagarbhataamaapaadayan tatra gatastannaamaa | ratnamiti
rati.h | ‘ratnadhaatamam’ iti "srute.h | aanandagarbha"sca ratnagarbha.h |
jiivaratnabhuutaa brahmaadayo.asya garbhe | gu.naratnagarbho vaa ||
476. dhane"svara.h— sarve.saa.m baahyaantaraa.naa.m dhanaanaamii"svara.h | dhane"saanaa.m caaya.m
vara.h ii"svara.h | dhaaraka"scaayam, ii"svaraantararahitatvaanne"svara"sca | j~naanadhane
saadhane vaa paripuur.ne sati saadhaka.m bhakta.m a"sva.h hayagriiva.h san rama-
yati | sarve.saamaaraadhanaanaamii"svara"scaayam || 63 ||
dharmmagub dharmmak.rd dharmmii sadasat k.saramak.saram |
avij~naataa sahasraa.m"survidhaataa k.rtalak.sa.na.h || 64 ||
477. dharmagup— dharmasya goptaa dharmagup | dharmadevataayaa"sca goptaa | dharmaraajasya
ca | dhaarakaa.naa.m devaanaa.m ca goptaa ||
478. dharmak.rd— svayamapi dharma.m karoti, aacarati loka"sik.saartham | asataa.m
ca dharma.m k.rntati | ayameva ca dharmaadharmavyavasthaak.rt | aya.m dharma.h,
ayamadharma iti caa.mtata.h bhagavadvacanaadevaavasiiyate ||
479. dharmii— dharmaadhaaratvaad dharmii | sarva"subhadharmaa"srayatvaad dharmii gu.napuur.na.h ||
480. sat— bhaktaanaamabhivyaktasvaruupa.h | j~naanaruupa.h | nirdo.sa.h | saadyatvaat
sat | p.rthivyaaditrayagatastannaamaa | praa.nagatastannaamaa ||
41
�82 "sriivi.sa.naa.stotram (481-6)
481. asat— abhaktaanaamanabhivyakta.h | vaayvaakaa"sagatastannaamaa | naastya-
to.anyat sat iti tadevaasat | ati"sayitaj~naanaruupam | sarvaatmanaa
nirdo.sam | anaasaadyatvaadasat ||
482. k.saram—k.sare.su brahmaadi.su gata.m k.saram | bhaktaanaamabhii.s.tak.sara.naacca k.saram |
k.sapayan ramate ceti k.saram | k.saye svanilaye k.siirodadhau vaa mok.se vaa
ramamaa.na.m k.saram ||
483. ak.saram— ak.sare "sriitatve gatamak.saram | a"snute vyaapnoti sarvamitya-
k.saram | ak.se.su rama.naadak.saram | na k.sarati na na"syatiityak.saram | adhikama-
bhii.s.tak.sara.na.m k.saram | ak.sayaad ratiruupatvaaccaak.saram | akaaraadik.sakaaraante.su
ekapa~ncaa"sadvar.ne.su ramate vaacyatayeti caak.saram | a.m ca k.sa.m ca ra.m
cetyak.saram | ‘sadasat k.saramak.saram’ iti sarve.saa.m viruddhaarthaanaa.m padaanaa.m
bhagavati samaahaaramaaha ||
484. avij~naataa— sukhadu.hkhaadiin vipariita.m j~naataa jiivo vij~naataa | sa na
bhavatiityavij~naataa | akaaravaacya"sca sarvavij~naataa ca | na vidyate
yato.adhiko vij~naateti ca | avatiityavi.h | j~naataa ca | j~naatvaa
j~naatvaa.avatiiti | na vij~naataa ko.apyasyeti caavij~naataa | ye bhagavanta.m
bhaktyaa h.rdayaguhaayaamavanti te.avaya.h | te.saamaya.m bhakti.m jaanaati | avi.su
ura.ne.su naki~ncijjaanatsu sthito.api svaya.m sarvaj~naataa | avij~naatari
muu.dhatame nari sthito.aya.m tadantaryaamii svaya.m caavij~naat.rnaamaa na kimapi
tasya vi"si.sya j~naapayatiiti | svaatantrye.antarniita.nic ||
485. sahasraa.m"su.h— sahasraa.m"sau suurye gatastannaamaa | sahasra.m a.m"sava.h bhinnaa.m"saa
jiivaa asyeti ca | svaya.m caanantatejaa.h sahaiva saranto.m.a"savo jiivaa
yasya | gu.nai.h saha saranto.m.a"savo.avataararuupaa.nyasya ||
486. vidhaataa— dvitiiya.m ruupam | catu"scatvaari.m"samaadyam | na kevala.m vi.h pak.sii
garu.da.h ena.m dhatte | kintu vastuta.h ayameva tamapi dhatte | vidhaaturantaryaamii
�"sriivi.sa.naa.stotram (486-90) 83
tannaamaa | vi"se.se.na dhatte po.sayati muktaaniti ca | ‘yo na.h pitaa janitaa
yo vidhaataa’ | bahuvidhaayaa.h sa.ms.rtestaarayati ||
487. k.rtalak.sa.na.h— vak.sasi lak.sa.nabhuutaa lak.smiirasyeti k.rtalak.sa.na.h | vaamabhaage
kaustubhalak.sa.na"sca | sarve.saamapi lak.sa.naani tattadasaadhaara.nadharmaa.h anena
k.rtaani | sarvagu.napuur.na iti j~naanibhi.h k.rtalak.sa.na.h | lak.sayanti vastu-
svaruupamiti lak.sa.naani "saastraa.ni caanenaiva k.rtaani | ye svaatmanyeva
k.rtalak.saastaan mok.sa.m nayati caayam || 64 ||
gabhastinemi.h satvastha.h si.mho bhuutamahe"svara.h |
aadidevo mahaadevo deve"so devabh.rdguru.h || 65 ||
488. gabhastinemi.h— suuryaaditejasaa.m gabhastiin niyamayatiiti gabhasti-
nemi.h | gabhasti.m suurya.m ca niyamayati | gabhastimagnijaayaa.m svaahaa.m vaa
nayati | ‘gabhasti.h kira.ne suurye naa svaahaayaa.m tu yo.siti’ ityabhidhaa-
nam | gagane babhasti bhaatiiti gabhasti.h san jagannayati | ga.m
svodaragatam, tata udaraannirgata.m jagadante babhasti bhak.sayati, bhak.sayitvaa
codarasyaantarnayatiiti gabhastinemi.h | bhasa bhak.sa.nadiiptyoriti pratano
dhaatupaa.tha.h | gagane babdha.h bhaasete iti gabhastii suuryacandrau niyamaya-
yati | gagane bapsati bhaasanta iti gabhastayo nak.satraa.ni niyama-
yati ||
489. satvastha.h— satve.su jiive.su sthita.h | saatvika.m mano vaa satva.m | satvagu.no
vaa | tatra sthito.ayamabhivyajyate ||
490. si.mha.h—dvitiiya.m ruupam | 200tamamaadyam | "satruun si.mhatiiti si.mha.h |
.sihi hi.msaayaam | si.mhagatastannaamaa | hinastiiti vaa si.mha.h |
avidyaasica.m hanti | sita.m "suddha.m hanti gacchati | bhiiruu.naa.m si.mha iva
si.mha.h ||
42
�84 "sriivi.sa.naa.stotram (491-8)
491. bhuutamahe"svara.h— bhuutaanaa.m jiivajaataanaa.m muktaanaa.m vaa mahaanayamii"svara.h |
muktaavapi hi brahmaadyaa avaantare"svaraa.h santi | mahaabhuuta"scaaya.m
mahe"svara"scaayamiti ca | mahad bhuutam, mahe"svara"scaayam ||
492. aadideva.h— dvitiiya.m ruupam | 335tama.m prathamam | sarve.saamaadi"sca
deva"scaayam | aadau caaya.m deva.h | ‘naaraaya.no vaa idamagra aasiit’ iti
hyaamananti | sarvaade"scaturmukhasyaapyaya.m deva.h | aadijiiva.h diivya-
tyanena | s.r.s.teraadau pra.layaar.nave diivyati krii.dati ||
493. mahaadeva.h— mahaa.m"scaaya.m mahaniiya"scaaya.m deva.h | mahaadeve "sive ca gatasta-
nnaamaa | mahaniiya aadeva.h | adeve.su asure.su gatastannaamaa | taanna
devayatiityadeva.h ||
494. deve"sa.h— devaanaamapii.s.te | deva"sca ii"sa"sca | da"sca, icchaaj~naanasvaruupa-
tvaadiva"sabdavaacya"sce"sa"sca | yaa.h lak.smyaa.h ii"sa.h | tasyaa.h "sa.m sukhamaneneti
ca | daat.rtvaad de | vasya vaayorii"sca ||
495. devabh.rdguru.h— devabh.rtaa.m brahmavaayu"sivaadiinaamapyaya.m guru.h | devabh.rcca
guru"sca vaa | de"sikaanaa.m va.m j~naana.m bibharti, gurau b.rhaspatau gata-
"scaayam || 65 ||
uttaro gopatirggoptaa j~naanagamya.h puraatana.h |
"sariirabhuutabh.rd bhoktaa kapiindro bhuuridak.si.na.h || 66 ||
496. uttara.h— sarvasmaaduttama ityuttara.h | sarvamuttattaareti ca | sarve.api
uttara.mtyaneneti ca | uccaan tanoti ramayati ca ||
497. gopati.h— gavaa.m vedaanaa.m pati.h | j~naanaanaa.m pati.h | go.h svargasya bhuumervaa
pati.h | gaa.m jala.m patati matsyaadiruupe.neti gopati.h | gavaa.m dhenuunaa.m ca
pati.h | gopaanaa.m tiraanando yena | adhikamupari.s.taat (597) ||
498. goptaa— sarvasya goptaa | svaya.m guptatayaa sthita iti gopayatyaatmaanamiti
goptaa | adhikamupari.s.taat (598) ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (499-504) 85
499. j~naanagamya.h— j~naanenaiva gamya.h | j~naanaruupa"sca j~naanigamya"sca | sarvaj~nena
praa.nena gamya"sca | sarvaj~ne praa.ne ca gamya.h | j~na"sca anagamya"sca vaa ||
500. puraatana.h— puurve.saa.m tata.h puurve.saamapi puurva.m bhavatiiti puraatana.h | puurvameva
sarva.m tanotiiti ca puraatana.h | pure.su "sariire.su tatvaniyamanaartha.m ye.atanti
te puraataastatvamaanino devaa.h | te.saamapyaya.m niyaamaka.h ||
|| iti naamnaa.m pa~ncama.m "satakam ||
501. "sariirabhuutabh.rt— "sariire bhuutaani sthitaani jiivajaataani bibharti |
"sariiraa.ni ca bhuutaani ca bibharti | "sariirabhuuta.m jiiva.m bibharti | "saraa.naa.m
"sariiraa.naamaatmanaa.m vera.naat "sariiram | bhuutabh.rcca | jiiva"sariire bhuuta.h san
bibharti ||
502. bhoktaa— dvitiiya.m ruupam | 143tama.m prathamam | sarva.m bhunakti ca | aananda.m
bhu"nkte ca | sarva.m jagadapyante bhu"nkte | bhogaan vitarati | sa.msaarabhogaat
taarayati ca | aadantataayaa.m bhakaare.noktaa ceya.m paradevataa bhagavatii ||
503. kapiindra.h— kapiindre hanuumati sthitastannaamaa | kamaananda.m kevala.m pibantiiti
kapayo muktaa.h | te.saamayamindra.h svaamii | ‘kapirvaraaha.h "sre.s.tha"sca’ iti
bhaaratavacanaat kapi.h "sre.s.tha.h vara.h varaaha iti caiko.artha.h | tena kapiindra
iti "sre.s.thaanaamapiindra.h | kapi"scendra"sca ||
504. bhuuridak.si.na.h— bhuuraya.h dak.si.naa etadartha.m yaj~ne.su vitiiryanta iti bhuuri-
dak.si.na.h | brahmaadibhyo.api bhuuritamaa dak.si.naa dak.si.naamaaninii ramaa
etasya bhaaryeti bhuuridak.si.na.h | dak.si.naa.h daak.si.nya"siilaa dak.saa vaa brahmaa-
dayo bhuurayo.asya tanayaa iti bhuuridak.si.na.h || 66 ||
somapo.am.rtapa.h soma.h purujit purusattama.h |
vinayo jaya.h satyasandho daa"saarha.h saatvataampati.h || 67 ||
43
�86 "sriivi.sa.naa.stotram (505-12)
505. somapa.h— somalataa.m paati | candramasa.m paati | soma.m mana.h paati |
manomaanina.h "sivaadiin paati | soma.m pavamaana.m paati | utk.r.s.tayaa mayaa
j~naanena sahita.h soma ucyate | soma"sca paalanaat pa"sca | yajamaane sthitvaa
soma.m pibati ca | yaj~napuru.so bhuutvaa agnau huta.m ca soma.m pibati |
saaratvaat sa.h utk.r.s.taj~naanatvaaduma.h, u"sca ma"sca vaa, pa"sca ||
506. am.rtapa.h— dhanvantariruupe.naam.rta.m paati | aanandaam.rtarasa.m pibati |
am.rtaan muktaa.m"sca paati | antagatvaadantakatvaad vaa ampadavaacya.h,
.rta.m piban vaa am.rtapa.h ||
507. soma.h— some candre sthitastannaamaa | umayaa sahite "sive vaa
sthitastannaamaa | some pavamaane sthita.h | utk.r.s.tayaa mayaa pramayaa ramayaa
ca sahita.h soma.h | sa"sca, u"sca, ma"sca ||
508. purujit— puruun jayati | pura.m jayati | pure ca jayati sarvok.r.s.to
vartate ||
509. purusattama.h— puru"scaaya.m nirdu.s.tatama"scaayamiti purusattama.h | sattama iti
j~naanitamo vaa | puruu.naamapyaya.m sattama.h | puru.su caaya.m sattama.h | pure.su
caayam | puru sarataamaya.m "sre.s.tha.h ||
510. vinaya.h— muurtimaaniva vinaya.h | vividha.m jagannayati | vinaa garu.dena
caaya.m niiyate | vastuta.h vi.m garu.damapyayameva nayati | viin j~naanino.api
nayati | j~naani.su vi"si.s.taanapi nayati | vi"si.s.ta.m nayati | vilak.sa.na.m
nayati | vicitra.m nayati ||
511. jaya.h— jayati savortt amo bhavati | jayati "satruunabhibhavati | jaataanijaataani
yaati | janayati ca yamayati ca ||
512. satyasandha.h— satyaa.asya sa.mdhaa pratij~neti satyasandha.h | satyavacanai.h saha
sandhatte | satya"scaaya.m sa.mdhaanak.rcca lokaanaam ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (513-7) 87
513. daa"saarha.h— da"saarhakule jaataa daa"saarhaa yaadavaa.h | te.su gato.aya.m
tannaamaa | svaya.m ca da"saarhaa.naa.m kule jaata.h | bhaktirj~naana.m vairaagya.m praj~naa
medhaa dh.rti.h sthiti.h yoga.h praa.na.h balamiti da"sagu.naarho da"saarho
vaayu.h | tasyaaya.m svaamii daa"saarha.h | daa"sai.h daat.rbhirarhyate puujyate | svaya.m
daa"sakanyaayaa.m jaatatvaad daa"sa.h arha"sca | daa"saaya sarvasvadaanaaya
caarha.h | daat.rbhiraa"sayaa.arhyate | daat.rr.naamaa"saa arhayati maanayati | aa
samantaat "sa.m sukhamarhati ityaa"saarha.h | da"scaa.a"saarha"sca | mok.sadaat.rtvaad
da"sca aanandamayatvaadaa"sa"sca | arha.niiyatvaadarha.h | arihant.rtvaadapyaya-
marha.h | dadaati aa"saamatha, dyati caasataamaa samantaat "samaanandam ||
514. saatvataampati.h— saatvanta.h saatvatakule jaataa yaadavaa.h | satvagu.navanto
vaa | te.saamaya.m pati.h | saatvaa.h saatvikaa.h | te.su tata.h, ampadavaacya.h
sarvaantakatvaat, paat.rtvaat pati"sca sarve.saam || 67 ||
jiivo vinayitaasaak.sii mukundo.amitavikrama.h |
ambhonidhiranantaatmaa mahodadhi"sayo.antaka.h || 68 ||
515. jiiva.h— praa.nadhaarakatvaajjiiva.h | jayati jiivatiiti vaa ji.h | tasyecchaa.m
vartayati | jayavanto vaa jina.h | jananavanto vaa | te.saamii.m sampada.m vartayati
vardhayati vaa | jaya"saalii lak.smiivaro vaa ||
516. vinayitaasaak.sii— vinayitaayaa.h saak.saadiik.sitaa | vinayi.su tata.h aa
saak.sii ca vaa | saaratvaat sa.h | ak.savaanak.sii | svaya.m ca muurttimatiiva
vinayitaa | vinayii ca sarvatra tata"sca a"sca sa"sca ak.sayatvaadak.sii.natvaadak.sii
caayam ||
517. mukunda.h— muku.m mukti.m dadaatiiti mukunda.h | muktaanaa.m ku.m kutsita.m sa.msaara.m
dyati | muhyataa.m mugdhaanaa.m kutsita.m du.hkha.m dadaati | mukhe kundamiva
mandahasitamasya | ku.m kundasad.r"sa.m da.m darahasita.m vaa | ke.saa~ncana mu.m mukti.m
dadaati | ke.saa~ncana ku.m sa.msaara.m dadaati | sa.msaare muda.m ca ku.m ca du.hkha.m
ca dadaati ||
44
�88 "sriivi.sa.naa.stotram (518-23)
518. amitavikrama.h—amitaa vi"si.s.taa"scaasya traya.h kramaa.h | vikramaa.h paraabhi-
bhavana"saktayo vaa | a.m caayamitavikrama"sca | amita"sca vikrama"sca | vi"si.s.ta.m
kra.m karma, vi"si.s.taa maa j~naana.m caasyeti vikrama.h | a.m iti ita.h j~naata"sca |
a.h iti mito j~naata"sca | adhikamupari (645) ||
519. ambhonidhi.h— ambhonidhau gatastannaamaa | ambhodhigataanaamambaragataanaa.m
caambhasaa.m nidhiraa"sraya.h | ambhasaa.m nidhiraa"sraya.h san garbha.m janayati |
aapa.h puru.savacaso bhavanti | a.m brahmaatra bhaasate ityambhaa.msi brahmaadaya.h
jiivaa.h, vi"si.sya vaayurvaa | tasya nidhiraa"sraya.h | a.m bibhartiityambhaa
jagadambaa ramaa | tasyaa ucca.h nidhiraa"sraya.h sampad vaa | jagadante
bhaatiityambha"sca sarve.saa.m nidhi"scaayam ||
520. anantaatmaa— anantaa asyaa.atmaana avataaraa.h | ananta"scaayamaatmaa
ca | ana.mtasya caayamaatmaa | anantaa aatmaana"scaasya pratiruupaa.h | ana.m
praa.na.m tanoti caayamaatmaa | anasyaapyanta aatmaa ca ||
521. mahodadhi"saya.h— mahodadhau kaara.naar.nave k.siiraar.nave vaa "sete | mahaanta udaa.h
jiivasa.mghaa.h yatra nidhiiyante sa mahodadhi.h saadhana"sariiram | jiivakalaamaaninau
brahmavaayuu vaa mahodadhii | tatraaya.m "sete | tayo.h "sayau j~naanaanandaavaneneti
ca | mahodadhi"sca puri"saya"sca ||
522. antaka.h— antak.rttvaadantaka.h | sarvottamatvenaante kiiyate giiyate
ityantaka.h | h.rdayaante sthita.h aanandaruupa"scaayamiti ca antaka.h |
ante.ava"si.syamaa.na.m yat ka.m jala.m tatraayamityantaka.h | sa.msaarasyaante maukta.m
sukha.m caanenetyantaka.h || 68 ||
ajo mahaarha.h svaabhaavyo jitaamitra.h pramodana.h |
aanando nandano nanda.h satyadharmmaa trivikrama.h || 69 ||
523. aja.h— t.rtiiyamida.m ruupam | 204tama.m dvitiiyam | 95tama.m prathamam |
aat svaatmata eva svaya.m jaayate | ‘aanandatvaada ityukta.h’ iti
�"sriivi.sa.naa.stotram (523-9) 89
vacanaadaanandii sanneva jaayate | aananditvaadeva janayati vi"svam |
aanandamayo janaka.h | na vidyate.ato.anyo janayitaa | ata eva
caayamadhiko janaka.h | ajaantargatastannaamaa ||
524. mahaarha.h—mahasya utsavasya arha.h | puujaayaa vaa arha.h | arhe.su vaa
mahaan | mahe.su makhe.svayamevaarhyate ||
525. svaabhaavya.h— svabhaavasyaaya.m niyantaa | svaya.m tu kenaapyabhaavya.h | svai.h
aa bhaavaniiya"sca h.rdi | su aabhaavya"sca | svayamevaabhaantiiti svaabhaa.h
svaprakaa"saa.h jiivaa anenaavyaa.h | svaabhairj~naanibhi.h h.rdi bhaktyaa rak.sa.nii-
ya"sca | svatantratvaat sva.h | aa samantaad bhaanaadaabha.h | h.rdyantarbhaanaad
vaa | pit.rlokaadi.su ii.sad bhaanaad vaa | avyayatvaadavya"sca ||
526. jitaamitra.h— amitraa baahyaantaraa asmaabhirjitaa bhavantyanenaiva |
jitaani aa samantaanmitraa.ni caanena | jitaa"sca deva"satravo.anena |
jitendriyaa.naa.m mitra.m jitaamitra.h | naamadheyatvaat puurvapadav.rddhi.h | ‘mitre
car.sau’ iti hi smaranti | ‘mitre ca naamani’ iti yukta.m vaca.h ||
527. pramodana.h— pramodate pramodayati ca | pramayaa uda.m jiiva.m nayati | pramaa.m
j~naanamuda.m karma ca nayati ||
528. aananda.h— aanandayati aanandati ca | aana.m praa.na.m dadaati | dyati
ca du.s.taanaam | aana.m ce.s.taa.m ca dadaati dyati ca ||
529. nandana.h— nandayati | nanda.m nayati ca | aananda.m nayati ca | liilayaa
vasudevaadiinaa.m nandano babhuuva ||
530. nanda.h— nandati nanda.h sam.rddha.h | aanandaruupa"sca | nande gata"scaayam ||
531. satyadharmaa— satyaa asya dharmaa.h j~naanaanandaadaya.h | satyaa bhaktaanaa.m dharmaa
bhavantyanena | satya.m jagad dhaarayati ||
532. trivikrama.h— tri.su loke.su, kaale.su, jiive.su, vede.su ca kramata iti
trivikrama.h || 69 ||
45
�90 "sriivi.sa.naa.stotram (533-7)
mahar.si.h kapilaacaaryya.h k.rtaj~no mediniipati.h |
tripadastrida"saadhyak.so mahaa"s.r"nga.h k.rtaantak.rt || 70 ||
533. mahar.si.h— maha.m utsava.m puujaa.m vaa .r.sati jaanaati | mahaa.m"scaayam.r.si.h
mahaaj~naanii | mahar.sigata"scaaya.m te.saa.m mahar.sitvaprada.h | ma.m mati.m hati.m car.sati
jaanaati ||
534. kapilaacaarya.h— ka.m piban jagad vilaapayan j~naanada"scaayamaacaarya iti
kapilaacaarya.h | kapiruupa.m laatiiti kapilo vaayustasyaayamaacaarya.h |
so.api jagataamaacaaryo.anena | ka.m pibanti kapayo muktaa.h taan laatya-
yamaacaarya.h | kapilaavataara.h san saa"nkhyaacaarya.h | kapiin laatiiti kapilo
raama.h san hanumanta.m aakaa"se caarayati | kapii.m"sca yuddhara"nge la"nkaayaamaa
samantaaccaarayati | ka.m piban kapi"scaaya.m la.h lak.smiipati"scaaya.m sarvaa-
caaryagata"sceti kapilaacaarya.h ||
535. k.rtaj~na.h— dvitiiya.m ruupam | 82tama.m prathamam | k.rta.m jaanan k.rtaj~na.h |
j~naanibhirmanasi k.rto dhyaata.h j~na"sca | k.rtena karma.naa j~naana.m janayatiiti
k.rtaj~na.h | ‘karma.naa j~naanamaatanoti’ iti hi "sruti.h | k.rta.m karma j~naanena
j~napayatiiti k.rtaj~na.h ||
536. mediniipati.h— medinyaa.h pati.h | svayamapyavatiirya medinii.m medinyaa.m vaa
patati gacchati | mediniipaanaa.m tiraanando.anena | mediniigatatvaanmedinii
ca pati"sca |
537. tripada.h— trii.ni padaani anantaasanavaiku .n.thanaaraaya.napuraa.nyasya | akaaro-
kaaramakaaraa vaa | tisro vyaah.rtayo vaa naaraaya.naa.s.taak.saragataani vaa trii.ni
padaani | tripadayaa gaayatryaa caayameva pratipaadya.h | trayo veda vaa
padaanyavagatisthaanaanyasya | tribhirvedai.h tribhi.h saatvikaraajasataamasai.h
tridhaa padyate | tri.su loke.su padyate | trivikramatvaaccaaya.m tripada.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (538-42) 91
538. trida"saadhyak.sa.h— tisra.h da"saa.h jaagradaadyaa.h | taasaamayamadhyak.sa.h | trida"saanaa.m
devaanaa.m caadhyak.sa.h | s.r.s.tisthitisa.mhaaraa vaa tisro da"saa.h | trayaa.naa.m
satvaadiinaa.m j~naanabhaktivairaagyaa.naa.m ca, vaayorda"saanaa.m bhaktyaadi-
gu.nanaamadhyak.sa.h | arthamuulaanaa.m trayoda"saanarthaanaamapyayamevaadhyak.sa.h | ‘steya.m
hi.msaa.an.rta.m .dambha.h kaama.h krodha.h smayo mada.h | bhedo vairamavi"svaasa.h
sa.mspardhaa vyasanaani ca | ete trayoda"saanarthaa hyarthamuulaa mataa n.r.naam’
iti hi bhaagavate ||
539. mahaa"s.r"nga.h— mahat vedaadika.m "s.r"ngamasya | matsyaadiruupe.su ca mahat
"s.r"ngamasya | anena parvataanaa.m mahaanti "s.r"ngaa.ni bhavanti | mahacca "s.r"nga.m
prabhutvamasya | mahaanaamaa samantaat "s.r"nga.m praadhaanyamanena ||
540. k.rtaantak.rt— vedasiddhaantak.rt | k.rtasyaanta.m karoti | k.rtaantamapi
karoti | k.rtaantamapi k.rntati | k.rtasya karma.no j~naanenaantak.rt |
k.rtasya nir.nayak.rcca | j~naanibhirmanasi k.rta.h san te.saa.m sa.msaarasyaanta-
k.rt || 70 ||
mahaavaraaho govinda.h su.se.na.h kanakaa"ngadii |
guhyo gabhiiro gahano gupta"scakragadaadhara.h || 71 ||
541. mahaavaraaha.h— mahaavaraaho vare.svapi mahaan | dh.rtamahaavaraaharuupa.h | mahaa.mto
ye varaa brahmaadyaastairaheyatvaanmahaavaraaha.h | mahaniiyaa mahaanto.apyavaraa
yasmaat sa mahaavara.h, aheya"sca | mahaniiya.h ava.h rak.saka.h, raahayati
du.hkhamiti raaha"sca | mahad va.m j~naana.m bala.m caasya | raantiiti raan j~naanina.h
na jahaati ca ||
542. govinda.h— dvitiiya.m ruupam | 187tama.m prathamam | gobhirvindantyenamiti
govinda.h | gaa.m bhuumi.m vindati avataararuupai.h | svaya.m tadgata.h | gaa.m svarga.m
vindanti pu.nyak.rta"scaanena | gavi cak.su.si vindantyenam | gaava iti
lomaani | narasi.mhaadiruupe.na lomaani vindatiiti ca govinda.h ||
46
�92 "sriivi.sa.naa.stotram (543-9)
543. su.se.na.h— "sobhanaa "satrudamanadak.saa.asya senaa bhavati | .sa.h ce.s.taa, i.h
icchaa, | .na.h balaanandau ca "sobhanaa asya ||
544. kanakaa"ngadii— kanakaa"ngadaadinaanaabhara.nabhuu.sita.h | kanakaa"nga.h san diivya-
tiiti ca | kananti sukhamayaani caasyaa"ngaani | ka.m sukham, naka.m du.hkha.m
ca a"ngabhuutaanaa.m jiivaanaam, a"ngena "sariire.na dvaarabhuutena dadaati ||
545. guhya.h—guhya.h chandassu | taani hi chaadayantyenam | h.rdayaguhaayaa.m gata.h |
guha.m yaati ca | gu.nag.rhyo.api guhyo bhavati ||
546. gabhiira.h— j~naanaanandaadibhiragaadhatayaa gabhiira.h | ye gatabhiyastaaniira-
yati | gatabhiyaa.m ratida"sca | ga.m j~naana.m bhamaananda.m ca iirayati | gabhii
j~naanaanandii iira.h yena | gabhino muktaan iirayati | ye bhiya.m rahayanti te.su
gata.h ||
547. gahana.h— dvitiiya.m ruupam | 383tama.m prathamam | durj~neyatvaad gahana.h |
ga.m ga.napati.m ha.m hara.m ca nayati | "satruga.nahananaad gahaa viiraa.h | taanaya.m
nayati ||
548. gupta.h— j~naanibhirgupta.h | chandobhi"sca | sarvabhuute.su guu.dhatayaa sthita.h | gavi
upta.h | guhaayaa.m supta.h | gu.nai.h klpta.h ||
549. cakragadaadhara.h— yasya karaa.lo.la.m cakra.m durgaaruupa.m, yasya gadaa pavamaana.h
sa cakragadaadhara.h | cakragade tadabhimaaninau durgaapavamaanaavadharayati |
ca"nkrama.naaccakram | sarvavedaan gadan gada.h | sarvamadharayannadhara.h |
aadharannaadharo vaa | .rcaa.m cakra.m ma.n.dalam, nigada"sca yasyaadhare sa
cakragadaadhara.h | vedaan mukhata.h samudgirannityartha.h | daityacakra.m gadayaa gadan
vaa adharayati | saadhucakra.m satii.m vaaca.m gadan aadharati || 71 ||
vedhaa.h svaa"ngo.ajita.h k.r.s.no d.r.dha.h sa"nkar.sa.no.acyuta.h |
varu.no vaaru.no v.rk.sa.h pu.skaraak.so mahaamanaa.h || 72 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (550-7) 93
550. vedhaa.h— sarva.m vidhatta iti vedhaa.h | vedhasi gatastannaamaa | vedaanaa.m
dhaaraka"scaayam ||
551. svaa"nga.h— svaruupabhuutaanya"ngaanyasya | svayameva svasyaa"ngama"ngii ca | svaa.m
ramaa.m gacchati | svaani sviiyaani brahmaadiinya"ngaanyasyeti | suvaani
sukhaj~naanamayaanya"ngaanyasya | svatantratvaat sva.h | antakatvaadam |
sarvagatvaat sarvaj~natvaacca ga.h ||
552. ajita.h— na kenaapi jita.h | ajabhaktaa ajina.h | te.su tata.h |
ajamaanikaa jiivaa apyajina.h | taanaya.m taanayati vistaarayati |
mahattatvamapyajamaanikamityaji | tatraaya.m gata.h ||
553. k.r.s.na.h— dvitiiya.m ruupam | saptapa~ncaa"sa.m prathamam | k.r.sau bhuumaamavatiir.na.h
.na aanandadaruupa.h k.r.s.na.h | tama.h prati kar.sa.naacca k.r.s.na.h | aakar.sa.na"saktido
bhavan bhuumau gata iti k.r.s.na.h | cak.su.saiva kauravasenaayaa aayu.hkar.sa.naacca
k.r.s.na.h | sarvotk.r.s.tatvaacca k.r.s.na.h | k.r.sebhuumer.no bala.m yena | k.r.sikarma.naa
prajaanaamaanando yena ||
554. d.r.dha.h— d.r.dho.aprakampya.h | d.r"saa.m guu.dha.h | d.r"si guu.dha.h ||
555. sa"nkar.sa.na.h— sa"nkar.sati sa.mharatiiti sa"nkar.sa.na.h | sampuur.nagu.na"sca do.sakar.sa.naat
kar.sa.na"sca | sarvakartaa sarvace.s.taka.h puur.naananda.h puur.nabala"sca ||
556. acyuta.h— t.rtiiyamidamacyutaakhya.m ruupam | 319tama.m dvitiiyam | "sata-
tama.m prathamam | sarvairgu.nai.h kriyaabhi"sca sadaa.apracyuta.h | svadharmato ye na
cyavante te.acyava.h | te.su tata.h | adhika.m cyotatiityacyuta.h | ajbhirvaacyatayaa
yuta ityajyuta evaacyuta.h | t.rtiiyo.ati"saye ||
557. varu.na.h— varu.naantargatastannaamaa | aav.r.noti tamasaa aj~naanato veti
varu.na.h | vara.h .na.h aanando.asyeti varu.na.h | varaan upari nayatiiti
varu.na.h | bhaktaan v.r.notiiti ca varu.na.h | vriyate ca bhaktai.h ||
47
�94 "sriivi.sa.naa.stotram (558-64)
558. vaaru.na.h— varu.nena stutatvaad vaaru.na.h | du.s.taanaa.m vaarayatyaanandamiti
ca | "satruu.naa.m vaara.naacca vaaru.na.h | va.h j~naanaruupa.h | var.nato.aru.na"sca |
vaa vikalpenaaru.na.h | kvacinniila"sca | "sveta"sca | asuraa.naa.m vaa j~naana.m
ru.naddhi | sataa.m va.m j~naana.m na ru.naddhi ||
559. v.rk.sa.h— sa.msaaravra"scanaad v.rk.sa.h | v.rtasukhace.s.tatvaacca v.rk.sa.h | ye ta.m v.r.nate
te.saamak.saya.h k.sayo nivaasa"sca | k.si nivaase | v.rk.sagata"sca v.rk.sanaamaa |
v.rtarak.so vaa v.rk.sa.h |
560. pu.skaraak.sa.h—dvitiiya.m ruupam | catvaari.m"samaadyam | bhaktaanaa.m pu.s.tikara.h |
na k.sapayati ca taan | abhaktaanaamaj~naanapu.s.tikara.h | na k.samate ca taan ||
561. mahaamanaa.h— udaaramanaa.h | mahaaj~naanii vaa | manaa.msi anta.hkara.naani jiivaa
vaa anena mahaanti bhavanti || 72 ||
bhagavaan bhagahaa.a.anandii vanamaalii halaayudha.h |
aadityo jyotiraaditya.h sahi.s.nurggatisattama.h || 73 ||
562. bhagavaan— e"svaryaadaya.h .sa.dgu.naa asya santiiti bhagavaan | athaca
bhaagyavaan | ‘j~naana"saktibalai"svaryaviiryatejaa.msya"se.sata.h | bhaga-
vacchabdavaacyaani’ | j~naanaanandau diiptij~naanau vaa bhagau | tadvaan | strii.naa.m
bhage.su ratikara.h sannahita iti bhagavaan | bhaga.m maahaatmyam | tadvaan
bhagavaan | bhago dharma.h | bhagavaan dharmapravartaka.h | bhago mok.sa.h | daat.rtvena
tadvaan bhagavaan | bhago ravi.h | tatra sannihito bhagavaan ||
563. bhagahaa—svaya.m bhaga.m hanti gacchati | bhaktaanaa.m bhaga.m bhaagya.m gamayati |
du.s.taanaa.m ca bhaga.m hinasti | strii.naa.m bhaga.m hanti santaanaaya | du.s.taan bhagenaiva
hanti naa"sayati | puurvavadanye.apyarthaa uuhyaa.h ||
564. aanandii— svayamaanandii | sarvasam.rddha"sca | anye.saamaanandaanaamapyaya.m
svaamii | tena sa eva aanandii | dhanasvaamii hi dhanii bhavati | na
dhanavaan ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (565-71) 95
565. vanamaalii— aajaanulambaa.m vanamaalaa.m dharati | bhajaniiyaanaa.m sataa.m bhajataa.m
vaa bhaktaanaa.m maalaa.asyaastiiti vanamaalii | vananiiya"sca pa"nkajamaalii
caayam | vanasya maa "sobhaa | vanamaayaamaya.m liino bhaati | vanamaalaa
vanapa"nkti"scaasya bhavati | aya.m tatra gato bhavati ||
566. halaayudha.h— halaayudhaantaryaamii tannaamaa | halamapyasyaiva sarvaayudhasyaa.ayudha-
miti halaayudha.h | halagata aayudhagata"sca | halatiiti hala.h | aayudhyata
ityaayudha.h | halaa ityaahuuyaa.ahuuya yudhyate | hare.na saha yudhyata iti haraayudha
eva halaayudha.h ||
567. aaditya.h— dvitiiya.m ruupam | navatri.m"sa.m prathamam | aadatta ityaadi.h |
aa attiityaadi.h | j~naanaanandaruupatvaat tya.h | tato yaatiiti ca |
timaananda.m bhaktaanaa.m yaapayati ca ||
568. jyotiraaditya.h— sarve.saa.m jyoti.saamayamaadau bhava.h | jyoti.saa.m
jyoti.h | adityaa.m jaata.h sannapi na "sukra"so.nitamayadeha.h | ki.mtu
jyotirmaya.h | jyoti.saamaadi.h, tataya.h tataj~naana"sca | jyoti.saamaadi.su
suuryaadi.su gata.h ||
569. sahi.s.nu.h— dvitiiya.m ruupam | 144tamamaadyam | sahanavaan sahii |
ce.s.taabalaatmakatvaat .s.nu.h | sa hi vi.s.nuriti sahi.s.nu.h | sakalahita-
kari.s.nu.h | sataa.m hitaaya bhuumau bhavi.s.nu.h ||
570. gatisattama.h— gamye.su nirdu.s.tatamo gamya.h | sarve.saa.m gati"sca sattama"sceti
vaa | j~naanaanandaruupatvaad gati.h | sati mukhyapraa.ne tata iti meya.h sattama.h
|| 73 ||
sudhanvaa kha.n.dapara"surddaaru.no dravi.naprada.h |
divasp.rk sarvad.rgvyaaso vaacaspatirayonija.h || 74 ||
571. sudhanvaa— "sobhana.m "saar"nga.m dhanurasya | dhanvaa marurapi yena "sobhano bhavati
yadanugrahe.na sasyamaya.h sa sudhanvaa ||
48
�96 "sriivi.sa.naa.stotram (572-8)
572. kha.n.dapara"su.h— "satrukha.n.danaat kha.n.do.asya para"su.h | kha.n.danaat kha.n.da"sca
parasukhatvaat para"su"sca | akha.n.dapara"survaa ||
573. daaru.na.h—du.s.taanaa.m daaru.na.h | daaruu.nyapi nayati | daataa caaru.navar.na.h |
daanavaanaya.m ru.naddhi | var.navyatyayena daityaan daarayatiiti ca daaru.na.h ||
574. dravi.naprada.h— dravi.na.m kaa~ncana.m dhana.m vaa | pradadaati ke.saa~ncit, pradyati
ke.saa~ncit | athaca dravi.na.m paraakramo bala.m vaa | tadapi yathaayogya.m dadaati
dyati ca ||
575. divasp.rk— diva.m sp.r"san divasp.rk | divamiti kliiba.m svargavaaci
gaganavaaci ca | ‘dyau.h strii svarge ca gagane diva.m kliiba.m tayo.h sm.rtam’
ityabhidadhati | kaalaniyaamakatayaa divasasp.rk | divisp.rgiti ke.saa~ncit
paa.tha.h ||
576. sarvad.rgvyaasa.h— sarve.saa.m d.r"sa.h j~naanaani cak.suu.m.si vaa vyasyati vibhajati
tattadyogyatayeti sarvad.rgvyaasa.h | sarvaabhird.rgbhi.h j~naanai.h puur.natayaa vi"si.s.ta
aaseti sarvad.rgvyaasa.h | sarvamapi saak.saat pa"syan sarvad.rk | vyasyati
tattadyogyatayaa karmaa.ni j~naanaani ca ||
577. vaacaspati.h— dvitiiya.m ruupam | 217tama.m prathamam | sarvasyaa api vaaca.h
patirayam | sarvavidyaavedyatvaat | sarvaa vaaca.h paati ca ||
578. ayonija.h— na yonau jaayate | ayonaavapi jaayate | naasya yoni.h
kaara.na.m ki~ncit | athaapi svecchayaa jaayate | ayo.api nija.m
pratiikamasya | akaaravaacya.h svecchayaa yonijo.api bhavati || 74 ||
trisaamaa saamaga.h saama nirbaa.na.m bhe.saja.m bhi.sak |
sannyaasak.rcchama.h "saanto ni.s.thaa "saanti.h paraaya.nam || 75 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (579-89) 97
579. trisaamaa— tri.svapi vede.su sama.m stuuyata iti trisaamaa | tribhirvedai.h
saamayanti saantvayantyenam | tribhiryaj~nadaanatapobhi.h, yaj~naadhyayanadaanairvaa
dharmaskandhai.h saantvayantyenam ||
580. saamaga.h—saamabhirgiiyata iti saamaga.h | vaacyatvena saamaani gacchati |
saamagaayane.su gata.h svaya.m saama gaayati | aadau brahma.ne saama gamayati ||
581. saama— sarvaruupe.su samaana iti saama.h | saarabhuutaa saa ramaa | tayaa
sahito.ayamamita.h saama | saamagata"sca saamanaamaa ||
582. nirbaa.nam—bhautikadeharahita.m nirbaa.nam | dehamuuladu.hkhabandhanarahita.m ca ||
583. bhe.sajam— bhe.sajagata.h tannaamaa | bhavarogasya bhe.saja.m ca | bhaani nak.satraa.ni
i.syatiiti bhe.sa.h taaraapati"scandra.h | i.sa icchaayaam | tatraayamabhi-
vyajyate ||
584. bhi.sak— bhi.saggata.h bhi.sa"nnaamaa | avidyaaruja.h bhi.saktama"scaayam ||
585. sannyaasak.rt—sannyaasa.m ke.saa~ncit saphala.m karoti, ke.saa~ncit k.rntati |
svaya.m ca sanatkumaaraadiruupe.su sannyaasadharmamaacaran dar"sayati ||
586. "sama.h— "samagata.h "samanaamaa | "samayati do.saaniti "sama.h | aananda-
ruupatvaacchama.h | aanandaj~naanaruupatvaad vaa | j~naaninaa.m "sarma nirmaati
asataa.m naa"sayati ca | ‘maana.m j~naana.m laya"scaiva’ iti smara.naat ||
587. "saanta.h— aanandasya paraa kaa.s.thaa | asa"ngatayaa ca "saanta.h ||
588. ni.s.thaa— sarve.saa.m ca paraa ni.s.thaa | caramaa sthiti.h | pra.laye ca yadudare
sarva.m niliiya ti.s.thati ||
589. "saanti.h— "samityaananda.h | ikaaro j~naanavacana.h | tena "saantiriti
j~naanaanandayo.h paraa kaa.s.thaa | sa.msaaraviratihetutvaacca "saanti.h ||
49
�98 "sriivi.sa.naa.stotram (590-7)
590. paraaya.nam— para.m tadayanam | pare.saamapyayanam | para.m ceda.m "subhaavaha.m prati
nayati ca | para.m aaya.m ca pra.nayati | paraaya.no vaa | trili"ngo hyayana-
"sabda.h || 75 ||
"subhaa"nga.h "saantida.h sra.s.taa kumuda.h kuvale"saya.h |
gohito gopatirggoptaa v.r.sabhaak.so v.r.sapriya.h || 76 ||
591. "subhaa"nga.h— "subhaa.h brahmaadaya.h | parivaaratayaa s.r.s.tyaadikarma.nya"ngaanyasya |
"subhakaraa.nya"ngaanyasya | adhikamupari (786) ||
592. "saantida.h— "saanti.m mok.sa.m dadat "saantida.h | bhagavanni.s.thaa.m vaa dadat ||
593. sra.s.taa— sarvasya jagata.h sra.s.taa | svayameva svecchayaa svasra.s.taa |
adhikamupari (990) |
594. kumuda.h— ku.m bhuumi.m modayan, kau modamaano vaa kumuda.h | bhuume.h muda.m
dadad vaa | adhikamupari (811) ||
595. kuvale"saya.h— kau valata iti kuvala.m jala.m tatra "sete naaraaya.na.h | kau
valate sarpatiiti kuvala.h paadodara.h | "se.sa ityetat | tatra "sete ananta-
"sayana.h | kuvalaani jiivajaataani te.saa.m h.rdayakuhare "sete | kuvalaa
bhuucaari.no manu.syaa.h | te.saamii"saa brahmaadaya.h | taanapi yamayatyayam ||
596. gohita.h— go.h bhuume.h svargasya ca hita.h | gavaa.m dhenuunaa.m hita.h | go.su
vede.su j~naane.su ca nihita.h ||
597. gopati.h— dvitiiya.m ruupam | 497tama.m prathamam | gasya ga.napate.h o.h
"sambho"sca pati.h | gopakula.m tanoti vistaarayati | gaurbhaaratii | taa.m paatiiti
gopo vaayusta.m vistaarayati | tasya tiraanando.aneneti vaa | gopaa
vedapaalakaa j~naanina.h | te.su tatirasya, te.saa.m tiraananda"scaanena ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (598-604) 99
598. goptaa— idamapi dvitiiyam | 498tama.m prathamam | gavaa.m goptaa | vedaanaa.m
goptaa | svargaadergoptaa | sarvaga.h | vaptaa ca j~naanabiijasya | aadantaayaa.m
sarvagataa sataa.m manasi guptaa coptaa ceya.m paradevataa ||
599. v.r.sabhaak.sa.h— v.r.sabhe dharme ak.syasyeti | v.r.se.na dharme.na bhaanti ye te v.r.sabhaa
dharmani.s.thaa.h | te.su vyaapnoti | taan vaa na k.sapayati | v.r.so bhaasamaanaa-
k.sa"sca | v.r.se bhaatiiti v.r.sabha "siva.h | tamak.s.noti ||
600. v.r.sapriya.h— dharmapriyatvaat v.r.sapriya.h | abhii.s.tavar.sa.naad v.r.sa"sca | bhakta-
priya"sca | v.rta.sa.dgu.na"sca priyayaj~na"sca || 76 ||
|| iti naamnaa.m .sa.s.tha.m "satakam ||
anivarttii niv.rttaatmaa sa"nk.septaa k.semak.rcchiva.h |
"sriivatsavak.saa.h "sriivaasa.h "sriipati.h "sriimataa.mvara.h || 77 ||
601. anivarttii— jagadvyaapaaraat kadaa.api na nivartate | anina.h jiivaan
vartayati | ana.h praa.nastadvaan, sarva.m pravartayati ca ||
602. niv.rttaatmaa— dvitiiya.m ruupam | 230tama.m prathamam | athaapi nirlipta-
tayaa sadaa.api niv.rtta"scaayamaatmaa | yena ca jiivaatmaana.h niv.rttikarma-
nirataa.h | niv.rttaanaamaatmaa svaamii caayam | niica.m v.rtta.m vartana.m ye te
niv.rttaa.h | taanatti naa"sayatiiti niv.rttaatmaa | nitaanta.m v.rtta.m ye.saa.m te
saadhavo niv.rttaa.h | taanaadatta iti niv.rttaatmaa ||
603. sa"nk.septaa—avataararuupaa.naa.m muularuupe sa"nk.septaa | pra.laye jagataa.m ca
sa"nk.septaa | sa.m ca k.septaa ca ||
604. k.semak.rcchiva.h—k.semak.rtaa.m "siva.h ma"ngalasvaruupa.h | ke.saa~ncit k.sema.m k.rntan,
ke.saa~ncit yogak.sema.m vahan "sivo bhavati | k.semak.rccaaya.m "siva"sca ||
50
�100 "sriivi.sa.naa.stotram (605-13)
605. "sriivatsavak.saa.h— "sriivatsaa"nka.m vak.so.asyeti "sriivatsavak.saa.h | "srii.h vatso
brahmaa ca kaustubharuupe.na vak.sasi yasya | "sriyo vatso vaa yasya
vak.sasi ||
606. "sriivaasa.h— "srii.h vasatyatreti "sriivaasa.h | "sriyaa.m vedaanaa.m vaa vaasa.h |
sarvasampadaa.m nivaasa.h | ‘cak.su.h "srotra.m mano vaak praa.na.h’ ityuktaasu "srii.su
vasatyayam ||
607. "sriipati.h— "sriya.h patirayamiti "sriipati.h | vedapatirlak.smiipati.h ||
608. "sriimataa.mvara.h— "sriimataa.m kaantiju.saa.m vedaj~naanaa.m vaa brahmaadiinaa.m varo.aya-
miti "sriimataa.mvara.h | "sriyo mata.m sammata.m priyamityetat, ambara.m piitaambara.m
yasya || 77 ||
"sriida.h "srii"sa.h "sriinivaasa.h "sriinidhi.h "sriivibhaavana.h |
"sriidhara.h "sriikara.h "sreya.h "sriimaan lokatrayaa"sraya.h || 78 ||
609. "sriida.h— "sriya.m sampada.m j~naana.m vedaan vaa dadaatiiti "sriida.h | asataa.m "sriya.m
dyannapi "sriida.h | "sriye sarvadaa sarvada.h ||
610. "srii"sa.h— "sriyo.apii.s.te | "sriyaamapii"sa.h | "sriya.h "samanena bhavati ||
611. "sriinivaasa.h—dvitiiya.m ruupam | 183tamamaadyam | "sriyo nityavaasa iti
"sriinivaasa.h | "sriya.m sampadaadiruupaa.m nivaasayati ca jiive.su yathaarham ||
612. "sriinidhi.h— "sriyo nidhi.h | sampadaadimayii "sriiranena nidhiiyate ca |
bhaktaanaa.m "srii"scaaya.m nidhi"scaayam ||
613. "sriivibhaavana.h— "sriya.m yathaarha.m vividhajiive.su vividha.m bhaavayati | "sriyaa
vi"si.s.tatayaa vilak.sa.natayaa vividha.m ca bhaavyate | "sriyo vi"si.s.ta.m bha.m
j~naanamaanandam, vibhaa.m vi"si.s.taa.m kaanti.m vaa sadaa.avati | lokasya "sriya.m
vibhaa.m caavati | "sriye vibhaayai lokairvanyate ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (614-23) 101
614. "sriidhara.h— "sriya.m dharan "sriidhara.h | ye ca vedaadiruupaa.m "sriya.m dadhati taan
ramayannaya.m "sriidhara.h | "srii"sca dhara"scaayam ||
615. "sriikara.h— sataa.m "sriya.m kurvan "sriikara.h | "srii.h kare.asyeti ca "sriikara.h ||
616. "sreya.h— sarvalokahitatvaacchreya.h | vedamaarga.m "sraavayantiiti "sraa.h | tairiiyate
saaratayeti "sreya.h | "sre "sare tadagre aya iva "satrubhii.sa.na.m brahma | ayasi
sannihita.m ca ||
617. "sriimaan—caturtha.m ruupam | 221tama.m t.rtiiyam | 178tama.m dvitiiyam |
dvaavi.m"sa.m prathamam | "sriirasyaasti | "sriya"sca sarvaa asya santi | tena
"sriimaan | "sriya.h svaruupendriyaa.nyasya santi | "sriya.m maanayati |
a"nkasthayaa "sriyaa vak.sa.hsthayaa mayaa caaniti | "sriyaa rugmi.nyaa mayaa
satyabhaamayaa ca | "sriimaabhyaa.m lak.smiidharaabhyaamaa"sli.s.ta.h krii.dati | jiivaanaa.m
"sa.m ra.m maa.m ca nayati ||
618. lokatrayaa"sraya.h— lokatrayasyaa.a"sraya.h | trividhajiivaanaamaa"srayatvaacca
lokatrayaa"sraya.h | lokatraya.m caaya.m liilayaa "srayate || 78 ||
svak.sa.h sva"nga.h "sataanando nandirjjyotirgga.ne"svara.h |
vijitaatmaa vidheyaatmaa satkiirtti"schinnasa.m"saya.h || 79 ||
619. svak.sa.h— sumeduranayana.h | sukhamayanayana.h | ak.si nayanam | ak.saa.ni
dehendriyaa.ni | sukharuupa.h na k.siiyate ca ||
620. sva"nga.h— sundaraa"nga.h | sukhamayasarvaavayava.h | sva.m gamayati bhaktaanaam ||
621. "sataananda.h— "sataanandaantaryaamii tannaamaa | anantaananda"sca "sataananda.h ||
622. nandi.h— aanandaruupatvaat nandi.h | nandigatastannaamaa ||
623. jyotirgga.ne"svara.h— jyotirga.nasya suuryacandraaderayamii"svara.h | jyoti-
r ga.ne"saanaamapi vara.h | jyoti.saa.m jyotiraya.m ga.ne"svara"sca | ye jyotii.m.si
51
�102 "sriivi.sa.naa.stotram (623-9)
ga.nayanti ga.nakaaste.saamayamii"svara.h | jyotirbhya.h suuryacandraadibhya.h
tadadhi.s.thaanasyaa.akaa"sasyaabhimaanina.h ga.ne"saadapi vara.h | jyotirgaanaa.m
jyotirvidaa.m .na.h nirv.rtiryasmaat sa jyotirga.na.h | ii"svara"sca sarve.saam |
jyoti.s.su gacchati sannihito bhavati | .na aanandabalaruupa"sce"svara"sca ||
624. vijitaatmaa—vijitaa.h sarve jiivaatmaano.anena | aatmaa caturmukha"sca |
bhaktairvijita"scaayamaatmaa svaamii ca | na kenaapi jita iti ca
vijita.h | aatmaa sarvaattaa ||
625. vidheyaatmaa (avidheyaatmaa)— ata eva vidheyaa"sca te.asya | vidheya-
"scatumurkh a"scaasyeti | j~naanibhirh.rdi vidheyaatmaa | svaya.m na kasyaapi vidheya
iti avidheyaatmaa vaa ||
626. satkiirtti.h— satii kiirtirasya | sataa.m kiirtiranena | santa.h kiirtayantye-
nam | sata.h praa.nasyaapi kiirtiranena | sataa praa.nena kiirtyate ca |
nirdo.satvaat sat | kiirtyata iti kiirti.h ||
627. chinnasa.m"saya.h— chinnaa.h sa.m"sayaa asya | anye.saa.m ca chinnaa anena | chinne
sati sa.msaare ye muktaaste.su samyak "sete | chinnasa.m"saye.su j~naani.su
gata"scaayam || 79 ||
udiir.n.na.h sarvata"scak.suranii"sa.h "saa"svatasthira.h |
bhuu"sayo bhuu.sa.no bhuutirvi"soka.h "sokanaa"sana.h || 80 ||
628. udiir.n.na.h— udriktagu.natvaat udiir.na.h | utk.r.s.tamiiramapi nayati |
tasyaapi .na.h sukha.m bala.m caanena | udiir.na udgata.h sarvado.sebhya.h ||
629. sarvata"scak.su.h— vi"svata"scak.su.h | sarvatra tata.h san sarva.m ca.s.te | vanaspatiriti
yathaa ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (630-6) 103
630. anii"sa.h— naastyasya ka"scidii"sa iti anii"sa.h | aninaa.m ce"sa.h |
anasyaayamii"sa.h | a"scaaya.m nitaraamii.s.te caayamiti nii"sa.h | sa caasau
saceti anii"sa.h | anasvaamitvaadanii caayam | yaa lak.smyaa ii"sa"sca ||
631. "saa"svatasthira.h— "sa"svad bhavan "saa"svata.h | ekaprakaaratvaat sthira"sceti
"saa"svatasthira.h | "saa"svate.su ca sthira.h | aanandaruupaa.h a"sve bhagavati
tataa"sceti "saa"svataa muktaa.h | te.su sthita.h ramate ramayati ca taan ||
632. bhuu"saya.h— bhuvi "sete vyaapnoti | ye bhuvi "serate taanapi yaati | bhuuriti
sattaa | "samityaananda.h | yamiti j~naanam | tena bhuu"saya iti saccidaa-
nanda.h | bhuva.h "sa.m yaiste bhuu"saa.h santa.h | taan yamayan yaati | bhuu"saye.su
sariis.rpaadi.su sannihita.h | bhuuruupayaa ramayaa saha "sete | bhuva.h "sa.m ya.m
caanena ||
633. bhuu.sa.na.h— paramasundaratvaat bhuu.sa.naanaamapi bhuu.sa.nabhuuta.h | svasannidhaanena
sarva.m bhuu.sayatiiti bhuu.sa.na.h | bhuva.m sanotiiti ca bhuu.sa.na.h | ye ca bhuvo
bhuu.saayitaa.h taanaya.m nayati | ye ca bhuva.m syanti asuraastaanayamapana-
yati | svaya.m caante bhuva.m syati | .na"scaayamaanandaruupa"sca | bhuva.h ce.s.taa
caa.ananda"scaanena ||
634. bhuuti.h— bhuuti.h mahaalak.smii.h | tasyaa antaryaamii tannaamaa | paramaananda-
tvaat bhuuti.h | unnate"sca paraa kaa.s.thaa bhuuti.h | bhuva.h uutii rak.saa.anena,
anayaa vaa paradevatayaa ||
635. vi"soka.h— vigata"soka.h | muktaa"sca vigata"sokaa anena | vi"si.s.taanandatvaad
vi"sa.h | uuka"sca rak.sitaa ca | vi"saanaa.m muktaanaamuuka.h | vividhaa"sca "sokaa
anena bhavanti | ‘a"soka.h’ ityeke ||
636. "sokanaa"sana.h— anye.saamapi "soka.m naa"sayati | ye ca sataa.m "soka.m nayanti
praapayanti taanayama"snaati | ye ca sataa.m "soka.m naa"sayanti | taanaya.m
svasamiipa.m nayati || 80 ||
52
�104 "sriivi.sa.naa.stotram (637-44)
arcci.smaanarccita.h kumbho vi"suddhaatmaa vi"sodhana.h |
aniruddho.apratiratha.h pradyumno.amitavikrama.h || 81 ||
637. arci.smaan— anantaanyarcii.m.syasyeti arci.smaan | arci.si yaa maa
kaanti.h tatraaya.m jvalannaniti | jale.anitiiti jalaaniti yathaa |
arci.smatsu gata"sca ||
638. arccita.h— arcita.h sarvai.h | ara.m gu.nai"scita.h | a"sca .rci tata"sca |
kenaapyaracitatvaaccaarcita.h ||
639. kumbha.h— kau bhuumau bhavatyavataratiiti kumbha.h | binduravadhaara.ne | ku"sca
bhavatyanena | ku.m bhaasayati | kutsita.m jana.m bhaati vidaarayatiiti
kumbha.h | bha vidaara.ne | kumbhe.su gata"sca | ku.m bhuumi.m daarayati ca ||
640. vi"suddhaatmaa— vi"suddha.h ayamaatmaa | vi"suddhaa anenaa.atmaana.h | vi"suddhaanaa.m
caayamaatmaa svaamiiti vi"suddhaatmaa | vi"suddhaanaadatte | a"suddhaanatti
ca | vi"sca "suddha"sca aatmaa ca ||
641. vi"sodhana.h— sarva.m vi"sodhayatiiti vi"sodhana.h | naastyasya ka"scit
"sodhana.h | vi"saanaa.m vi"si.s.tasukhaanaa.m ucca.m j~naanadhanamanena ||
642. aniruddha.h— dvitiiya.m ruupam | 185tama.m prathamam | aniruddhaantaryaamii
tannaamaa | na vidyata i.h kaamo.asyeti anirjitakaama.h | rutaan
sarva"sabdaan dhatte | anibhirjitakaamairh.rdi ruddha.h ||
643. apratiratha.h— anenaaniruddho.apratiratho jaata.h | svaya.m caasya naasti
pratiyoddheti apratiratha.h | apratimatvaadaprati.h | ‘"sriipatiraprati.h’ iti
bhagavatpaadavacanam | rama.naadratha"sca | ramityagni.h | tatra sthita"sca ratha.h |
rama.niiye.su sthita"sca ||
644. pradyumna.h—prak.r.s.tamasya dyumna.m jagadaakhya.m dravi.na.m j~naana.m bala.m veti pradyumna.h |
pradyumnaantaryaamii tannaamaa ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (645-9) 105
645. amitavikrama.h— dvitiiya.m ruupam | 518tama.m prathamam |
pradyamu na"scaanenaamitavikramo babhuuva | amitaa"sca vikramaa.h paraakramaa paadavik.sepaa
vaa asyeti amitavikrama.h | amita"scaaya.m vinaa garu.dena kramate ceti
amitavikrama.h | a iti miiyata iti na miiyata iti vaa amii | tata-
vikrama"sca | naa"saabhaavaadami.su mukte.su tata.h vi"si.s.ta.h bhaktarak.saakramo.a-
sya | amitavegena garu.dena kramate ca || 81 ||
kaalaneminihaa viira.h "sauri.h "suurajane"svara.h |
trilokaatmaa triloke"sa.h ke"sava.h ke"sihaa hari.h || 82 ||
646. kaalaneminihaa— kaalanemi.m nihatavaaniti kaalanemihaa | kaalasya nemi.m
pradhi.m cakra.m vaa nayan hanti gacchati, hanti naa"sayati vaa sarvamiti |
kaala iti durgaa brahmaa vaayuu rudro yamo vaa | taan nayati niyamaya-
tiiti kaalanemiste.saamantaryaamii bhagavaan | te.su ca sthita.h san jaga-
nnihanti | ante kaalaanapi brahmavaayvaadiin nihanti | ‘niyo mi.h’ |
kaala"scaaya.m jagannayatiiti nemi"scaaya.m nihantaa caayam | kaala.m kaalana.m sa.mhaara.m
nayatiiti kaalanemo yama.h | so.asyaasti niyamya iti kaalanemii
"siva.h | kaalanemini sthitvaa nihantaa jagata.h ||
647. viira.h— dvitiiya.m ruupam | 402tama.m prathamam | 662tama.m t.rtiiyam |
viin j~naanina iirayati | viinaamicchaa rama.na.m caanena | vi"si.s.taa cecchaa
vi"si.s.ta.m ca rama.namasya | svaya.m vigataanyapreraka.h ||
648. "sauri.h— dvitiiya.m ruupam | 341tama.m prathamam | "suurasutaantargata.h
tannaamaa | "suuraa.naamaya.m sarve.saa.m balada iti "sauri.h | sukhavaan "surucyate |
"sau mukte ramata iti "sauri.h | "sau "sataanande ramate ca ||
649. "suurajane"svara.h—ata eva "suurajanaanaa.m sarve.saamii"svara iti "suurajane"svara.h |
"suura"scaasau jane"svara"sca vaa | sarva.m janayatiiti, na jaayata iti vaajana"sca,
53
�106 "sriivi.sa.naa.stotram (649-54)
ii"svara"sca vaa | "suurajane"saanaamaya.m vara.h | "suure.su jaayate abhivyajyate |
naanya ii"svara"scaasyeti ne"svara.h | "savanti sa"ngraamamiti "suuraa yoddhaara.h
k.satriyaa.h | taan janayatyayamii"svara.h ||
650. trilokaatmaa— trayaa.naamapi lokaanaamaatmaa antaryaamii svaamii ceti
trilokaatmaa | triinapi lokaanante.attiiti ca trilokaatmaa | aapnoti,
vyaapnotiiti vaa | tri.svapi loke.svasyaa.atmaano ruupaa.ni ||
651. triloke"sa.h— trayaa.naamapi lokaanaamii.s.te | tribhii ruupairvi"svaadibhi-
r lokaanaamii.s.te | trii.ni avidyaakaamakarmaa.ni lopayannaya.m kasya sukhasya
brahma.no vaa kaanaamindriyaa.naa.m ve"sa.h | triloke.api "samanena | a"sa.m du.hkha.m
caanena | lokyanta iti lokaa jaagradaadyaa.h | te.saa.m ce.s.te ||
652. ke"sava.h— dvitiiya.m ruupam | trayovi.m"sa.m prathamam | ke jale "sete vaati
ca sarvatra | ke caturmukhe vaayau "sa.m va.m caanena | kaanaamindriyaa.naamii"sa.h,
va.h j~naanaruupa"sca | kena manasaa icchaa sukha.m j~naana.m ca jiivaanaamanena |
ke"sai.h kesarairviiyata iti ke"savo n.rsi.mhaatmaa ||
653. ke"sihaa— k.r.s.naruupe.na ke"sina.m hatavaaniti ke"sihaa | ke"sina.m vaayu.m
gatavaaniti ca ke"sihaa | tamapyante hanti | ke"savanta.h gabhastimanta.h
ke"sina.h | suuryaadyaa.h | taan gatavaaniti ke"sihaa | hatavaaniti vaa |
ke"sau brahmarudrau putratvena pautratvena caasya sta iti ke"sii | jihiite
sarvatra gacchati | o haa"n gatau | jahaati tyajati do.saan | o haak
tyaage | juhoti indriyaagni.su vi.sayaa.m"sceti ke"sihaa | ke"sau brahmarudrau
sra.s.t.rtvena sa.mhart.rtvena caasya sta iti ke"si vi"svam, taabhyaa.m sahaiva hanti
sa.mharatiiti ke"sihaa | ke"sii kesarii bhuutvaa hira.nyaka"sipu.m hatavaaniti
ke"sihaa ||
654. hari.h— "satruun harati, yaj~nabhaagamaaharati, sa.msaara.m pariharati, var.nata"sca
harita iti hari.h | "si"supaalasya "siro jihartiiti hari.h | h.r prasahya
�"sriivi.sa.naa.stotram (654-9) 107
kara.ne | "saakhaam.rgagatasta.m haripadavaacya.m cakaara | "sakragatastam |
si.mhagatastam | darduragatastam | vaajigatastam | anilagatastam |
candraarkagatastau | "sukagatastam | yamagatastam | ‘yamaanilendracandraarkakuupa-
ma.n.duukavaaji.su | "sukake"savasi.mhaa"svavar.naadi.su hari.m smaret’ iti sm.rti-
vacanamanena vyaakhyaatam || 82 ||
kaamadeva.h kaamapaala.h kaamii kaanta.h k.rtaagama.h |
anirdde"syavapurvi.s.nurviiro.ananto dhana~njaya.h || 83 ||
655. kaamadeva.h— kaamadeve gata.h kaamadeva.h | kamaniiyo deva.h | kaamyate
devairapiiti kaamadeva.h | icchaaruupa"scaaya.m deva.h | kaama.h amitaananda.h |
deva.h prakaa"saruupa"sca | daanaaccaavanaacca vaa deva.h ||
656. kaamapaala.h— kaama.m, kaamaan vaa paalayati, kaamapaan vaa laatiiti
kaamapaala.h | kaama"sca paala"sca ||
657. kaamii— kaamasvaamii kaamii | satyaa asya kaamaa iti kaamii |
kaamo.asti putratvenaasyeti kaamajanaka.h kaamii | amitaananda"sca |
kaabhyaa.m brahmavaayubhyaamapi na miiyate | ka"scaamita"sca ||
658. kaanta.h—dvitiiya.m ruupam | 296tama.m prathamam | kamaniiyatama.h kaanta.h |
kayo.h brahmavaayvorapyantako.ayam | asataa.m sukhasyaantak.rcca | sukharuupatvaat
ka"sca sarvaantaka"sca | kasyaa.anandasyaanta.h paraa kaa.s.thaa ||
659. k.rtaagama.h— anena aavi.sk.rtaa.h k.rtaa.h kaaritaa"sca sarve.apyaagamaa iti
k.rtaagama.h | k.rtameva aagamayati naak.rtam | k.rta.m yaj~naadika.m prati
devaanaagamayati | manasi cira.m k.rto.api na gamyate na j~naayata iti
k.rtaagama.h | bhagavataa k.rtaa yaa jagatii tayaa na gamyate ca | jagatii-
maaninyaa citprak.rtyaa.api na samyag gamyate | k.rtaani bhuuraadiini,
agataanyaakaa"saadiini ca nirmaati | adhikamupari (793) ||
54
�108 "sriivi.sa.naa.stotram (660-4)
660. anirdde"syavapu.h— dvitiiya.m ruupam | 177tama.m prathamam | idamitthamiti
aniruupya.m vapurasyeti anirde"syavapu.h | anirde"sya.m vapureva ca svaya-
mayam | anirde"syena vena j~naanena nityapu.s.to.ayam | anirde"sya"sca vapu"sca
vaa | muktaa vaa sa.msaaribhiranirde"syaa.h | te.saa.m va.m pu.s.naati | a"sca
sarvavedairnirde"sya"sca j~naanaruupatvaad va"sca puur.natvaat pu"sca ||
661. vi.s.nu.h— t.rtiiya.m ruupam | 259tama.m dvitiiyam | dvitiiyamaadyam | vi"sati
sarvamiti vi.s.nu.h | veve.s.ti sarvamiti vi.s.nu.h | vi"si.s.tau .sa.nau
ce.s.taabalaavasyeti vi.s.nu.h | veti sarvatra gacchatiiti vi.s.nu.h | veti tribhi.h
padairiti vaa vi.s.nu.h | vii gatau | veti kamaniiyo bhavatiiti satyasa"nkalpatvaad
vaa vi.s.nu.h | vii kaantau | veti prajanayati sarvamiti ca vi.s.nu.h | vii
prajane | veti naa"sayati sarvamanta iti vi.s.nu.h | vii khaadane | veti
prerayati sarvamiti vi.s.nu.h | vii prera.ne ||
662. viira.h— t.rtiiya.m ruupam | 647tama.m dvitiiyam | 402tamamaadyam | vetiiti
viira.h | vi.s.nupadavadartho boddhavya.h | vi"si.s.taa i.h icchaa rati"scaasya |
vi"se.sata.h ri.m lak.smii.m ramayati | ajati sa"ngraamamiti viira iti vaiyaaka-
ra.naa.h | vidu.saami.s.ta.m raatiiti viira.h | viitaraago viira.h | viirarama.no
viira.h | viiraa.naa.m viirya.m raati ca | viiraan daarayan viiradaaro viira.h | vinaa
garu.dena vibhirvidvadbhi"sca ita.h ramayati ||
663. ananta.h—kaalata.h de"sata.h gu.nata.h "saktita"scaaparicchinna.h ananta.h |
anamapi tanoti | ane tata.h | binduravadhaara.ne | akaaravaacyo
na bhavatiityano jiiva.h | ta.m tanoti | adhikamupari (888) ||
664. dhana~njaya.h— yena dhanamubhaya.m jayanti ya"sca sarva.m jagadaakhya.m dhana.m jayati,
sa dhana~njaya.h | dhana~njayagata"sca dhana~njaya.h || 83 ||
brahma.nyo brahmak.rd brahmaa brahma brahmavivarddhana.h |
brahmavid braahma.no brahmii brahmaj~no braahma.napriya.h || 84 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (665-71) 109
665. brahma.nya.h— brahma.ne vedaj~naaya hita.h brahma.nya.h | caturmukhaaya hita.h | brahma.naa
a.nyate | vedaira.nyate ca ||
666. brahmak.rd— ta.m brahmaa.namapi karotiiti brahmak.rt | ante k.rntati | brahma
veda.m vyakta.m karoti | brahmaa.ni jiivaa.m"sca karoti ||
667. brahmaa— brahmaantaryaamii tannaamaka.h | gu.nab.r.mhita iti brahmaa | b.r.mhayatiiti
ca brahmaa | b.rhatii maa pramaa.asya | maa ca ramaa.asya dayitaa ||
668. brahma— sarvagu.nab.r.mhita.h striipundo.savihiina iti brahma | ba kaamane |
icchaaruupatvaat, ratiruupatvaat, haanaat, maanaacca brahma ||
669. brahmavivarddhana.h— brahmaa.na.m saverbh yo devebhyo vi"si.s.tatayaa vardhayati | brahma.na.h
vedaj~naan vaa | brahma b.rhat j~naana.m tapo vaa | brahma "sabdaraa"si.m vardhayati
vaa | brahmaa.ni jiivaan vividha.m vardhayati vaa | pra.laye vardhayati naa"sayati
ca | brahma muktaga.na.m vi"se.se.na vardhayati ||
670. brahmavit— brahma veda.m svayameva kevala.m vettiiti brahmavit | ‘vedavideva
caaham’ iti, ‘ityasyaa h.rdaya.m saak.saannaanyo mad veda ka"scana’ iti ca
smaranti | puur.na.m caasya vedanamiti brahmavit | svayameva ca svaatmaana.m
veda | brahma veda.m vaacyatvena vindatiiti brahmavit | brahma citprak.rti.m bhaaryaa.m
vindatiiti brahmavit | brahmaa.na.m putra.m vindatiiti brahmavit | brahma.ni vidyata
iti brahmavit | brahmaa.ni jiivaa vidyanta utpadyante.aneneti brahmavit |
brahma puur.nasukha.m vindatiiti brahmavit | muktaa.h svayogyataanugu.na.m puur.na-
sukha.m vindantyanena | jiivaa brahma veda.m vidantyanena | para.m prahma ca
vidantyanenaiva ||
671. braahma.na.h— brahma vedaraa"si.m vaacyatayaa a.nati gacchati braahma.na.h |
caturmukha.m vaa antarniyantum | brahma.no.aya.m janaka.h | brahma.naa.m vedaj~naanaamaya.m
priya.h | brahmaa.ni jiivaa.h | te.svayamantaryaamii | brahma.no vedaraa"seraya.m
mukhyapratipaadya.h ||
55
�110 "sriivi.sa.naa.stotram (672-80)
672. brahmii— brahmaa veda"scatumurkh o vaa, brahma j~naana.m tapo vaa.astyasya niyamyatayeti
brahmii | brahmeti tejo.apyucyate | tena brahmii tejasvii ||
673. brahmaj~na.h— brahma vedaartha.m jaanan brahmaj~na.h | brahma ca j~na"sca | brahmaa.ni jiivaan,
brahmaa.na.m ca j~napayan brahmaj~na.h ||
674. braahma.napriya.h— braahma.naanaa.m ca vedavidu.saamaya.m priya.h | te ca tasya
priyaa.h | vede.su sa.mhitaavat braahma.namapi priya.m tasya || 84 ||
mahaakramo mahaakarmmaa mahaatejaa mahoraga.h |
mahaakraturmmahaayajvaa mahaayaj~no mahaahavi.h || 85 ||
675. mahaakrama.h— urukrama.h | s.r.s.tisa.mhaaraadau mahaa.m"sca kramo.asya | sadbhi.h
kriyamaa.na.m mahamutsava.m aa samyak kramate | asataa.m mahamaakramate |
aakramya ca viphalayati ||
676. mahaakarmmaa— mahacca s.r.s.tyaadika.m karmaasyeti mahaakarmaa | yasyakasyaapi
mahe.su utsave.su asyaiva aa samantaat puujaakhya.m karma | mahaanti ca na.h
karmaa.ni yena | karmeti jiiva ucyate | sa ca yena mahaan bhavati sa
mahaakarmaa | adhikamupari (791) ||
677. mahaatejaa.h— mahacca suuryaadibhaasaka.m tejo.asyeti mahaatejaa.h | mahaan
sarvaanutsavaan aatejayati ca ||
678. mahoraga.h— mahaanuraga.h "sayyaa yasya sa mahoraga.h | mahorage.su sthitasta-
nnaamaa | mahaniiyamutk.r.s.ta.m ca rama.na.m gamana.m j~naana.m caasyeti mahoraga.h ||
679. mahaakratu.h— mahaakratu.su gatastannaamaa | mahaa.m"scaasau kraturj~naanaruupa.h |
mahe.svaakriyate caayam ||
680. mahaayajvaa— mahaanaya.m svaya.m yajan, yajamaane.su antaryaamii bhavan
mahaayajvaa | mahato yajaan yaj~naan vaati | ‘aayaj~neta"scaayajeta.h’ iti
hi smaranti | maha"scaaya.m yajannapi na yajatiityayajvaa ca ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (681-8) 111
681. mahaayaj~na.h— mahaanaya.m yaj~na ijyata iti | yaj~ne.su gata"sceti mahaayaj~na.h |
mahe.su aa ijyate ca ||
682. mahaahavi.h— mahaan punaraya.m havi.s.su gata.h mahaahavi.h | mahaanayamiti
sarvairmantrairhuuyate | huuyamaane.su ca mahaanayam | mahe.su caayamaahuuyate | mahacca
havirasya sarva.m jagadante | maha"sca aheyatvaat aha"sca, prakaa"saruupatvaad
vaa, vi"satiiti vi"sca || 85 ||
stavya.h stavapriya.h stotra.m stuti.h stotaa ra.napriya.h |
puur.n.na.h puurayitaa pu.nya.h pu.nyakiirttiranaamaya.h || 86 ||
683. stavya.h— sarvairapi stavya.h | stava.m yaati | yaj~ne.su bastahavyo.api stavyo
bhavati ||
684. stavapriya.h— priyastavo.aya.m stot.rrn na jahaatiiti stavapriya.h | stavagata.h
priya"sca | stavo vedaruupa.h priyo.asya ||
685. stotram— stotragata.h stotranaamaa | yena stuuyate tadapi stotram |
yat stuuyate tadapi stotram | sarvaivedairaya.m svaatmaanameva stautiiti
stot.rtvaadvaa stotram | "srot.rtvaad "srotramiti yathaa | stotaara.m traayata
iti stot.rtrameva stotram | stomatraa.naad vaa stotram | stauti stuuyate
vaa stoma.h | .s.tu~n stutau | ‘mantrastava.h’ iti da"sapaadikaav.rtti.h ||
686. stuti.h— stutikriyaagatatvaat stuti.h | stutaavaadita aa.anta.m tatatvaad
vaa stuti.h | vedai.h stutestiraanando.asya | ‘stuta.h’ iti kecit ||
687. stotaa— stotari gato.ayamiti stotaa | stotre.na taarayatiiti ca
stotaa | stomena vaa taarayati ||
688. ra.napriya.h— stutigata.h ra.na.h "sabda.h priyo.asyeti ra.napriya.h | devaaribhi.h
saaka.m yuddhapriya"sca | ra.nyata iti ra.na.h priya"sca | ratyaa balena aanandena
vaa priya.h ||
56
�112 "sriivi.sa.naa.stotram (681-95)
689. puur.n.na.h— gu.napuur.natvaat bhakte.su gu.napuura.naacca puur.na.h | bhaktaan vaiku.n.thapura.m
nayati | bhaktai.h h.rdayaakhye puri pra.niiyate ||
690. puurayitaa— puurayati karma.naa j~naanena ca tattadyogyaaniti puurayitaa | puuta.h,
bhaktarak.sa.ne rayavaan, taarayitaa ca | adhikamupari (926) ||
691. pu.nya.h— puutatvaat pu.nya.h | paramasu.mdaratvaat pu.nya.h | ‘puutasundarayo.h
pu.nyam’ ityabhidhaanam | svata.h punaatiiti pu.nya.h | pu.nya.m dharma.h |
tanniyaamaka.h pu.nya.h | adhikamupari (926) ||
692. pu.nyakiirtti.h— pu.nyaa kiirtirasya | pu.nyakara.m kiirtanamasya | pu.nyaa"sca
kiirtayantyenamiti pu.nyakiirti.h | pu.nya"sca kiirtita"sca ||
693. anaamaya.h— aamayaadido.sarahita.h | anasya ama.m aj~naana.m yaapayati
naa"sayatiiti ca anaamaya.h | anaamaana.h anaakhyaataa devaa.h | te.saa.m yanteti
ca | anaamaa ca yanaamaa ca | ‘akayapravisa.mbhuumasakhahaa.h’ ityaadismara-
.naat | anaamabhirapraak.rtanaamabhiryaantyenam || 86 ||
manojavastiirtthakaro vasuretaa vasuprada.h |
vasuprado vaarudevo vasurvasumanaa havi.h || 87 ||
694. manojava.h—manaso.api javiiyaaniti manojava.h | mano.apyanenaiva javate |
manomaanino.api anena javante | manoja.m vartayati | mananaanmana"sca |
javanaajjava"sca | mana iti "sivamaja.m ca vartayati | manojave maarute hanuumati
vaa gata.h | manaa.msyajavaani caanenaiva ||
695. tiirtthakara.h—tiirthaani ga"ngaadiini, "saastraa.ni ca giitaadiini karotiiti
tiirthakara.h | sarva.m svasannidhaanena tiirtha.m pavitra.m karoti ca | taratyanena
paapaaniiti svaya.m tiirtharuupa.h sarvakaara.na.m ca | tiirthake.su tiirthajale.su
ramate | sarvaa.ni tiirthaanyasya kare va"se ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (696-702) 113
696. vasuretaa.h— haimama.n.da.m asya reta iti vasuretaa.h | vasavo devaa api asya
aurasaa iti vasurate aa.h | vasuunaa.m reto rati"scaanenaiva | vasu hira.nya.m reto.asya
iti ca | varasukhatvaad vasu.h | ratiruupatvaad retaa.h ||
697. vasuprada.h— ubhayavidha.m vasu caaya.m sataa.m pradadaati | asataa.m prakha.n.dayati
ca | vasau agnau asya havi.h pradiiyate ||
698. vasuprada.h— tannaamaka.m dvitiiya.m ruupam | vasuunaa.m devaanaa.m sarvaabhii.s.taprada"sca
vasuprada.h | sarvatra vasatiiti vasuraya.m prakar.se.na dadaati prak.r.s.ta.m vaa dadaatiiti
prada"scaayam | vasu praa.mtiiti vasupraa.h | j~naanina.h | taanaya.m dadaati ||
699. vaasudeva.h—dvitiiya.m ruupam | 333tama.m prathamam | 713tama.m t.rtiiyam |
vaasu"sca deva"scaayam | j~naanaad va.h | prera.naadasu.h | daat.rtvaad de |
avanaadava"sceti vaasudeva.h | daat.rtvaad da.h | icchaagaterivo vaa ||
700. vasu.h— t.rtiiya.m ruupam | 271tama.m dvitiiyam | 104tama.m prathamam | vasati
sarvatraayam, sarva.m caatraa.a"srayabhuute iti vasu.h | vasu.su dro.naadi.su gata.h |
vasupradhaane.agnau gata.h | vaste maayayaa vasyate caayam | vasa aacchaadane ||
|| iti naamnaa.m saptama.m "satakam ||
701. vasumanaa.h— dvitiiya.m ruupam | 105tama.m prathamam | sarvavi.sayiikaari
mano.asyeti vasumanaa.h | vasuruupa.m saatvika.m mano yadvi.sayiikaari sa vasu-
manaa.h | varasukhatvaad vasu.h | mananaanmanaa"sca | vasuputryaa.m vyaasaatmanaa
jaata.h san vasu.m maanayan vasumanaa.h ||
702. havi.h— havi.s.su gata.h havi.h | huuyate, aahuuyate ceti ca havi.h | ha"sca
vi"sca || 87 ||
sadgati.h satk.rti.h sattaa sadbhuuti.h satparaaya.na.h |
"suuraseno yadu"sre.s.tha.h sannivaasa.h suyaamuna.h || 88 ||
57
�114 "sriivi.sa.naa.stotram (703-11)
703. sadgati.h— sataa.m gatirayam | satii ca gati.h | sacca gati"scaayamiti
sadgati.h | sataa.m gatiravagatirmok.sagati"scaanena | sataa.m ga.m j~naana.m ti.h
aananda"scaanena ||
704. satk.rti.h— dvitiiya.m ruupam | 243tama.m prathamam | sata.h praa.nasya
k.rtiraneneti satk.rti.h | sarvai.h satkriyata iti satk.rti.h ||
705. sattaa— nirdo.sasvaruupatvaat sattaamaatramiti sattaa | satastanotiiti ca
sattaa | satsu tataa paradevataa ||
706. sadbhuuti.h—sataa.m bhuutiranena | satii ca bhuutirayam | bhuuti"sca satii anena |
sataa.m bhuu.h aananda"sca uuti"sca rak.saa caanena | bhuva aanandasya uutii rak.saa
vaa | bhuu.h sattaa ca uuti"sca vaa ||
707. satparaaya.na.h— sataa.m paraaya.na.h | satparaa.naamayana.h, san paraaya.na"sceti
satparaaya.na.h | satpara.h ayana"sca vaa | sannaya.m para"sca ayana"sca | sata.h
paatiiti satpa.h | sat "subhameva pibatiiti ca satpa.h | ramaaya.na.h krii.daayano
vaa raaya.na.h | raaya.m sampada.m aa.nayati gamayatiiti vaa raaya.na.h ||
708. "suurasena.h— "suurasenagatastannaamaa | "suuraa ca daivii senaa.asyeti "suura-
sena.h | "suuraa.h senaa.h sanaayakaa anena | "suura.h bhiimo.arjuna"sca seno.a-
nena | "suuraa.naa.m viirarasasyena"sca ||
709. yadu"sre.s.tha.h— yadukula"sre.s.tha.h | yaatiiti yan | uccatvaadu.h | "sre.s.tha"sceti yadu-
"sre.s.tha.h | yadasti tata uccatvaad yadu.h | ata eva sarva"sre.s.tha.h ||
710. sannivaasa.h— sataa.m sajjanaanaa.m j~naaninaa.m vaa nivaasa.h | satsu caaya.m
nivasati | sa.m"scaaya.m nivaasa iti sannivaasa.h | pra.laye sanna.m jagadasyodara
iti sannii | vasati caaya.m jagatiiti vaasa.h ||
711. suyaamuna.h— kaaliyaapanayanena "sobhano yaamunahrado.aneneti suyaamuna.h |
suyaa.h suj~naa.h | suyaj~naa vaa | te.saamamudamayamapanayatiiti ca suyaa-
�"sriivi.sa.naa.stotram (711-5) 115
muna.h | tamima.m suyaamudapanaya.m santa.m suyaamunamaacak.sate paarok.sye.na | tadyathaa
lokahitaak.sa.m lohitaak.samaacak.sate || 88 ||
bhuutaavaaso vaasudeva.h sarvaasunilayo.anala.h |
darppahaa darppado d.rpto durddharo.athaa(ddhaa.a)paraajita.h || 89 ||
712. bhuutaavaasa.h— yasmin sarvaa.ni bhuutaani vasanti, ya"sca sarvabhuute.su sa
bhuutaavaasa.h | bhuutaanaa.m bhuutimataa.m muktaanaamaavaasa"scaayamena.m bhuutaanyaa
vasantiiti | bhuuta"scaayamaavaasa"sca | bhuutaanaamavanaadasanaacca bhuutaavaasa.h |
bhuutaanaamavana"sca saarabhuuta"sceti vaa | sa.mhitaayaa.m k.saiprasya diirgha.h | padapaa.the
lopa.h—bhuutaavasa iti | tadyathaa ‘aaya"sca sa cetyaayaasa.h’ iti bhaagavate
prayoga.h—‘iid.r"saayaasa vij~naaya traividhya.m bhaati vastuni’ iti | bhuutaanaa.m
jiivaanaamaavaasa.h, pa~nca bhuutaanaamaavaasa ityaadi ||
713. vaasudeva.h— t.rtiiya.m ruupam | 699tama.m dvitiiyam | 333tamamaadyam |
aadaavaatmaana.m vaasayatyaacchaadayati, pu.nyaparipaake sati devayati prakaa-
"sayatiiti vaasudeva.h | sa.msaari.naa.m vaasu.h | muktaanaa.m deva ityetat | vaayo-
rapyayamasudeva.h | asudeva.m niyantu.m yaati ca | j~naanaruupatvaad vaa.h |
sudeva"sca ||
714. sarvaasunilaya.h—sarve.saamasuunaa.m cak.suraadiinaa.m, pradhaanavaayunaa saha
pa~ncaa"sanmarutaa.m vaa nilaya iti sarvaasunilaya.h | sarva"scaayamasu"sca
nilaya"sca | sarva"scaasunilaya"sca | sarvaasu tatvadevataasu niliiya
sthita"sca | sarvaasu.h sarvaprerako mukhyaavaayurasya nilaya ityaya.m ca tasya
nilaya iti ca sarvaasunilaya.h | ata eva tamanilayamaacak.sate ||
715. anala.h— dvitiiya.m ruupam | 293tama.m prathamam | analaantargata.h anala-
naamaa | na laatiiti nalo.adaataa na bhavati | alo vaa na bhavati |
anasyaapi ala"nkaarabhuuta"scaayam | anasyaapyala.m paryaaptiranena | aniti
caala"nkaarabhuuta"sca ||
58
�116 "sriivi.sa.naa.stotram (716-24)
716. darppahaa— adaantaanaa.m darpa.m hanti | kandarpahaa ca ||
717. darppada.h— ke.saa~ncit daantaanaamapi darpa.m dadaati | kandarpada"sca ||
718. d.rpta.h—d.rptaanaa.m d.rpta.h svayam | d.r.dha.m gupta.h | d.r.s.tigupta.h | d.r.s.to.api gupta
evaayam | nityat.rpta"sca | t.rtiiyo.ati"saye ||
719. durddhara.h— dvitiiya.m ruupam | 267tama.m prathamam | du.hkhena dhaaryate
dhaara.naayaamiti durdhara.h | yuddhe.su caaya.m durdhar.sa iti durdhara.h | du.s.taanapi
dhaarayatyayam | du.hkhitaanapi, du.hkhamapi, niyantum ||
720. aparaajita.h— athaapyaya.m na kenaapi jita iti aparaajita.h | prasa"ngaada-
thetyavyaya.m saamastobhaak.sara.m ca bhagavatparamityaaha | prakaa"se.su suuryaada-
nantara"scandra iti tadgato bhagavaanathapadaartha.h | na vidyate paro.asmaaditya-
para.h | ajita"scaayam | athaapi svecchayaa bhaktah.rdaye bhaasate | atha
aparayaa anuttamayaa bhaktyaa jita"sca bhavati | ajito jitavat sthita
ityanenaaha | paa.thaantare addhaa sarvaatmanaa aparaajita ityeka.m padam |
adhikamupari (866) || 89 ||
vi"svamuurttirmmahaamuurttirddiiptamuurttiramuurttimaan |
anekamuurttiravyakta.h "satamuurtti.h "sataanana.h || 90 ||
721. vi"svamuurtti.h— vi"svamasya muurti.h pratimaa | vi"svaakhyaa ca muurtirasya |
vi"svasmi.m"sca muurtirasyeti vi"svamuurti.h | vi"svaa.h puur.naa muurtayo.asya ||
722. mahaamuurtti.h— mahatii caasya mahaniiyaa ca muurti.h svaruupamiti mahaa-
muurti.h | mahaniiya"scaayamamuurtaruupa"sceti mahaamuurti.h ||
723. diiptamuurtti.h— suuryaadiinaamapi bhaasayitrii diiptaa caasya muurtiriti diipta-
muurti.h | jagaddiipe.su suuryacandraadi.su tataa muurtirasya ||
724. amuurttimaan—praak.rtamuurtimaan na bhavatiiti amuurtimaan | apica akaara-
vaacyamuurtimaan | na kevalamayamamuurti.h | apraak.rta"sariiraa muktaa apya-
�"sriivi.sa.naa.stotram (724-31) 117
muurtaya.h | te.asyaadhiinaa.h santiityamuurtimaan | amuurtirlak.smii.h | tasyaa aya.m
patirityamuurtimaan | a"sca sarvabhuutamuurtimaa.m"sca | apraak.rtamuurtimaa.m"sca ||
725. anekamuurtti.h— anekaa anantaa"sca muurtayo.asyeti anekamuurti.h | aneke.su
muurtirasya | ana.h praa.na.h ekaa pradhaanaa muurti.h pratiikamasya ||
726. avyakta.h— apraak.rtatvaadavyakta.h | lak.smyaa adhika.m vyakta.h | anye.saa.m
yathaayogyamalpavyakta.h | akaaravaacya"sca vyakta"sca muktaanaam | do.sairakto
na bhavatiiti caavyakta.h | avirme.sa.h | tatra sa.msakta.h | me.saruupa"sa"nkara-
vaahana.h | bhaktyaa ye h.rdayaguhaayaamavanti te.svayamaasakta.h ||
727. "satamuurtti.h— "satamasa"nkhyaa muurtayo.asyeti "satamuurti.h | a.s.tottara"sata-
muurti"sca | "sa.m tanotiiti "sataa ca muurtirasya ||
728. "sataanana.h— "satamasa"nkhyaani aananaanyasyeti "sataanana.h | "satajanmasu
ana.m nayatiiti "sataanana.h | aanandakarataamarasaasya.h | sukharuupa"sca gaanaanaa.m
taana.m nayati ca || 90 ||
eko naika.h sava.h ka.h ki.m yat tat padamanuttamam |
lokabandhurllokanaatho maadhavo bhaktavatsala.h || 91 ||
729. eka.h— sarvaruupe.su svata eka.h | e.sa eva karotiiti caika.h | aa samantaa-
dicchaanandasvaruupatvaadeka.h | etiiti eka.h sarvagata.h | sarvapradhaana.h |
kevalo vaa | ‘i.na.h kan’ iti vaiyaakara.naa.h ||
730. naika.h—athaapyanekaruupa iti naika.h | nakaaravaacyameka.m buddhaakhya.m ruupa-
masyeti naika.h | naasti ekamapi bhinna.m gu.nakriyaadikamasminniti
naika.h | na"scaayameka"sceti naika.h ||
731. sava.h— save.su gata.h sava.h | saaratvaat sa.h | j~naanaruupatvaad va.h | save.su
suuyate soma etasya k.rte | sunoti savati vaa | .su~n abhi.save | .su
59
�118 "sriivi.sa.naa.stotram (731-8)
prasavai"svaryayo.h | jagata.h prasava.h | ‘prasavo.abhyanuj~naa’ iti puru.sa-
kaara.h | abhyanujaanaati caaya.m sataa.m saahasamapi | tad yathaa—‘omiti
brahmaa prasauti’ iti | savati sarve"svaro bhavatiiti ca sava.h ||
732. ka.h— aana.mdaruupa.h puru.sa iti ka.h | karotiiti ka.h | kaayati gaayatiiti
ka.h | kiiyate giiyata iti ka.h | kai "sabde | ka iti p.rcchaniiyatvaat
ka.h | pra"snavi.saye.su gatatvaacca | ‘ta.m sa.m pra"sna.m bhuvanaayantyanyaa’ iti
hyaamananti ||
733. kim — ati"sayitaanandatvaat kim | kaayati kiiyate ceti kim |
‘kaayater.dim’(7-44) iti da"sapaadikaa | kimiti p.rcchaniiyatvaat
kim | pra"snavi.saye.su gatatvaacca kim ||
734. yat—sarvatra yaati, sarva.m caavagacchatiiti yat | ye vaayau tata.m ca yat |
yatanta enamavagantumamantava iti yat | yacchabdavi.saye.su gatatvaacca ||
735. tat— tatatvaat tat | gu.naistata iti ca tat | parok.satvaacca tat | jagat
tanotiiti tat | svaatmaana.m bahudhaa tanotiiti ca | ‘tyajitaniyatibhyo
.dit’ (6.43) iti ca | tacchabdavi.saye.su gatatvaacca ||
736. padamanuttamam— anuttama.m padam | ye svapada.m maanti jaananti te
padamaastatvamaanina.h | te.saa.m prerakatama.m paratatva.m padamanuttamam | svasya
pada.m svaruupa.m svayameva maatiiti padama.h | nuttama"sca vaa | .nuda prera.ne ||
737. lokabandhu.h— lokaanaa.m bandhu.h | sarve lokaa j~naanino.asya bandhava.h |
lokaan badhnaati caayam | paraspara.m patipatniibhaavaadinaa snehena badhnaati
ca | j~naanaruupatvaalloka"scaaya.m bandhu"sca ||
738. lokanaatha.h— lokaanaa.m naatha.h, lokair naathyate ceti lokanaatha.h | loka"scaaya.m
naatha"sca | lokaanaa.m naathaa apyanena bhavanti ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (739-44) 119
739. maadhava.h— t.rtiiya.m ruupam | 167tama.m dvitiiyam | dvaasaptatamaadyam |
madhuva.m"siiye.su maadhave.su gata.h maadhava.h | maadhavamaasagata.h maadhava.h | maasaanaa.m
dhava.h | madhoraanandasyaaya.m svaamii ||
740. bhaktavatsala.h— bhaktapriyatvaat bhaktavatsala.h | bhaktaan vatsaaniva laati
ca | mahatsu svaya.m bhaktavad viniita.h salati | .sala gatau |
asa"nkhyaabhaktavaan sala"sca sarvagatatvaat | aatmaana.m bahudhaa vibhaktavaan
salati ca | vibhakto vatsala"sca || 91 ||
suvar.n.navar.n.no hemaa"ngo varaa"nga"scandanaa"ngadii |
viirahaa vi.sama.h "suunyo gh.rtaa"siiracala"scala.h || 92 ||
741. suvar.n.navar.n.na.h— rugmavar.namena.m j~naanino.apa"syanniti suvar.navar.na.h | ‘sarva
eva suvar.na.h’ iti var.nayanti | ‘yadaa pa"sya.h pa"syate rugmavar.nam’ iti
ca | apauru.seyatayaa "sobhanai.h sarvairapi var.nai.h padai"sca var.nita"scaayam |
sukharuupa"sca var.nairakaaraadibhirvar.nyate ca | suvar.na"sca var.naniiya"sca | vara.niiyo
var.na.h | varaanando vaa var.na.h ||
742. hemaa"nga.h— rugmavar.naanya"ngaani caasyeti hemaa"nga.h | do.sahaanaad haani,
icchaaj~naanaruupatvaadimaani a"ngaanyasyeti ca | hanti duritaaniiti hemaani
a"ngaanyasya ||
743. varaa"nga.h— j~naanaanandaatmakatvaad varaa.ni caa"ngaanyasyeti varaa"nga.h | varaa.h
brahmaadayo.apyasya a"ngabhuutaa iti ca varaa"nga.h | vara"sca, anaktiitya"nga"sca
vaa | va.m j~naana.m ra.m sukha.m caabhivyanakti vaa | a~nju vyaktimrak.sa.naadau |
varaa"nge "sirasi strii.naa.m bhage ca sthita.h ||
744. candanaa"ngadii— divyena candanena a"ngadaadinaa caala"nk.rta iti candanaa-
"ngadii | a"ngada.m keyuurameva vaa candanamaahlaadakam | candana"sca a"ngadii ca
vaa | ‘haarii keyuuravaan’ iti dhyaanavacanaat ||
60
�120 "sriivi.sa.naa.stotram (745-52)
745. viirahaa—dvitiiya.m ruupam | 166tama.m prathamam | 928 tama.m t.rtiiyam |
viiraanapi hanti daityaan | viiraan niyantu.m hanti gacchati ca | vi.m pak.si.na.m
garu.damiirayan hanti gacchati ||
746. vi.sama.h—vi.same.su vi.sama.h | vigatasama"scaayam | vi"si.s.ta"scaaya.m sama"sca
sarvabhuute.su, sarvaruupe.su ca | am.rtamathane prathama.m vi.sa.m nirmame | vi"si.s.te
.same ce.s.taaj~naane yasya sa.h | vi.sasya maana.m laya"sca praa.na"sivadvaaraa.anenaiva
k.rta.h | sa.msaaravi.sanaa"sanaacca vi.sama.h | "saastramathanenaaj~naanavi.sanaa"sanaacca |
mathanaat puurva.m manasi jaladhau ca liina.m babhuuva vi.samaneneti vi.sama.h ||
747. "suunya.h— "suunaa ityuunasukhaa.h jiivaa.h | taanaya.m yamayatiiti "suunya.h |
sukha"siila.h "su.h | uunaan yamayannuunya.h | sa caasau sa ca "suunya.h |
sarvado.sa"suunya.h ||
748. gh.rtaa"sii.h— yaaj~nikairhuta.m gh.rtama"snaatiiti gh.rtaa"sii.h | diiptatvaad gh.rta.h |
icchaaruupa"scaayam | bhaktaanaamaa"si.saa.m k.sara.naacca gh.rtaa"sii.h ||
749. acala.h— anejanaadacala.h | acale.su gato.acalanaamaa | a"sca sarvatra
calati ca | ‘parvataanaa.m himaalaya.h’ iti hi smaranti ||
750. cala.h— sarvatra calatiiti cala.h | cale.su gata"scalanaamaa | cinoti laati
ca | cakaara.m vaacyatayaa laati ca || 92 ||
amaanii maanado maanyo lokasvaamii trilokadh.rk |
sumedhaa medhajo dhanya.h satyamedhaa dharaadhara.h || 93 ||
751. amaanii— kvaapyabhimaanaabhaavaat amaanii | amita"sca, anii praa.na-
naatha"sca | amitace.s.taavaa.m"sca | amaayaa aj~naanasyaapanayanaaccaamaanii |
amaayaamasmai dar"sayaage havirniiyate | jiivasvaruupe.na amaiva sahaiva h.rdi
niiyate dhyaanakaale j~naanibhi.h ||
752. maanada.h— maanyaanaa.m maana.m cittasamunnati.m dadaati, amaanyaanaa.m maana.m
dyatiiti maanada.h | maana.m nirmaa.na.m, maana.m laya.m jagata.h karoti | sataa.m
�"sriivi.sa.naa.stotram (752-60) 121
j~naanada.h | asataa.m j~naananaa"sana.h | maayaa anasya ca sarvaabhii.s.tada.h | maayaa
api ce.s.taaprada.h | pramaayai ana.m mukhyapraa.na.m gurutvena dadaati ||
753. maanya.h— sarvai.h puujyata iti maanya.h | maa.m ramaa.m ana.m praa.na.m ca yamayatiiti
maanya.h | svaruupagu.nakriyaadibhiranyo na bhavatiiti maanya.h | maayaa.m pramaayaa.m
jaataayaa.m anya iti suj~neya.h | anyena anyatvaj~naaninaiva miiyate ca ||
754. lokasvaamii— lokaanaa.m vi"si.sya j~naaninaa.m svaamiiti lokasvaamii |
loka"sca svaamii ca | laatiiti la.h | lalanaayaa vaa ramaayaa.h, o.h "sivasya,
kayo.h brahmavaayvo"sca svaamii ||
755. trilokadh.rk— triin lokaan trividhaa.m"sca jiivasa"nghaan dhaarayatiiti
trilokadh.rk | tribhirmuurdhabhiram.rtak.semaabhayaakhyaan nityalokaan dharati |
‘trilokadh.rt’ iti paa.thaantaram ||
756. sumedhaa.h— "sobhanaa aj~naanaviparyayaabhyaamasamp.rktaa medhaa.asyetyaya.m
sumedhaa.h | sume naabhikamale dhaataara.m dhatta iti sumedhaa.h | sumaa.m pramaa.m
icchaa.m ca dhatta iti sumedhaa.h | sume sukhaj~naane dhatta iti ca ||
757. medhaja.h— medhena j~naanayaj~nena, karma.naa vaa priita.h san praadurbhavatiiti
medhaja.h | medh.r sa"ngame | medhena striipu.msayo.h sa"ngamena vaamedavayaj~nena svaya.m
jaayate "si"sustha.h san | janayati ca santaanam | medh.r hi.msaayaam |
aj~naanaakhyapa"sumedhena jaayate j~naayata iti medhaja.h ||
758. dhanya.h— nirapek.so gu.nai.h puur.no dhanya.h | dhana.m yaati | dhana.m yamayati |
j~naanadhana.m ca ||
759. satyamedhaa.h— satyapraj~na.h satyamedhaa.h | satyamedhayati | satya"sca pramaa.m dhatta
iti medhaa"sca | satya.m jagat medhati naa"sayati | sa"ngamayati ca ||
760. dharaadhara.h— dharaa.m dharan dharaadhara.h | bhuva.m, bhuumaaninii.m, lak.smii.m ca | dharaayaa.m
aa samantaat dharaa.h parvataa.h yena nirmitaa.h sa dharaadhara.h | dharaan
61
�122 "sriivi.sa.naa.stotram (760-8)
aadharatiiti ca dharaadhara.h | dharaa adharaa sarvabhuutaavaraa yasmaat | dharaa
ca dharaa.h parvataa"sca asyeti dharaadhara.h | .rtadharaa.h vedaa yasyaadhare sa
dharaadhara.h || 93 ||
tejov.r.so dyutidhara.h sarva"sastrabh.rtaa.mvara.h |
pragraho nigraho vyagro naika"s.r"ngo gadaagraja.h || 94 ||
761. tejov.r.sa.h— tejasaa.m var.sa.naat tejov.r.sa.h | tejoruupa"sca v.r.sa"sca | vitate
jagati ayameko.aja.h | athaapi liilayaa jaayate bhaktaabhii.s.tavar.sa.naaya ||
762. dyutidhara.h— anupamaa.m dyuti.m dharan dyutidhara.h | dhare.su parvate.su dyotate |
lokadhaarake.su dyotate | dyotate ca dharati ca | dyutidhare.su gata"sca ||
763. sarva"sastrabh.rtaa.mvara.h— sarvaa.ni ca taani "sastraa.ni, sarve ca ye "sastrabh.rta.h,
te.saa.m vara.h | aajyapraugaadi"sastramantrabh.rtaa.m vara"sca | yuddhakaale sarva"sastrai.h
bh.rta.m puur.namambara.m yena ||
764. pragraha.h— bhaktaanaa.m pragraha.naat pragraha.h | rathara"smigatastannaamaa | prak.r .s.tagai .rhya
r ta
iti ca | prakar.se.na g.rhyate | prak.r.s.ta iti g.rhyate ||
765. nigraha.h— du.s.taa naa.m nigraha.naat nigraha.h | bhaktaa.m"sca nitaraa.m g.rh.naati | bhaktai"sca
h.rdi nidhaaya g.rhyate | niicairgirantiiti nigraanasuraan jahaati ||
766. vyagra.h— uttarakaa.s.thaarahito vigataagro vyagra.h | vyagre.su sthitastannaamaa |
vaati agre | vi"sca agra"sca | viin j~naanina.h, agaanaj~naanina"sca ramayati
raayayati ca ||
767. naika"s.r"nga.h— aneka"s.r"nge.su hari.naadi.su sthitastannaamaa | avataaravi"se.se.su
ca naika"s.r"nga.h | naikaani giri"s.r"ngaa.ni vaasasthaanaanyasya | naikaani
"s.r"ngaa.ni prabhutvaanyanena ||
768. gadaagraja.h— k.r.s.naavataare gadasya rohi.niitanayasyaagraja.h | sa.msaraakhyasya
gadasyaagre ante jaayata iti gadaagraja.h | gadaayaa agre sa.mhaara"saktiruupe.na
�"sriivi.sa.naa.stotram (768-73) 123
abhivyakta.h | ‘bhuu.h svaahaa’ ityaadiinaa.m nigadaanaamagre vyajyata iti ca
gadaagraja.h | aadau vedaan gadatiiti gada.h | agre jaata"sca | agrajo brahmaa
vedaanaa.m gado vaktaa yena | gadaaruupo vaayuragre jaato yasmaat | ‘yasya
gadaa pavamaana.h’ iti hyaacaaryavacanam || 94 ||
caturmmuurtti"scaturbaahu"scaturvyuuha"scaturggati.h |
caturaatmaa caturbhaava"scatuvedavidekapaat || 95 ||
769. caturmmuurtti.h— catasra.h muurtaya.h vi"svataijasapraaj~naturiiyaakhyaa asyetyaya.m
caturmuurti.h | caturamuurti"sca sa.h | "sukla.m rakta.m raugma.m k.r.s.namiti caturbhii
ruupairupetaa muurtirasya | caturbhirvedai.h, naamaakhyaatopasargaavyayai"sca
var.naniiyaa.asya muurtti.h ||
770. caturbaahu.h— catvaaro.asya baahava iti caturbaahu.h | caturbhira"svairvaahyata iti
caturbaahu.h | daityaan daanavaan raak.sasaan pi"saacaa.m"sceti caturo baadhata iti
caturbaahu.h | baadhaterhakaara iti vaiyaakara.naa.h | catvaari cakraadiini yasya
baahau | caturvidhaa baa.h puru.saarthaa.h | ba kaamane | taan juhoti dadaatiiti
caturbaahu.h | patra.m pu.spa.m phala.m toyamiti catvaari bhaktyaa dattaani
juhotyaadatta iti caturbaahu.h | hu daanaadaanayo.h ||
771. caturvyuuha.h— dvitiiya.m ruupam | 138tama.m prathamam | vaasudevasa"nkar.sa.na-
pradyamu naaniruddhaakhyaa.h catvaaro vyuuhaa asyeti catuvyuurha .h | caturbhiraa"sramairva.nairvr aa
upaasiinaa ena.m vividhamuuhante | caturbhirvedai"sca ||
772. caturggati.h— catur.naa.m var.naanaamaa"sramaa.naa.m ca gati.h | catur.naa.m aartaanaa.m
jij~naasuunaa.m arthaarthinaa.m j~naaninaa.m ca gatiriti caturgati.h | catur.naa.m
puru.saarthaanaa.m ca gati.h | caturavasthaapreraka"scaayam ||
773. caturaatmaa— dvitiiya.m ruupam | 137tama.m prathamam | catura"scaayamaatmaa |
catvaara"sca aatmaantaraatmaparamaatmaj~naanaatmaano.asyaatmaana iti catu-
62
�124 "sriivi.sa.naa.stotram (773-8)
raatmaa | raamalak.sma.nabharata"satrughnaatmanaa vaa caturaatmaa | caturbhi.h
akaarokaaramakaaranaadai.h ‘o "sraavaya’ ityaadyai"scaturak.sarairmantrairvaa,
vi"svataijasapraaj~naturiiyai"scaturbhii ruupairvaa aapyate gamyata iti ca | muktai"sca
caturbhi.h saalokyasaamiipyasaaruupyasaayujyabhaajanairgamyate ||
774. caturbhaava.h— catvaari a.n.dajaadiini jiivajaataani bhaavayatiityaya.m catu-
r bhaava.h | catur.naa.m var.naanaa.m catvaara.h bhaavaa.h svabhaavaa anena | ‘caaturvar.nya.m
mayaa s.r.s.tam’ iti hyaaha | catvaaro var.naa aa"sramaa vaa bhavantyanena |
ku.tiicakaadii.m"scaturo nyaasina"sca bhaavayati | nyaasibhi"scaaya.m bhaavyate ||
775. caturvedavit— ayameka eva vetti caturo vedaaniti caturvedavit |
caturo.api vedaan vindati vaacyatayaa | pa~ncaraatra.m, raamaaya.na.m, bhaaratam,
puraa.naani ca catvaara.h pauru.seyaa vedaa.h | taanapi vetti vindati ca ||
776. ekapaat— vi"svaani bhuutaanyeka.h paado.asyeti ekapaat | ayameka eva
sarva.m paati caatti ca || 95 ||
samaavartto.aniv.rttaatmaa durjjayo duratikrama.h |
durllabho durggamo durggo duraavaaso duraarihaa || 96 ||
777. samaavartta.h— samyagaavartayati sa.msaara iti samaavarta.h | aavartayati s.r.s.ti-
cakramiti vaa | sama eva aa samantaad vartate | mayaa sahita.h sama.h |
aavartata ityaavarta.h | kaalato de"sata"sca samayaa ramayaa saha vartata iti
samaavarta.h | samaani samastaani satvarajastamaa.msi avartamaanaanyatra |
sampuur.natvaat sa.m caa.avarta"sca ||
778. aniv.rttaatmaa (niv.rttaatmaa)— aniv.rtto.asyaatmeti aniv.rttaatmaa |
ani.su praa.ni.su v.rtto vaa.atmaa | a"sca niv.rttaatmaa ca | anii praa.naakhya-
putravaan v.rttaatmaa ca | atha ca sarvato niv.rtto nirlipto.ayamaatmaa ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (779-87) 125
779. durjjaya.h— bhaktij~naanaadinaa bahujanmasa~ncitena mahataa prayaasena jayatyenam,
tadapi tadanugrahabalenaiveti durjaya.h | duriti ni.sedhe ca vartate | na kenaapi
jiiyata iti durjaya.h | du.s.taan jayati | durita.m jayati ||
780. duratikrama.h— na ko.apyamumatikraamatiiti duratikrama.h | du.hkhamaya.m sa.msaara-
matiitya ena.m kraamantiiti ca duratikrama.h ||
781. durllabha.h— abhaktaanaa.m durlabha.h | alabhya.h | bhaktai"sca du.hkhena labhyate |
du.s.taan laayayan bhaati | du.hkha.m laan bhaati vinaa"sayati ca ||
782. durggama.h— agamyo durgama.h | bhaktyaa punardu.hkhena gamyate avagamyate ca
bhagavaan | durga iti miiyate | durge.su "saastre.su miiyate ||
783. durgga.h— durge.su gatastannaamaa | du.hkhi.su, du.hkhibhiravagata.h | du.hkhena
caavagata.h | anavagata"sca du.s.taanaam | "si.s.tapaalanaaya du.s.taanabhigacchati
ca | apagamayati du.hkha.m ca durita.m ca ||
784. duraavaasa.h— duraavaasa.h du.hkhena j~naanibhirh.rdaya aavaasyata iti | aj~naaninaa.m
duuraavaaso vaa duraavaasa.h | ye du.s.taanaavaanti taanasyati ||
785. duraarihaa—du.s.taan aapatato.ariin hantiiti duraarihaa | tadapi duurata.h
d.r.s.timaatre.na aahate | na kacaakaci na mu.s.tiimu.s.ti yudhvaa || 96 ||
"subhaa"ngo lokasaara"nga.h sutantustantuvarddhana.h |
indrakarmmaa mahaakarmmaa k.rtakarmmaa k.rtaagama.h || 97 ||
786. "subhaa"nga.h— dvitiiya.m ruupam | 591tamamaadyam | "subhaani j~naanaananda-
mayaanya"ngaanyasyeti "subhaa"nga.h | "subhaana"ngati gacchati ||
787. lokasaara"nga.h— trayaa.naa.m lokaanaa.m saara.m sa"ngamayya trii.nyak.saraa.nyakuruteti
lokasaara"nga.h | j~naanaruupatvaat loka.h | saarabhuktvaacca saara"nga.h | bhaktaanaa.m
ca saarameva gamayati, na punarasaara.m du.hkhaaj~naanaadikam | lokasaara.m
caturmukha.m gamayati caramopade"saaya | lokasaare.na gamyate | bindurava-
63
�126 "sriivi.sa.naa.stotram (787-94)
dhaara.ne | j~naanaruupatvaalloka.h | saaraa"nga"sca | lokyatvaadvaa loka.h |
lokasaaraa brahmaadayo.asyaa"ngabhuutaa.h ||
788. sutantu.h— brahma.naa vaayunaa vaa "sobhanasantaana iti sutantu.h | "sobhanaa.h
tantava.h naamaakhyaani daamaanyasyeti sutantu.h sarva"sabdavaacya.h | suta.m
brahmaa.na.m vaayu.m vaa tudati prerayati | suta.m vaa somabhaaga.m tattaddeve.su
tudati | su.s.thu sarva.m tanoti tudati ca | prera.ne.api tudati.m manyante ||
789. tantuvarddhana.h— tantu.m devamanu.syatiryagaadyaatmanaa vardhayatiiti tantuvardhana.h |
ante ca tantu.m vardhayati naa"sayatiiti tantuvardhana.h | sa.msaaratantu.m ca vardhayati
raajasaanaam | naa"sayati saatvikaanaam ||
790. indrakarmmaa— indra.m sarvasamartha.m karmaasya | indrasya karmaapyasyaiva karmeti
indrakarmaa | indra"sca sarvakart.rtvaat maat.rtvaat karmaa ca ||
791. mahaakarmmaa— dvitiiya.m ruupam | 676tama.m prathamam | mahaanti caasya
karmaa.ni | mahaniiya"scaayamakarmaa ca | mahyate caayamakarmeti ca | ma"sca
ha"scaayamakarmaa ca ||
792. k.rtakarmmaa— k.rtameva sarva.m, na kartavyamasyeti | k.rtaani karmaa.ni
jiivajaataanyanena | jiivaanaa.m karmaa.ni ca ||
793. k.rtaagama.h— dvitiiya.m ruupam | 659tama.m prathamam | aagamai.h gu.napuur.natvena
k.rto niruupita.h | bhaktarak.saartha.m k.rtamaagamana.m yena | k.rtaa aagamaa yada-
r tham | k.rtamagamacara.m jagad yena, mant.rtvaanma"sca | ak.rta aagamo yasyeti
vaa || 97 ||
udbhava.h sundara.h sundo ratnanaabha.h sulocana.h |
arkko vaajasana.h "s.r"ngii jayanta.h sarvavijjayii || 98 ||
794. udbhava.h— dvitiiya.m ruupam | 374tama.m prathamam | utk.r.s.to bhavati, udgato
bhavati, svaya.m svecchayaa udbhavati, jagaccaanenodbhavatiiti | uccatvaa-
�"sriivi.sa.naa.stotram (794-801) 127
dut | bhavatyanena sarvamiti bhava.h | ude bhavati | baahyajagata utk.r.sya
svapnaprapa~ncamanubhaavayati ||
795. sundara.h— jaganmohanasaundarya"saalii | sukha.m dadata iti sundaani
j~naanaani, taani raati | sukhadaara.naacca sundara.h ||
796. sunda.h— sukhadaanaat sunda.h | bhaktyaa su.s.thu unatti klidyati vaa | sau.s.thava.m
dadaati vaa ||
797. ratnanaabha.h— caturmukhaakhya.m putraratnamasya naabhaaviti ratnanaabha.h | ratirvaa
ratnam | ratigarbha.h | vi"svaakhya.m vaa ratnamasya naabhau | ratna.m rati.m
nayatyapanayati ceti ratnana.h aa bhaati | ratinayanaad ratna.h | lokanet.r.svaa-
bhaati ca | abha.h j~naanaanandaadirahito na bhavatiiti ca naabha.h | bha
aanande | bha j~naane | svaya.m ratna.h sukharuupa.h sannaya.m nabhe.su du.hkhi.su gata
iti naabha.h | ratnamiva rama.niiyaa naabhirasya ||
798. sulocana.h— sundare locane asyeti sulocana.h | sundara.m aalocana.m
caasya bhavati | su.s.thu luptasa.msaaraa.h sulaava.h muktaa.h | tai"sciiyate
nityamaaraadhyata iti sulocana.h | caay.r puujaani"saamanayo.h | luptabhaa
bhavino.api sulaava.h | tairapi du.hkhaprahaa.naaya ciiyate ||
799. arkka.h— arcyatvaadarka.h | arcanasaadhana.m ka.m jalamasyeti ca | ara.m ka.m
sukhamasyeti ca | arkagata"sca tannaamaa ||
800. vaajasana.h— vaajamanna.m, j~naanayuddha.m vaa sanoti dadaatiiti | vaajiruupe.na
yajurveda.m suuryaga.h san dadaati yaaj~navalkyaayeti vaajisana eva vaaja-
sana ucyate | ‘vaajasani.h’ iti kvacit ||
|| iti naamnaama.s.tama.m "satakam ||
801. "s.r"ngii— "s.r"ngavaan matsyaadiruupe.su | catvaaro vedaa asya "s.r"ngaaniiveti
ca "s.r"ngii | ‘catvaari "s.r"ngaa’ iti hi "sruti.h | "s.r.naati ca jagat |
giiyate ca vedai.h | "s.r"ngavatsu gatastannaamaa caayam ||
64
�128 "sriivi.sa.naa.stotram (802-8)
802. jayanta.h— bhaktaanaa.m jaya.m tanotiiti jayanta.h | jayatiiti jayanta.h | ji
abhibhave ityato jiiyaaditi jayanto raajeti vaiyaakara.naa.h | raajasu gato
jayanta.h | janayati, yamayati, tanoti ca | jayantagatastannaamaa ||
803. sarvavijjayii— sarvavida.h labdhakaamaan sarvaj~naan brahmaadiinapi jayatiiti
sarvavijjayii | sarviccaasau jayii ca vaa | sarvavida.h jayina.h anena |
puur.natvaat sarva.h | vetti vindati vedayatiiti vicca, jayii ca ||98||
suvar.n.nabindurak.sobhya.h sarvavaagii"svare"svara.h |
mahaahrado mahaagartto mahaabhuuto mahaanidhi.h || 99 ||
804. suvar.n.nabindu.h— suvar.nau akaara ukaara"sca bindurmakaara"sca yasya vaacakaa.h
sa suvar.nabindu.h | suvar.na.m ko"sa.m vindatiiti suvar.nabindu.h | suvar.na.m veda.m
vaacyatayaa vindatiiti suvar.nabindu.h | suvar.naan akaaraadik.sakaaraantaan
vaa vindati | suvar.naa.h bindava.h a"ngaanyasyeti vaa ||
805. ak.sobhya.h— rak.sobhirak.sobhya.h | na kenaapi k.sobhyate | ak.sayatvaadak.sa.h |
ucca.m bhamaananda.m j~naana.m vaa yaatiiti ubhya.h | adhikamupari (999) ||
806. sarvavaagii"svare"svara.h— sarvaasaa.m vaacaa.m, sarve.saa.m ca vaagii"svaraa.naamii"svara
iti sarvavaagii"svare"svara.h | sarva.m vaktiiti sarvavaak, ii"svaraa.naama-
pii"svara"scaayam | sarva"sca vaagii"svare"svara"sca ||
807. mahaahrada.h— mahaanaya.m j~naanaanandahrada.h | mahaahrade.su gata"sca | maha"scaayamaa
hraadata ityaahrada"sca | hraada avyakte "sabde | p.r.sodaraaditvaat hrasva iti
vaiyakara.naa.h | hradadhaaturapyaasiiditi bhaati | mahaanaahlaado vaa mahaa-
hrada.h | mahamaaharati dadaati ca phalamiti ca ||
808. mahaagartta.h— sa.msaaragarta.h mahaan duratikramo jiivaanaamaneneti mahaagarta.h |
mahati tamogarte niguu.dha.h | aj~naanagarte vaa taamasaanaam | mahaanto gartaa
�"sriivi.sa.naa.stotram (808-16) 129
ava.taa bhuumaavanena | mahaanto.agaa a"svatthaadayo himaalayaadaya"sca | te.su
.rto gata.h | mahaa.m"scaayamagarta"sceti ||
809. mahaabhuuta.h— mahaanaya.m bhuuta.h | mahaanti bhuutaanyanena s.r.s.taaniiti ca mahaa-
bhuuta.h | mahaabhuutirasyeti mahaabhuuta.h | mahaanayam, na bhavati na jaayata
ityabhuu.h, bhavatiiti bhuurvaa, tata"sca | mahaabhuutagata"sca ||
810. mahaanidhi.h— mahaanaya.m gu.nanidhi.h | mahaanto nidhaya"scaanena | mahaan,
anina.h praa.nina.h dhatte ca | a"scaaya.m j~naaninaa.m nidhi"sca || 99 ||
kumuda.h kundara.h kunda.h parjjanya.h paavano.anila.h |
am.rtaa"so.am.rtavapu.h sarvaj~na.h sarvatomukha.h || 100 ||
811. kumuda.h— dvitiiya.m ruupam | 594tama.m prathamam | kutsitaanaa.m muda.m
dyati | kumudagata.h kumuda.h | ko.h bhuumermudaa.anena | kumucca a"sca | kuravo
modante.anena ||
812. kundara.h— ku.m kutsita.m jana.m daarayan kundara.h | ku.m bhuumi.m daarayan
varaaharuupe.na kundara.h | kundai.h kusumai.h ramate | ku.m bhuumi.m dadatsu vadaanye.su
ramate | kutsitaanaa.m daro bhayamanena ||
813. kunda.h— ku.m bhuumi.m dadaatiiti kunda.h | svaya.m ca kaa"syapaaya dadaati |
kutsita.m jana.m dyatiiti kunda.h ||
814. parjjanya.h— parjanyagata.h parjanyanaamaa | paraa uttamaa api asya janyaa.h
iti parjanya.h | parjanyavadabhii.s.tavar.sa.naat parjanya.h | parasya jiivasyaarthe sarva.m
janayati | p.r.su secane | meghagata.h par.sati garjati ceti parjanya iti
vaiyaakara.naa.h | te.saa.m pak.se ‘anyapratyaya.h’ raajanya iti yathaa ||
815. paavana.h—dvitiiya.m ruupam | 292tama.m prathamam | sarva.m punaatiiti paavana.h |
paalakaanaa.m devaanaamapyavana.h | patitaanapyavati ||
816. anila.h— dvitiiya.m ruupam | 235tama.m prathamam | anilaantargato.aya-
mityanila.h | a"scaayamanye.saa.m nilaya"sca | anina.h praa.nino.atra liinaa
65
�130 "sriivi.sa.naa.stotram (816-22)
bhavanti | laati caayamanina.h | aninaa.m caaya.m laati sarva.m dadaati |
anantyanena sarve | aniterilacpratyaya iti vaiyaakara.naa.h ||
817. am.rtaa"sa.h— am.rtama"snaati | am.rtaa devaa api muktaa apyasyaanna-
miti am.rtaa"sa.h | am.rtayaa ramayaa saha liilayaa sukhama"snaati |
am.rtaayaa.h "samanena | aa"saa apyanena | am.rtaa abhagnaa aa"saa icchaa
asyetyam.rtaa"sa.h | am.rta"sca aa"sa aanandamaya"sca ||
818. am.rtavapu.h— am.rta.m nitya.m vapurasyeti am.rtavapu.h | am.rtaanaa.m muktaanaa.m
va.m j~naana.m pu.s.naatiiti am.rtavapu.h | am.rta"sca upyate puurvakarmaanusaare.na
sarvamaneneti vapu"sca ||
819. sarvaj~na.h— dvitiiya.m ruupam | 455tamamaadyam | sarva.m janayati sarvaj~na.h |
sarve.su supte.svaya.m j~na.h | sarve.api j~naa jiivaa asyeti sarvaj~na.h | sarati
vaati ca jiivaaniti sarvaj~na.h ||
820. sarvatomukha.h— ‘vi"svata"scak.suruta vi"svatomukha.h’ iti sarvatomukha.h |
s.rtamanena vi"svamiti sarva.h sarvagata.h | tanoti bhaktaabhii.s.tamiti ta.h |
o.h "sambhorapi mukha.h pramukha.h | sarvatiiti sarva.h | .sarva hi.msaayaam |
sarvata.h sarve.su naa"sake.su aya.m pramukha.h | sarvataa jagannaa"sakataa |
tasyaamayamumukha.h pramukha.h "sambhorapiiti || 100 ||
sulabha.h suvrata.h siddha.h "satrujicchatrutaapana.h |
nyagrodhodumbaro.a"svattha"scaa.nuuraandhranisuudana.h || 101 ||
821. sulabha.h— bhaktaanaa.m sulabha.h | sulaa.h sukhadaa.h | te.su bhaati | su.s.thu
laantiiti vaa sulaa.h | vadaanyaa.h | te.su bhaati | te ca bhaantyanena |
sukha.m labhante.anena ||
822. suvrata.h— dvitiiya.m ruupam | 457tamamaadyam | sukharuupa.h vara.niiya"sca
tata"sca | suve.su suj~naani.su rata.h | suj~naane ca rata.h | samiiciine va.m ra.m
ca j~naana.m rama.na.m ca suvare eva suvre | tatra ratastaabhyaa.m tato vaa ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (823-8) 131
823. siddha.h— dvitiiya.m ruupam | 97tamamaadyam | sico bandhanaani sitaan
baddhaan vaa dhatte | siddhaa muktaa asya santi | sarvaa.h siddhii"scaaya.m
dhatte | nityasiddhaa ca ramaa.asya bhaaryaatvenaa.asti ||
824. "satrujit— deva"satruun jayatiiti "satrujit | saatvikaanaa.m vaa "satruun |
anta.h"satruun kaamaadiin jayantyanena ||
825. "satrutaapana.h— deva"satruun taapayatiiti "satrutaapana.h | j~naana"satruun vaa |
avidyaa"satruraya.m taapana"scaasuraa.naam ||
826. nyagrodha.h— nyagrodhagata.h nyagrodhanaamaa | ‘aala’ iti bhaa.saayaam |
nyakk.rtya "satruun ru.naddhi rodhayati ca | vi"svadrumaga.h nyak niicai.h rohati
ca | ‘nyagrodha"sca "samiitarau’ ityabhidhaanaacchamiigata"sca nyagrodha.h | nyagrodha
udumbara iti sthite puna.h sandhi.h | "siropadhaanamitivat |
‘sahasrapaadaak.si"sirorubaahave’ itivacca | ‘lopa"si puna.h sandhi.h’ iti
saarasvata.m vyaakara.nam | ruupaa.naamabhedaj~naapanaaya ca lopasandhi.h ||
827. udumbara.h— udumbaragata.h udumbara.h | ‘atti’ iti bhaa.saayaam | utk.r.s.ta.h
sarvasmaadudgata.h, u.m taamasa.m ugra.m bena kaamitena raahayati | u.m "sambhu.m v.r.naati
ca | utk.r.s.ta.taambara ityudambara evodumbara.h ||
828. a"svattha.h— a"svatthagata.h a"svattha.h | ‘ara.li’ iti bhaa.saayaam |
aa"suvaanaada"sva.h | tata"sca sarvatra, sarvasyaanta.h sthita"sceti ttha.h |
a"svaakaara.h sthita iti caa"svattha.h | a"sve.su ca sthita.h | akaaravaacya.h
"sunyapi sthita.h | ‘"suni caiva "svapaake ca pa.n.ditaa.h samadar"sina.h’ iti
hi smaranti | ‘aha.m vai "svaa naro bhuutvaa’ iti ca | calatayaa
a"svavadaacaratiitya"svat jagat, tadasya thamannamitya"svattha.h | ‘anna.m
tham’ iti "sruti.h | sthitihetutvaadanna.m thamityucyata ityartha.h | hayagriivaruupe.na
a"svatiitya"svan bhagavaan | sthita"sca sarvatra ||
66
�132 "sriivi.sa.naa.stotram (829-30)
829. caa.nuuraandhranisuudana.h— andhrade"sagata.m caa.nuuraakhya.m malla.m suuditavaaniti
caa.nuuraandhranisuudana.h | niicaa.h, a.nava.h k.sudraa"sca, raandhraa"sca
paracchidraanve.si.na"sca ye te.saa.m nisuudana.h | tamena.m niicaa.nuraandhranisuudana.m
santa.m caa.nuuraandhranisuudamaacak.sate parok.se.na | ye ca vaacaa a.nava.h, upare.na
"sariire.na andharataya.h, te.saa.m ca nisuudana.h | tamena.m vaacaa.nuuparaandhranisuudana.m
caa.nuuraandhranisuudanamaacak.sate | caa.nuurasya, andhrasya andha ityannam
annaratasya nisuudana.h | citaa.h sa"ngataa.h a.nava.h k.sudraa.h, ratyaa andhaa.h
raandhaa.h, te.saa.m ra.m sukha.m nisuudayati | tamena.m caa.nuraandharanisuudana.m caa.nuu-
raandhranisuudanamaacak.sate | yeye ca caa.nuura ivaandharatayastaanaya.m nisuuda-
yati | cakaaravaacya"sca, a.nu"sca | ucca.m randhra.m h.rdayaakhya.m vaasasthaana-
masyetyurandha"sca, do.sanisuudana"sca | athaca o.h "sambho.h randhra.m kvaciddhari.naa
saha spardhaadika.m do.sa.m nisuudayati ca | ye caa.namannameva kevalamuuriikurvanti
te caa.nuuraa udarambharayastundaparim.rjaa.h | ata evaandhasi anne rataa |
andhe vaa tamasi rataa.h | taanaya.m niicai.h suudate nirasyati suudayati ghaatayati
vaa | .suuda k.sara.ne | k.sara.na.m nirasanam | .suuda ghaate ca | ca.na"scaa.na"scaannamiti
vaiyaakara.naa.h | kecit ‘caa.nuuraandhrani.suudana.h’ iti pa.thitvaa su.saamaaditvaat
.satvamityaacak.sate | ‘nisuudana.h’ ityeva pratana.h paa.tha.h | adhika.m bhuumi-
kaayaam || 101 ||
sahasraarcci.h saptajihva.h saptaidhaa.h saptavaahana.h |
amuurttiranagho.acintyo bhayak.rd bhayanaa"sana.h || 102 ||
830. sahasraarcci.h— sahasraa.ni arcii.m.syasyeti anantadiipti.h | janaanaa.m
sahasrairarcita.h | pu.spasahasrairarcita.h | mantrasahasrairarcita.h | tu.lasii-
ma~njariisahasrairapi | avataararuupe.svapi saha sarantyarcii.m.syasya | arcitaanya-
nantaani ruupaa.nyasya ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (831-7) 133
831. saptajihva.h— saptajihve.agnau sthita.h saptajihva.h | saptabhirapi
vibhaktibhirayameva huuyate iti saptajihva.h | kartaa karma ca kara.namityaadyaa
vibhaktyarthaa.h sa evetyartha.h | saptabhirindriyai.h jihvaabhiriva vi.sayaanatti
liilayaa | ‘adhi.s.thaaya mana"scaaya.m vi.sayaanupasevate’ iti hi smaranti ||
832. saptaidhaa.h— saptendriyagatasya sapta ruupaadaya.h samidho.asyeti saptaidhaa.h |
saptendriyaa.ni dhaatavo vaa edhante.aneneti saptaidhaa.h | saptaa.h saja.taa
munaya edhante.anena | sapta paa.n.davaanaamak.sohi.nya edhantaanena | sapta-
lokaa.h saagaraa girayo nadya"sca edhante.anena | saptar.saya.h sapta svaraa sapta
vaasaraa"sca ||
833. saptavaahana.h— sapta cchandaa.msi vaahanaanyasyeti saptavaahana.h | sapta vaasaraa
vaa | sapta lokaan vaahayati | sapta mahaanadiirvaahayati | sapta kulaacalaan
vahati ca | saptaan saja.taan yogino vahati | saptar.siin vaa | sapta
svaraa enameva gaayanto vahanti | saptavidyaa vaahayantyenam | sapta dhaatuun
vahatyayam | dattavyaasaadiruupe.su ptayaa ja.tayaasahita iti sapta.h | sarva.m
vaahayati sarvavaahanagata"sceti vaahana.h | saptavaaha.h saptaa"sva.h savitaa | ta.m
nayati ||
834. amuurtti.h— muurti.h praak.rta.m ruupamasya na bhavatiiti amuurti.h | akaaravaacyaa
ca muurtirasya | apraak.rtaa muurtirasya ||
835. anagha.h— dvitiiya.m ruupam | 146tama.m prathamam | "sariiraarambhakamaghamasya
na vidyata ityanagha.h | anaghaa muktaa asya santi | na vidyate.agha.m du.hkha.m
yasya so.anagha.h | ‘agha.m du.hkha.m’ iti hyabhidadhati | ana"sca gharma"sca ||
836. acintya.h— idamitthamiti puur.natayaa cintyo na bhavati iti
acintya.h | akaaravaacya iti cintya.h ||
837. bhayak.rt— abhaktaanaa.m bhayak.rt | niyatimulla"nghayataa.m bhayak.rt | bha.m aana.mda.m
ya.m j~naana.m ca karoti, k.rntati vaa | bhaktaanaa.m ca bhaya.m k.rntati ||
67
�134 "sriivi.sa.naa.stotram (838-46)
838. bhayanaa"sana.h— bhaktaanaa.m bhayanaa"sana.h | ye bhaya.m naa"sayanti taanapi
bhayanaa"saanaya.m nayati | asataa.m bhayayoraanandaj~naanayornaa"sana.h || 102 ||
a.nurb.rhat k.r"sa.h sthuulo gu.nabh.rnnirggu.no mahaan |
adh.rta.h svadh.rta.h svaasya.h praagva.m"so va.m"savarddhana.h || 103 ||
839. a.nu.h— a.norapya.niiyaan | jiivaantaryaamii | a"scaaya.m nuuyate sarvai.h |
.nu stutau | a"scaa.ananda"siila"sca | a.na "sabde | a.nyata itya.nu.h | a.na
gatau | a.nati sarvatretya.nu.h | a.nati jaanaati sarvamitya.nu.h ||
840. b.rhat— mahato.api mahiiyaan | b.rhato.api hanti | brahmaadayo.api
b.r.mhantyaneneti b.rhat ||
841. k.r"sa.h— k.r"sasyaapi antaryaamiiti k.r"saadapi k.r"sa.h | k.r"sagata.h k.r"sa.h |
karoti "sa.m bhaktaanaamiti k.r"sa.h | karoti tanuukarotiiti ca k.r"sa.h |
"so tanuu kara.ne ||
842. sthuula.h— sthuulamapyatigata iti sthuulaadapi sthuula.h | sthuulavastugata.h
sthuula.h | ni.spraj~na.m sthuulamucyate | sthuulayati ja.damiti sthuula.h | kuu.ta.m
sthuulamucyate | sthuula.m caraacarakuu.tamasyaasti niyamyatayeti sthuula.h |
sthuulayati parib.r.mhayati jagaditi sthuula.h | sthuula parib.r.mha.ne ||
843. gu.nabh.rt— sarvaan gu.naan bibharti | gu.nabhuutaan brahmaadiin bibharti ||
844. nirgu.na.h— trigu.naatiita iti nirgu.na.h | gu.nabhuutaan brahmaadiinatiita
iti ca | j~naanibhirnir.niitagu.na.h | nirgu.naa muktaa asya santiiti
nirgu.na.h | nir.niktaa gaavo vaaco.asyeti nirgu.h .na"sca ||
845. mahaan— de"sata.h kaalato gu.nata.h "saktita"sca mahaan | sarvebhyo.api mahaan
sarvottama.h | mahe.svaniti | mahaniiyaa apyanenaananti ||
846. adh.rta.h— kenaapi na dh.rta.h | a iti j~naanibhirdh.rta.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (847-54) 135
847. svadh.rta.h— svenaiva dh.rta.h | sviiyairapi bhaktyaa h.rdaye dh.rta.h | athaapi
samyagadh.rta.h | svabhaktaa"sca dh.rtaa anena | sukharuupo.adh.rta"sca ||
848. svaasya.h— sundara.m aasyamasyeti svaasya.h | svaruupabhuuta.m caasyamasya |
aasyamiti sarvaa"ngopalak.sa.nam | sviiyaan na syati ca ||
849. praagva.m"sa.h— sarvata.h praaciinatamo.asya va.m"sa.h aadijiivasya caturmukhasyaapi
janakatvaaditi praagva.m"sa.h | puraatanatvaat praak | va.m ca "sa.m caasya sta
iti va.m"sa.h | yaj~na"saalaayaa.m praagva.m"se sthita.h praagva.m"sa.h ||
850. va.m"savarddhana.h— va.m"sa.m vardhayati naa"sayati ceti va.m"savarddhana.h | va.m ca "sa.m ca
vardhayati | va.m"sa"sca vardhana"sca || 103 ||
bhaarabh.rt kathito yogii yogii"sa.h sarvakaamada.h |
aa"srama.h "srama.na.h k.saama.h supar.n.no vaayuvaahana.h || 104 ||
851. bhaarabh.rt— vi"svabhaara.m bibhartiiti bhaarabh.rt | bhaktarak.sa.nabhaara.m ca | araa
do.saa.h arabh.rto jiivaa.h anena bhaanto bhavanti | arabh.rto du.s.taan bhaati
vinaa"sayatiiti bhaarabh.rt | bha vinaa"sane ||
852. kathita.h— j~naanibhi.h kathita.h | sarvai.h padai.h kathita.h | sarvottamatvena
sarva"saastre.su kathita.h | mukhyav.rttyaa kathita.h | naanaavidhaabhi.h
kathaabhirito.avagata iti katheta eva kathita.h | j~naanibhi.h kathyate ceyate
ca | ke brahma.ni vaayau ca sthita.h kaasthita eva kathita.h ||
853. yogii— j~naanabhaktyaadaya.h sarve.apyupaayaa etadarthaa ityaya.m yogii | sarvairgu.nai.h
nityayogii | yujyante iti yogaa j~naanaadayo gu.naa.h | te.asya santiiti
yogii | dhyaanayogena gamya"scaayam ||
854. yogii"sa.h— yoginaamupaayasiddhaanaamii.s.ta iti yogii"sa.h | yogii caaya-
mii"sa"sca | yoginaami.s.ta.m "samanena ||
68
�136 "sriivi.sa.naa.stotram (855-60)
855. sarvakaamada.h— yoginaa.m bhaktaanaa.m sarvakaamada.h | abhaktaanaa.m sarvaan
kaamaan dyati ca | sarva"scaaya.m kaamada"sca | sarve.saa.m ka.m sukhamamamaj~naana.m
ca dadaati | sarvanti naa"sayanti sa.msaaramiti sarvaa muktaa.h | .sarva
hi.msaayaam | te.saamamita.m ka.m sukha.m dadaati | ye hi.msakaastaamasaa.h te.saa.m
kamaa samantaat ma.m j~naana.m ca dyati | sarvakaa vaa hi.msakaa.h | te.saamamamaj~naana.m
dadaati ||
856. aa"srama.h— aa samantaad vi"sraamantyatreti aa"srama.h | muniinaamaa-
"sramasthaanagatastannaamaa | caturaa"sramaniyantaa tadgatastannaamaa |
aa"srayantiityaa"sraa.h | te.saa.m maa j~naanamanena | aa samantaat "sa.m ra.m rama.na.m
maa caanena | aa samantaada"srama"sca ||
857. "srama.na.h— ke.saa~ncit "srama.m nayati, kaa.m"scidapi "sramayatiiti "srama.na.h |
"srama.naantaryaamitvaacca "srama.na.h ||
858. k.saama.h— dvitiiya.m ruupam | 445tamamaadyam | pra.laye sarva.m k.saamayatiiti
k.saama.h | amitau k.sau ka.sau aana.mda"sce.s.taa caasyeti k.saama.h | k.samaayaa aya.m
svaamii k.saama.h | k.sa.h sarvanilayo.amita"sca ||
859. supar.n.na.h— dvitiiya.m ruupam | 192tamamaadyam | supuur.natvaat supar.na.h |
supara.h paraananda.h | .na.h balaruupa"sca | sukhapaanaat supa.h, vedai ra.nyate
stuuyata iti supar.na.h | supai.h muktai.h ra.nyata iti vaa supar.na.h ||
860. vaayuvaahana.h— dvitiiya.m ruupam | 332tama.m prathamam | vaayunaa sarva.m jagad
vaahayati nirvaahayati ceti vaayuvaahana.h | vaayu.m vaaharuupamapyayameva
anta.hsthitvaa pra.nayati | o vai "so.sa.ne | vaayati "so.sayati jagaditi
vaayu.h | vaya gatau | sarvatra gacchatiiti vaayu.h | vaayusthatvaacca vaayu.h |
va.h j~naanaruupa.h | na hanyata ityahana"sca || 104 ||
dhanurddharo dhanurvedo da.n.do damayitaa dama.h |
aparaajita.h sarvasaho niyantaa niyamo yama.h || 105 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (861-9) 137
861. dhanurddhara.h— "saar"nga.m koda.n.da.m vaa dhanurdharan dhanurdhara.h | sarvadhanurdhare.su
gata.h | ‘dhanurdhare dhanu.h’ iti smara.naat dhanava iti dhanu.sa iti dhanurdharaa
ucyante | taanapyaya.m dharati | dhana "sabde | dhanatiiti dhanu"sca dhara"sca ||
862. dhanurveda.h— dhanurvedagata.h | dhanurvidyaa.m vetti ca vedayati ceti dhanurveda.h |
dhanu"sca veda"sca ||
863. da.n.da.h— da.n.da nipaatane | du.s.taan da.n.dayatiiti da.n.da.h | da.n.dagata iti
ca da.n.da.h | da.n.do yama.h | tanniyantaa | da.n.da.h sainyam | tasyaapi
niyantaa | da.m daataara.m damavanta.m vaa prati .dayate aakaa"saadavatiirya
purasti.s.thati garu.davaahano.aya.m gajendrasyeva ||
864. damayitaa— da.n.dena du.s.tadamanaad damayitaa | damena ya.m j~naaname.saamiti
damayina.h | taa.mstaarayatiiti damayitaa ||
865. dama.h— indriyaa.ni damayatiiti dama.h | dadaati pramaamiti dama.h | da.n.dii
manu"sceti dama.h ||
866. aparaajita.h— dvitiiya.m ruupam | 720tama.m prathamam | apare.apyarjunaa-
dayo.ajitaa anena | a"sca parairajita"sca | bhaktiparaajita"sca | ‘bhaktiva"sa.h
puru.sa.h’ iti "sruti.h | a"sca para"sca | ajita"sca | aparairakaaropaasakairaa-
jita.h | athaapyajita.h | aparai.h "satrubhi.h saha aaji.m gata.h | aaji.m
tanoti vaa devaanaamarthe ||
867. sarvasaha.h— sarva.m bhaktaaparaadha.m sahate | sarvairapyanabhibhavaniiya.h | sarva"sca
saha"sca | saaratvaaddhaanaacca sa"sca ha"sca vaa ||
868. niyantaa— sarvasyaapi niyantaa | ke.saa~ncinnitaanta.m yantaa | anye.saa.m
nig.rhya yantaa | pare.saa.m niicairyantaa | aninaa.m yantaa vaa ||
869. niyama.h (aniyama.h)— dvitiiya.m ruupam | 161tama.m prathamam | nitaanta.m
yaati maati ca | ya.m vaayumapi nitaraa.m maati | nirmaati naa"sayati ca |
69
�138 "sriivi.sa.naa.stotram (869-75)
yasya ma.m j~naanamapi nikhila.m yasmaat | yamavanto yamaa.h | te.su nihito
niyama.h | svaya.m kenaapi na niyamyata ityaniyamo vaa ||
870. yama.h (ayama.h)— dvitiiya.m ruupam | 161tamamaadyam |ahi.msaadibhirgu.nai.h
saadhaka.m yamayatiiti yama.h | ya"scaaya.m ma"sca | naastyanyo.asya yamayiteti
ayamo vaa | ayate maati ca vaa || 105 ||
satvavaan saatvika.h satya.h satyadharmmaparaaya.na.h |
abhipraaya.h priyaarho.arhapriyak.rt priitivarddhana.h || 106 ||
871. satvavaan— balaj~naanasamaahaara.h satvam | tadvaan satvavaan | satva.m
jiivajaatam | niyamyatayaa tadvaan | satva.m satvagu.na.h | paalanaartha.m
tadupaadaanaat satvavaan satvasvaamii | nirdo.satva.m sattvam | tadvaan
sattvavaan ||
872. saatvika.h— satve.su jiive.su sthita.h saatvika.h | vi"se.sata"sca saatvike.su
sthita.h saatvika.h ||
873. satya.h— t.rtiiya.m ruupam | 212tama.m dvitiiyam | 106tama.m prathamam |
satsu saadhu.h satya.h | sadgu.nabharita.h satya.h | satya.m jagadasya nirmaa.namiti
satya.h | yathaarthaj~naanapuurvikaa k.rti.h satyam | tatra gata.h ||
874. satyadharmmaparaaya.na.h— satya.m dhaarayanti ye te satyadharmaa.h bhaktaa.h | te.saamaya.m
paramaa"sraya iti satyadharmaparaaya.na.h | satya.m ye.saa.m dharmaste satyadharmaa.no
vaa | satyasya jagato dhaarakatvaat satyadharmo bhagavaan paraaya.na"sca
sarve.saam | satya"sca, dhaarakatvaad dharma"sca, paraaya.na"sca | satyadharmapara"sca
ayana"sca | satya.m dharma iti vaayo ruupadvaya.m ca | tayoraya.m paraaya.na.h ||
875. abhipraaya.h— abhita.h prak.r.s.ta.h aya.h "subhaavaha.m tatvam | abhita.h gatatvaacca
abhipraaya.h sarvagata.h | bhaktaanaa.m ca mahaanayamaaya.h | sarva"saastraarthatvena
j~naanibhirabhipreyate ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (876-82) 139
876. priyaarha.h— sarva.m priyamarhatiiti priyaarha.h | priye.svarhatama.h | priya"sca arha"sca
priyaarha.h | priyaanarhayati caayam ||
877. arhapriyak.rt— arhaa.naameva priyak.rt | arha"sca priyak.rcca | kvacit priya.m
k.rntati caayam ||
878. priitivarddhana.h— priiti.m abhivardhayati naa"sayati ceti priitivardhana.h | priityaa
varaa.naam, priiti.m varayataa.m vaa dhana.m baahyamaantara.m ca yena | ye priityaa v.r.nate
te.saa.m vaa || 106 ||
vihaayasagatirjjyoti.h surucirhutabhugvibhu.h |
ravirvirocana.h suuryya.h savitaa ravilocana.h || 107 ||
879. vihaayasagati.h— vihaayaso gatirvyaaptiraneneti vihaayasagati.h | vihaayasa.m
vihaaya.h | vihaayasavat sarvatra gatirasyeti | h.rdayaakaa"se avagatira-
syeti ca | vihaayase ga.napatau gata"scaayam | ‘vidurvihaayasa.m vyoma
pak.si.na"sca vihaayasa.h’ iti | tena vihaayasa iti vihaayaa garu.da.h | tena
vihaayase gagane gatirasyeti ca ||
880. jyoti.h— dyotata iti jyoti.h | jyoti.saa.m jyoti.h | ‘dyuterisinnaade"sca
ja.h’ iti hi da"sapaadikaa | jyotirityagni.h | jyotiriti divaa-
kara.h | tatra gato jyoti.h | jyotiriti netram | tatra gata.m brahma
jyoti.h | jyotii.m.si nak.satraa.ni | tatra gata.m jyoti.h | prakaa"saruupatvaacca
jyoti.h | ‘jyotiragnau divaakare | pumaannapu.msaka.m d.r.s.tau syaannak.satra-
prakaa"sayo.h’ | bhaarahara.nena jyaayaa bhuumeruuti"scaanena | tadaa tvidantamida.m
padam ||
881. suruci.h— sukhena rocata iti | "sobhanaa kaantirasya | "sobhanaa
abhirucirasya | surucigata"scaayam ||
882. hutabhugvibhu.h— hutabhujo.api vibhu.h | yaj~ne.su huta.m bhu"nkte iti hutabhuk |
indriyaagni.su huta.m ca | hutabhuji gatastannaamaa | hutabhuk, vibhu"sca |
70
�140 "sriivi.sa.naa.stotram (882-9)
vividho bhavati, vi"si.s.to bhavati, vilak.sa.no bhavati, vibhavatiiti ca
vibhu.h | vyaapto bhavatiiti ca | hutabhuji gato vibhaati ||
883. ravi.h—ravau sthitatvaad ravinaamaa | ru "sabde | rauti ruuyate ruvantyaneneti
ca ravi.h | ravairiiyata iti ca ravi.h ||
884. virocana.h— vividha.m rocate, vilak.sa.natayaa rocate, vi"si.s.to rocata iti
virocana.h | virocanagata.h bali.m janayaamaasa ||
885. suurya.h— suuryaantargata.h suurya.h | suuribhiriiyata iti suurya.h | suute jaga-
diti suurya.h | su.s.thuuriikara.naacca suurya.h | sara.m yaatiiti ca suurya.h | ‘saratiiti
suurya.h | suvati prerayati sarvaaniti suurya.h’ iti vaiyaakara.naa.h | suurye.arkapar.ne
sthita"sca suurya.h ||
886. savitaa— suute jagadityeva | savavanta.h savina.h, taanaya.m taarayati |
sakaaravaacya.h, vi"si.s.tastaarayitaa ca | adhikamupari (969) ||
887. ravilocana.h— ravirasya locanaajjaata ityaya.m ravilocana.h | ravijanakatvaat
ravinaamaka.m locanamasya | ravirasya locane gata.h | rauti ca virocata
iti virocana"sca | vau garu.de rocate vaa | sarva.m vilocayatyaalocayatiiti
ca vilocana.h | ramaanandaruupa.m vilak.sa.na.m locanamasya || 107 ||
ananto hutabhugbhoktaa sukhado naikajo.agraja.h |
anirvi.n.na.h sadaamar.sii lokaadhi.s.thaanamadbhuta.h || 108 ||
888. ananta.h— dvitiiya.m ruupam | 663tama.m prathamam | naanto.asya gu.naa-
naamiti | anante "se.se gata"scaayamananta.h | aniti antaka"sca | anamanata.m
t.r.natti chinattiityananta.h ||
889. hutabhugbhoktaa— huta.m paalayatiiti hutabhuk | sarva.m bhu"nkte bhunakti ceti
bhoktaa | hutabhujamapi bhunakti bhu"nkte ca | hutabhuji sannidhaaya havi.saa.m
�"sriivi.sa.naa.stotram (889-96) 141
bhoktaa | huta.m bhuktvaa yajamaana.m bhunakti | hutabhujaa dvaare.na yaaj~nikaanaa.m
paalayitaa | ante hutabhujaiva mukhena sarvamatti | ‘anantahutabhuk’ iti
kvacit paa.tha.h ||
890. sukhada.h— dvitiiya.m ruupam | 431tamamaadyam | sukha.m nirdu.s.ta.m j~naana.m dadaati
dyati ceti sukhada.h | su aananda.m kha.m j~naana.m ca dadaati | sukhaa nidur.s.ta j~naanaa
nirdu.s.taj~naanaa"sca muktaa.h | te.saamabhii.s.ta.m dadaati ||
891. naikaja.h— anekai ruupairabhivyajyata iti naikaja.h | anantaruupa.h | naikaa.h
svata.h paraspara.m ca bhinnaa anantaa jiivaa.h | te jaayante.anena | ‘naikada.h’
iti ca kvacit ||
892. agraja.h— sarvasmaadagre vaasudevaadyaatmanaa jaayata iti agraja.h | agraje.su
sthitastannaamaa ||
893. anirvi.n.na.h— dvitiiya.m ruupam | 437tama.m prathamam | anibhi.h saha
ramate | vinna"sca tai.h | a"sca nirvi.n.na.h sarvalaabhavaan puur.nakaama"sca |
sarvaatmanaa ni"scayena vinno na bhavati ||
894. sadaamar.sii— sataamaparaadhaanaa.m sadaa mar.sa.naat sadaamar.sii | asatsu sadaa
amar.savaa.m"scaayam | amar.si.su gata"scaayam | sata.h k.rtaaparaadhaanapi aamar.sa-
yati | m.r.sa titik.saayaam ||
895. lokaadhi.s.thaanam— sarvalokaanaa.m muulaadhaara.h | lokyatvaalloka"scaadhi.s.thaana.m
ca | sarvalokaadhika.m sthaanamasya | anena ca ||
896. adbhuta.h— atyaa"scaryatama.h | atti ca bhavati cetyadbhuta.h | ‘adibhuubhyaa.m
.dutac’ iti hi praaciinaa.h | ‘adi bhuvo .dutac’ ityanye | atti ca
bhuvi tata"sca | bhaa"siilatvaad bhu.h | tata"sca | ante jagadatti sa.mharatiiti
at "sambhu.h | so.api bhavatyasmaaditi adbhu.h | at sukhaadana.m
bhavatyasmaaditi vaa adbhu.h | tanoti ca sarvam || 108 ||
71
�142 "sriivi.sa.naa.stotram (897-902)
sanaat sanaatanatama.h kapila.h kapirapyaya.h |
svastida.h svastik.rt svasti svastibhug svastidak.si.na.h
|| 109 ||
897. sanaat— sanaat sanaatana.h | sanaat sanat sanetyetaani nityavaaciini
padaani | sanaa nitya.h sannatti jagat ||
898. sanaatanatama.h— ata eva sanaatanatama.h | sanaatanebhyo kaalaakaa-
"saadibhyo.api mahaanayam | kaalaakaa"sayora"s.m ato hi jananamiva | sanaatanairapi
taamyate | tamu kaa"nk.saayaam ||
899. kapila.h— kapi.h sukhapaanaat, suurye sthitvaa jalapaanaad vaa, laati
ca bhaktaaniti kapila.h | laati aadatte sarva.m jagat pra.layakaale svodara
iti vaa | ka.m pibatiiti kapayo muktaa.h | taan laati vaa | kapiriti
brahmavaayuu | kapiriti hanumaan | tau ta.m vaa laati | aanandaruupa.h paataa
laataa vaa | raamaavataare kapiin laatiiti vaa ||
900. kapi.h— ka.m pibatiiti kapi.h | kapi.su sannihita.h kapinaamaa | vi"si.sya
ca hanuumati sannihita.m ruupam | ka.m jala.m pibati suuryagata.h | jaladhimagnaa.m
bhuumi.m kaat jalaat varaahaatmaa paati ca | ka"sca paati ca ||
|| iti naamnaa.m navama.m "satakam ||
901. apyaya.h— tamapyeti bhuvana.m saamparaaya iti apyaya.h | naasti paatetyapi
apaalaka.m jagat | akaaravaacyena svenaiva paalita.m ca, ante tameva etiiti
apyaya.h | svayamapi.h paalakaantarahita.h | aa"sraya"sca saver.s aam | apiitya-
vyayavaacyatvaadapi, j~naanaruupatvaadaya.h | ‘avyaya.h’ iti kvacit ||
902. svastida.h—bhaktaanaa.m santatasaukhyada.h | abhaktaanaa.m saukhya.m dyati ca |
"sobhanaa.m sattaa.m dadaati dyati ca ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (903-11) 143
903. svastik.rt— svasti "sobhanaa.m sthiti.m, "sobhana.m vaa sukha.m karoti ca
k.rntati ceti svastik.rt ||
904. svasti— santataanandaruupatvaat svasti | sarvadaa.astiiti ca ||
905. svastibhug— santata.m svaruupaananda.m svaya.m bhu"nkte, bhaktaanaa.m ca bhunaktiiti
svastibhuk | svaananda.m bhu~njate.aneneti ca ||
906. svastidak.si.na.h— svastaye dak.sa.h svastidak.si.na.h | svaanandaruupa.h,
bhakte.su dak.si.na"sca || 109 ||
araudra.h ku.n.dalii cakrii vikramyuurjjita"saasana.h |
"sabdaatiga.h "sabdasaha.h "si"sira.h "sarvariikara.h || 110 ||
907. araudra.h— na kadaa.api raudro bhavati | athaapi durjanabharjanakarma.ni
naato.adhiko raudro.asti | akaare.na caanenaanye raudraa bhavanti | raudrau
rudraputrau skandavinaayakau k.r.s.naavataare akaaravaacyasyaasya putrau
pradyumnacaarude.s.nau bhavata ityaraudra.h | arau purogate hantu.m dravatiiti
araudra.h | rudrasyaaya.m kadaa.api niyamyo na bhavatiityaraudra.h | a"sca, asataa.m
raudra"sca ||
908. ku.n.dalii— makaraku.n.dalavaan | ku.n.dalinyahau gata.h ku.n.dalii | agniku.n.de
liina.h | jalaku.n.de.su ca tiirthagata.h | mahati ca jalaku.n.de jaladhau
gata.h | yoniku.n.de retoruupe.na liina.h ||
909. cakrii— dh.rtasudar"sana.h | jagaccakra.m, kaalacakra.m vaa.asya va"se | jiivena
samuccito garbha.m kraamati | adhikamupari (995) ||
910. vikramii— dvitiiya.m ruupam | pa~ncasaptatama.m prathamam | amitavikrama.h |
vi"si.s.tapaadavik.sepavaa.m"sca | vinaa garu.dena, vau vaa kramate ||
911. uurjjita"saasana.h— uurja balapraa.nanayo.h | uurjayatiiti mahaabalatvaaduurjita.h,
sarvace.s.takatvaaduurjita.h | gu.nairuurjita.h | sarva"saasaka"sca | sarvadaa uurjita.m
72
�144 "sriivi.sa.naa.stotram (911-7)
"saasanamasyeti uurjita"saasana.h | na ko.apyasya "saasana"sabdamatyeti |
du.s.te.su "sa.m sukha.m nirasyati, satsu ca asyati sthiriikarotiiti ca
"saasana.h | "sa.mruupau vaayurbrahmaa caasyaa.asanabhuutau | te.svayamaaste | taa.m"scaaya.m
prerayatiiti ca | uurjitaanaa.m "saasana.m sukhasthaanamaneneti ca ||
912. "sabdaatiga.h— sarvaanapi "sabdaanatiitya gato.asya mahimaa | na "sabdai.h
"sakyamasya gu.naa var.nayitum | anye.saa.m vidhi"sabdamayamatyeti ||
913. "sabdasaha.h— athaapi bhaktaanaa.m vidhi"sabda.m sahate | saver.a pi "sabdaa enameva
taatparyato vadantiiti sarva"sabdasaha"scaayam ||
914. "si"sira.h— taapatraye.na taptaanaa.m "si"siravat "siitala iti "si"sira.h |
"si"sirartugata"sca | "s.r.naate.h kirajiti vaiyaakara.naa.h | "siiryante "satruu.naa.m
tejaa.msyatra anena veti "si"sira.h ||
915. "sarvariikara.h— "sarvarii.m karotiiti "sarvariikara.h | ni"saa ca "sarvarii | avidyaa
ca "sarvarii | "sarvariikare candre gata.h || 110 ||
akruura.h pe"salo dak.so dak.si.na.h k.sami.naa.mvara.h |
vidvattamo viitabhaya.h pu.nya"srava.nakiirttana.h || 111 ||
916. akruura.h— saumya.h | akruure sthita.h | akruure.su ca | a"sca | asatsu kruuro
nirdaya"sca | k.rntatiiti kruura.h | k.rte.h kruu ityaagama.h, rakpratyaya"sceti
vaiyaakara.naa.h ||
917. pe"sala.h— rama.niiya.h pe"sala.h | catura.h pe"sala.h | pi"sa diiptau | ‘pi"sati-
r diiptikarmaa’ iti haradatta.h | ‘pi"sa avayave, pi"sa samaadhau’ iti ca
pa.thanti | pi.m"satiiti pe"sa.h | pe"sa.m laatiiti pe"sala.h | pe"savaan vaa |
pe paalake "sa.m laati ca | paati ca, ii"saan laati ca ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (918-25) 145
918. dak.sa.h— dvitiiya.m ruupam | 424tama.m prathamam | kartumakartumanyathaakartu.m
samartho dak.sa.h | ramaayaa dak.sabhaage sthitatvaad dak.sa.h | dak.sagatastannaama
dak.sa.h | daat.r.su k.siyati nivasatiiti dak.sa.h | k.si nivaase ||
919. dak.si.na.h— sarvatra samadar"sitvaat dak.si.na.h | dak.so vaa dak.si.na.h |
dak.sa"scaasaavina.h | dak.sate bhaktaanugrahaaya dhaavatiiti dak.si.na.h | dak.sate du.s.ta-
damanaayeti ca dak.si.na.h | dak.sate sarva.m jaanaatiiti dak.si.na.h | dak.sa gati-
"saasanayo.h | dak.sa v.rddhau "siighraarthe ca | dak.sabhaage sthita ina"scaayam ||
920. k.sami.naa.mvara.h— k.samaavataa.m "sre.s.tha.h k.sami.naa.m vara.h | aparaadhi.svapyakrodha.h
k.samaa | k.sami.naa.m vara.niiya.h | .sa.s.thyaa aluk ||
921. vidvattama.h— vidvaduttama.h | vidvadbhistaamyate | vidvaa.m"sca tamaniiya"sca ||
922. viitabhaya.h— sarvaadhikatvaat, sarvasya tadadhiinatvaat viitabhaya.h | ye
bhagavata.h sakaa"saat viitaa.h duura.m gataa.h te.saa.m bhayak.rccaayam | viita.m ca
bhaktaanaa.m bhayamanena | viita.h garu.daaruu.dha.h garu.dadhvajo vaa | bhaati yaati
ceti bhaya.h | vi"si.s.tairj~naanibhirita"sca viita.h ||
923. pu.nya"srava.nakiirttana.h— pu.nya.m pavitra.m "srava.na.m kiirtana.m caasyeti pu.nya-
"srava.nakiirtana.h | ye paramapavitra.m bhagavanta.m "srutavantaste pu.nya"srava.naa.h |
tai.h kiirtito.ayamiti . pu.nya"srava.nakiirtana.h || 111 ||
uttaara.no du.sk.rtihaa pu.nyo du.hsvapnanaa"sana.h |
viirahaa rak.sa.na.h santo jiivana.h paryyavasthita.h || 112 ||
924. uttaara.na.h— uttaarayati bhavajaladhe.h | utk.r.s.ta"scaaya.m taara.na.h | ucca taara"sca
.na"sca | uttaarakaanapyaya.m nayati ||
925. du.sk.rtihaa— bhaktaanaa.m du.sk.rtii.h hantiiti, du.sk.rtina"sca du.s.taan hantiiti
du.sk.rtihaa | du.s.taanaa.m k.rtii"sca hanti ||
73
�146 "sriivi.sa.naa.stotram (926-33)
926. pu.nya.h— dvitiiya.m ruupam | 691tama.m prathamam | pu.nyapradacaritatvaat
pu.nya.h | pu.nya.m suk.rtam | tatsvaamitvaat pu.nya.h | purubhi.h brahmaadibhi.h
puur.na iti a.nyate ga.nyate vaa | puru.se.su agraga.nya.h pu.nya.h ||
927. du.hsvapnanaa"sana.h— du.hsvapnaan naa"sayati | du.s.taan du.hsvapnena naa"sayatiiti
du.hsvapnanaa"sana.h | du.s.taanaa.m du.hsvapna iva | naa"saka"sca te.saam ||
928. viirahaa— t.rtiiya.m ruupam | 745tama.m dvitiiyam | 166tama.m prathamam |
sanmaargaparipanthino viiraan hanteti viirahaa | iirasya samiirasya vaayo.h
ye viroddhaaraste viiraastaanaya.m hanti ||
929. rak.sa.na.h— iirabhaktaanaa.m sataa.m rak.sa.naad rak.sa.na.h | pratik.sa.na.m rama.naacca |
rak.satiiti rak.sa.h | .na"scaayamaanandabalaruupa"sca ||
930. santa.h— samyak tata.h santata eva santa.h | santanotiiti santa.h | satsu
tata"sca santa.h | lopa.h samaane ityekatakaaralopa.h | neda.m satpadasya
bahuvacanamiti bhramitavyam | jayantapadavadruupam | santa.h santau santaa
iti | du.h.santa iti yathaa | ruupavi"se.sasya hiida.m naama | tasmaadekavacanataiva
yuktaa ||
931. jiivana.h— jiivaan jiivayan jiivana.h | jiivaan nayan vaa jiivana.h |
jiivaanaa.m vana.m jala.m yena | jiivavana eva jiivana.h ||
932. paryavasthita.h— parita.h avasthita.h paryavasthita.h sarvagata.h | daivai.h parigata.h,
j~naanibhiravagata.h, h.rdayaguhaayaa.m sthita"sca || 112 ||
anantaruupo.ananta"sriirjjitamanyurbhayaapaha.h |
catura"sro gabhiiraatmaa vidi"so vyaadi"so di"sa.h || 113 ||
933. anantaruupa.h— ekasyaapi anantaani ekaruupaa.ni ruupaa.nyasyeti
anantaruupa.h | taani ca gu.nata.h kaalata.h de"sata.h "saktita"scaanantaani |
�"sriivi.sa.naa.stotram (933-41) 147
ananta.m vi"svamanantakaala.m ruupayatiiti ca anantaruupa.h | anantasya
bimbaruupa.h san anante "se.se sthita.h | anantaanaa.m jiivaanaa.m bimba-
ruupa.h | ‘ruupa.mruupa.m pratiruupo babhuuva’ iti hi "sruti.h ||
934. ananta"srii.h— anantaa "srii.h kaantirasyeti ananta"srii.h | anantaa.h "sriyo
vedaruupaa asyeti ananta"srii.h | anantaa vai vedaa.h | bhagavato.anantaruupe.su
"sriirapi nityaanapaayinii anantaruupeti ananta"srii.h ||
935. jitamanyu.h— jito.anena krodharuupo manyu.h | bhaktyaa jita.h j~naanaatmaka-
manyuruupa"scaayamiti jitamanyu.h | yathaa prahlaadabhaktyaa jita iti manyumaya.m
n.rsi.mharuupamupasa~njahaara ||
936. bhayaapaha.h— bhaktaanaa.m bhayamapahantiiti bhayaapaha.h | bhayamaapayati hanti ca
naa"sayati ca | ye bhayamaapayanti taanaya.m hanti ||
937. catura"sra.h— sarvaatmanaa sarvavyaapaare.su catura"sra.h susa"ngata.h | catura"sre.su
padaather.s u gata.h | catura.h "sraapayati "sraapayati khedayati vaa | draupadiivastraapa-
haare catur.naameva na sraavayatyaasram, duryodhanasya du.h"saasanasya kar.nasya
"sakune"sca | ‘catur.naameva paapaanaamaasra.m na patita.m tadaa’ iti smara-
.naat | caturvidhaanyaa"sraa.ni bhavantyanena | du.hkhe caa.anande ca du.hkha-
na.tane caa.anandana.tane ca | t.rtiiyo.ati"saye ||
938. gabhiiraatmaa— agaadhamasya svaruupamiti gabhiiraatmaa | gabhiira ityagaadha
ucyate | acala ucyate | gatabhiyaa.m rama.na"scaayamantaraatmaa ||
939. vidi"sa.h— guru.su sthitvaa vineyaanaa.m vividhamupadi"san vidi"sa.h |
asuraa.naa.m viruddha.m ca di"san | svaya.m vigatade"sika.h ||
940. vyaadi"sa.h— raajaadi.su sthitvaa vividhamaadi"san vyaadi"sa.h | aj~naaninaa.m
vyaakhyaaya di"san vyaadi"sa.h | ayogyaanaa.m viruddhamaadi"san vyaadi"sa.h ||
941. di"sa.h— sarve.saa.m tattadyogya.m sarva.m di"san di"sa.h | dik.su sarvaasu eka eva
sannihita iti ca di"sa.h | ekavacanaa.mtameva cedam || 113 ||
74
�148 "sriivi.sa.naa.stotram (942-8)
anaadirbhuurbhuvolak.smii.h suviiro ruciraa"ngada.h |
janano janajanmaadirbhiimo bhiimaparaakrama.h || 114 ||
942. anaadi.h— naastyasyaa.adi.h | naastyasya kaara.nam | anasyaapyaadi-
rayam | ana.h sarvace.s.taka"scaayamaadi"scaayam | a"scaayam, naadiranaadi"scaa-
yam | na"scaa.adi"sca vaa | netineti sarvani.sedhagocaratvaanna.h | ‘dhiyo yo
na.h’ iti buddharuupo na ityukto hi gaayatryaam ||
943. bhuurbhuvolak.smii.h— bhuurlokasya bhuvolokasya ca "sobhaakaro.aya.m sam.rddhi-
karo.ayamiti bhuurbhuvolak.smii.h | puur.natvaad bhuu.h | bhuutivaratvaad bhuva.h |
lak.smiigatatvaat tannaamaa | lak.smaa.niiyartiiti ca lak.smii.h ||
944. suviira.h— "sobhano.aya.m viira.h | sukharuupo.aya.m viirayatiiti paraakrama"saalii
ca | vi.m garu.da.m iirayati prerayatiiti ca viira.h | sukhavi"si.s.ta.h preraka"sca |
samiiciina.h vi"si.s.ta"sca iira.h samiiro.apyanena ||
945. ruciraa"ngada.h— rucire a"ngade asyeti ruciraa"ngada.h | ke.saa~ncid rucirama"nga.m
dadaati | ke.saa~ncid rucirama"nga.m dyati | rucira"sca praa.ninaama"ngada"sca |
a"ngade kapau gata"scaayama"ngadanaamaa | a"ngade.su gata"sca ||
946. janana.h— jagataa.m janana.h janaka.h | janaan nayatiiti janana.h | na jaayata
iti jana.h, nayati ca sarvam | jana.m janana.m nayati ca ||
947. janajanmaadi.h— svaya.m na jaayata iti jana.h | anye.saa.m janmana.h ayameva
aadi.h kaara.nam | janaanaa.m vaa janma yena sa janajanmaa | ata evaa.adi"sca
sarve.saam ||
948. bhiima.h— dvitiiya.m ruupam | 358tamamaadyam | bhiimaantaryaamii bhiima.h |
‘bhiimo.atipaape.su durantaviirya.h’ | "satrubhaya"nkaratvaad bhiima.h | bhii.h maa iti
pratyaayayannabhayado bhiima.h | bhiya.m maati nirmaati, naa"sayati ceti
bhiima.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (949-55) 149
949. bhiimaparaakrama.h— bhiima"scaasya paraakrama iti bhiimaparaakrama.h | bhiimapara.h
svaya.m "satruunaakramate | lokakramavilak.sa.natvaadakrama"scaayam | bhiima.h san
paraanaakramate vaa | bhiimasyaapyanena paraakrama iti ca || 114 ||
aadhaaranilayo dhaataa pu.spahaasa.h prajaagara.h |
uurdhvaga.h satpathaacaara.h praa.nada.h pra.nava.h pa.na.h || 115 ||
950. aadhaaranilaya.h— jagadaadhaaraa.naa.m devaanaamapi nilaya.h | jagadaa-
dhaarasya vaayorapi nilaya.h | jagadaadhaaro vaayurasya nilaya.h | aadhaara"sca
nilaya"sca | aa samantaad dhaaraa yatra sa aadhaaro jalapaata.h | tasya
nilaya.h ||
951. dhaataa (adhaataa) — dvitiiya.m ruupam | tricatvaari.m"sa.m prathamam | dhaara-
katvaad dhaataa | "subhasya dhayanaat paanaadvaa dhaataa | dhe.t paane | dhaatari
gata"sca tannaamaa | naanyo dhaataa.asyetyadhaataa vaa | adhiko vaa dhaataa ||
952. pu.spahaasa.h— mukhapadme punarapara.m vikasita.m pu.spamivaasya haasa.h | gu.napu.s.ta.h
haaso.asya | bhaktapu.s.tikara.h haaso.asya | pu.syati paati ca haaso.asyeti
pu.spahaasa.h ||
953. prajaagara.h— nitya.m jaag.rta iti prajaagara.h | pra.laye prajaanaa.m gara.naacca |
prajaasu gato ramate ca | prajaasu age.su acare.su ca ramate ||
954. uurdhvaga.h— uurdhve gata.h sahasraare gata.h | uurdhve.su devaadi.su gata.h | uurdhve
sarvata upari gata.h | uurdhva.m ca gata iti uurdhvaga.h | pu.nyak.rta.h uurdhva.m
gamayati | uurdhva.h sarvocca iti "saastrai.h j~naanibhiravagata.h ||
955. satpathaacaara.h— sataa.m, san vaa panthaa.h satpatham | satpatha.m naaraaya.naadyaatmanaa
svayamaacarati, .r.si.su sthitvaa aacaarayatiiti satpathaacaara.h | satpathaa.h
saadhavastairaacaryate anu.s.thiiyate upaasyata iti satpathaacaara.h | aya.m san,
mok.sagaaminaa.m panthaa"sca | aa samantaat caarayati kaalacakramiti ca
75
�150 "sriivi.sa.naa.stotram (955-61)
satpathaacaara.h | sata.h sataa pathaa caarayatiiti ca | svaya.m sataa.m
panthaa.h | aacaaragata"sca te.saam ||
956. praa.nada.h— caturtha.m ruupam | 409tama.m t.rtiiyam | 322tama.m dvitiiyam |
pa~nca.sa.s.tamamaadyam | praa.naanindriyaa.ni dadaati dyati ceti praa.nada.h |
prak.r.s.ta"scaa.nada"sca | pra caa.na"sca da"sceti ca | praa.na.m ce.s.taa.m dadaati | praa.na.m
prak.r.s.taananda.m dadaati | prak.r.s.tabala.m vaa | m.rto jaata.h pariik.sit | tasya
ca k.r.s.naruupe.na praa.na.m dadau ||
957. pra.nava.h— dvitiiya.m ruupam | 410tama.m prathamam | pra.nave vaacyatayaa sthita.h
pra.nava.h | sarve pra.namantyenamiti pra.nava.h | sarvai.h pra.nuuyata iti pra.nava.h |
sarvo veda.h yasya prak.r.s.to nava.h stuti.h ||
958. pa.na.h— sarvavyavahaarakaratvaat pa.na.h | ii"svara.m pa.na.m k.rtvaa sajjanaa.h
pratijaanata iti ca pa.na.h | paat.rtvaat pa.h, aanandaruupatvaa.n.na iti
caaya.m pa.na.h | paalakaanaa.m .na"sca bala.m caanenetyaya.m pa.na.h | pibatyaanandamiti
ca pa.na.h | sarvavastuunaa.m veda"sabdebhya eva naamadaanena sarvavyavahaarahetu-
tvaacca pa.na.h | sarvairapi padai.h bhagavaaneva pa.nyate vyavahriyate vedaj~nairiti
ca pa.na.h || 115 ||
pramaa.na.m praa.nanilaya.h praa.nabh.rt praa.najiivana.h |
tatva.m tatvavidekaatmaa janmam.rtyujaraatiga.h || 116 ||
959. pramaa.nam— dvitiiya.m ruupam | 429tamamaadyam prak.r.s.taj~naanaruupatvaat
pramaa.nam | pramaa.m nayatiiti ca | prakar.se.na maa.m ramaa.m ce.s.tayatiiti ca |
prak.r.s.tau maa.nau j~naanaanandaavasyeti aneneti ca pramaa.nam | sarvapramaa.na-
gatatvaat striipundo.savihiinatvaacca pramaa.nam ||
960. praa.nanilaya.h—praa.nasya, praa.naanaa.m vaa nilaya.h | praa.na"scaasya nilaya.h |
praa.na"sca nilaya"sceti ca praa.nanilaya.h ||
961. praa.nabh.rt—praa.na.m bibharti | praa.naa.m"sca bibharti | ‘praa.nadh.rt’ iti kvacit ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (962-70) 151
962. praa.najiivana.h—praa.nena jiivayati | praa.nai.h jiivayati | praa.na.m jiivayati |
praa.na"sca jiivana"sceti praa.najiivana.h ||
963. tatvam— sarve.saamupaasya.m parama.m tatvam | tata.m va.m j~naanaruupa.m ca ||
964. tatvavit— tatva.m tathyamaatmaana.m, yathaartha.m ca jagadiid.r"sa.m vettiiti tatva-
vit | tatva.m vidantyaneneti ca ||
965. ekaatmaa— eka evaayamaatmaa svaamii antaryaamii sarvasya | naasya
ka"scit | eka.h pradhaana aatmaa | e.sa eva karotiiti eka.h sarvakartaa,
attiiti aatmaa sarvasa.mhartaa ||
966. janmam.rtyujaraatiga.h— apraak.rta"sariiratvaat janmam.rtyujaraadiinatigata.h |
janmaadiinatigacchanti caanena | janmaadiinati"sayena gacchanti caanena,
atitaraa.m gamayati caayam || 116 ||
bhuurbhuva.hsvastarustaara.h savitaa prapitaamaha.h |
yaj~no yaj~napatiryyajvaa yaj~naa"ngo yaj~navaahana.h || 117 ||
967. bhuurbhuva.hsvastaru.h— lokatrayasyaapi kalpav.rk.sa ivaayamabhii.s.taprada.h | loka-
trayamapi tarati atigacchatiiti ca taru.h | tarantyaneneti ca taru.h |
puur.natvaad bhuu.h | bhuutivaratvaad bhuva.h | anantasukhatvaad subalaruupatvaat
sva.h | svarama.natvaacca sva.h | tarugatastarunaamaa ||
968. taara.h—dvitiiya.m ruupam | 339tama.m prathamam | ata eva taarayatiiti
taara.h | tatatvaat ta.h | aarama.naadaara.h | sarvatra tataa.m ramaa.m ramayati ca |
ta"scaayama"scaaya.m ra"sca ||
969. savitaa— dvitiiya.m ruupam | 886tama.m prathamam | savitari sthitasta-
nnaamaa | sarvasya prasavitaa savitaa ||
970. prapitaamaha.h— prapitaamahe sthita.h | prak.r.s.ta.h pitaamahaadapi | brahma.na.h
pitaa | "sivasya pitaamaha.h | indraadiprapitaamaha.h ||
76
�152 "sriivi.sa.naa.stotram (971-80)
971. yaj~na.h— dvitiiya.m ruupam | 447tamamaadyam | ijyata iti yaj~na.h | yadasti
tajjaanaatiiti yaj~na.h | yaj~naantargata iti yaj~na.h | yaanaat j~naanaadvaa yaj~na.h |
yaj~no vai vi.s.nu.h | yasmaad brahmaadiinaa.m j~naanasphuurti.h sa yaj~na.h ||
972. yaj~napati.h— yaj~ne"satvaat yaj~napati.h | yaj~naaraadhyaanaamapi pati.h | yaj~na"scaaya.m
pati"sca | yaj~napaanaa.m tiraanando.anena ||
973. yajvaa— yajvaantargatatvaad yajvaa | tadartha.m yaj~na.m vaati yajurvaatiiti ca
yajvaa | yajanairviiyate j~naayata iti ca ||
974. yaj~naa"nga.h— varaaharuupe yaj~naa a"nge.svasyeti yaj~naa"nga.h | yaj~naa"sca asya
aaraadhanaa"ngaani | yaj~naana"ngati gacchatyayam ||
975. yaj~navaahana.h— karma.naa j~naanena vaa yaj~nena vaahanenaaya.m yajamaanamupagacchatiiti
yaj~navaahana.h | yaj~no vaahanamasyeti | yaj~na.m nirvaahayati caayam | yaj~navaa-
hamagni.m nayati caayam || 117 ||
yaj~nabh.rd yaj~nak.rd yaj~nii yaj~nabhug yaj~nasaadhana.h |
yaj~naantak.rd yaj~naguhyamannamannaada eva ca || 118 ||
976. yaj~nabh.rd—yaj~na.m bibhartiiti yaj~nabh.rt | svaatmaana.m ca svayameva bibharti |
yaj~namindra.m bibharti | yaj~nanaamaanamindraputra.m bibharti ||
977. yaj~nak.rd— yaj~na.m karoti kaarayati ca | yaj~namaj~naanaa.m k.rntati ||
978. yaj~nii— sarve yaj~naa asyaiveti yaj~nii yaj~nasvaamii | yakaara.m bhagavanta.m
jaanantiiti yaj~naa.h | te.saamaya.m svaamii yaj~nii ||
979. yaj~nabhuk— yaj~na.m bhu"nkte bhunakti ceti yaj~nabhuk | yaj~naan bhagavajj~naan
paalayati caayam ||
980. yaj~nasaadhana.h— yaj~na.m saadhayatiiti yaj~nasaadhana.h | yaj~na"scaasya praaptisaadhanamiti
yaj~nasaadhana.h | yaj~na"sca saadhana"sca ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (981-6) 153
981. yaj~naantak.rt— yaj~nasyaanta.m nir.naya.m karotiiti yaj~naantak.rt | dak.saadiinaa.m
yaj~nasya naa"sa.m ca kurvan yaj~naantak.rt | yaj~nasyaanta.h puurti.h | ta.m ca
kurvan | yaj~na"scaantak.rcca ||
982. yaj~naguhyam— sarvayaj~naanaamayameva paramaaraadhya.m guhyamiti yaj~naguhyam |
yaj~na"scaayam | guhya.m caayam ||
983. annam— adyate upajiivyate bhuutai.h, atti ca bhuutaaniityannam |
annagatatvaadannamaanini brahma.ni gatatvaaccaannam | annadevataayaa.m ramaayaa.m
gatatvaacca | atinaadaaccaannam ||
984. annaada.h— api ceda.m vicitram | loke taavadacetanamanna.m bhavati |
annaada"scetana.h | aya.m punarannaada eva sannanna.m ca bhavati | annameva ca
sannannaado.api bhavati | tadidam ‘evaca’ ityavyayadvayena vismaapa-
yati | anyavyavaccheda.h, anyasamuccaya"sca kila evacayorartha.h | ta.m ca
virodhasamaave"sa.m bhagavati dar"sayatyanena | annabhuuta.m jagadattiiti
annaada.h | annabhuutaa ramaa liilayaa tayaa sukhaadanamasyeti ca | ramaivaa-
nnam, ayamannaada iti apuurva.m daampatya.m caanusandhaapayati || 118 ||
aatmayoni.h svaya~njaato vaikhaana.h saamagaayana.h |
devakiinandana.h sra.s.taa k.sitii"sa.h paapanaa"sana.h || 119 ||
985. aatmayoni.h— aatmayonau catumurkh e gata aatmayoni.h | aatmana"scatumurkh asya
vaayorvaa yoni"sca | aatmaiva svasya yonirityaatmayoni.h | aatmanaa.m caaya.m
janmasthitipra.layamok.sayoni.h | aatmaa caaya.m yoni"sca ||
986. svaya~njaata.h—ata eva svaya.m jaata.h | naanyena kenaapi pitraadinaa
jaayate | svayamiti svatantra.h | athaapi svecchayaa vasudevaadi.su
jaata"sca | svaya.m jaayate, atastata"sca sarvatra ||
77
�154 "sriivi.sa.naa.stotram (987-91)
987. vaikhaana.h— avidyaakaamakarmaa.ni vikhanantiiti vikhanaa.h tatvaj~naanina.h |
te.saamaya.m vaikhaana.h | vikhananti avadaarayanti sa.msaaramiti vikhanaa
muktaa.h | te.saamaya.m svaamii | "satruu.naamavadaara.naad vaikhaanaa viiraa.h | te.saa-
maya.m vaikhaana.h | sa vai bala.m balinaam | vikhananavaan vaikhaana.h | bhuumi.m
vikhanya paataa.lodaragataanasuraan jaghaaneti | sa.msaaradu.hkhavikhananaacca
vaikhaana.h | ‘vai’ ityavyayavaacya.h | j~naanaruupatvaat kham | ananaaccaana.h ||
988. saamagaayana.h— saama gaayatiiti, saamabhirgiiyate ceti saamagaayana.h |
samatvaat saama caaya.m gaayana"sca | saamagaanaamayana"sca | saamaga"sca
ayana"sca ||
989. devakiinandana.h— devakii.m nandayan devakiinandana.h | aanandaruupo bhaga-
vaan devaka.h | devakasya strii ramaiva devakii | taa.m sadaa na.mdayan devakii-
nandana.h | devaanaa.m kaatkaaraat devakino daityaa.h | ‘devakaatkaaraat daityaa
devakino mataa.h’ iti naraharitiirthaa.h | devakinaa.m i.m icchaa.m nanda.m aananda.m
ca nayatyapanayatiiti devakiinandana.h | devaa.h kina.h aanandino.aneneti
devakii | i.h kaama.h nandano.asyeti inandana.h | sa caasau sa ceti
devakiinandana.h | devaanaa.m j~naaninaa.m ka.m sukha.m yasyaa.h saa devakaa
vedavaak | devakaiva devakii | t.rtiiyo.ati"saye | taa.m nandayatiiti ca
devakiinandana.h | devaanaa.m brahmaadiinaamapi kamindriya.m mano niyamyatvenaastiiti
devakii bhagavaan | ii.h lak.smii.h | taamapi nandayan iinandana.h | tena ca
devakiinandana.h ||
990. sra.s.taa— dvitiiya.m ruupam | 593tamamaadyam | sra.s.tari brahma.ni gata.h |
brahma.na.h sra.s.taa | nityaanaamapi paraadhiinavi"se.saadhaanena sra.s.taa ||
991. k.sitii"sa.h— k.siterii"sa.h k.sitii"sa.h | sarva.m k.si.notiiti k.siti.h | sarvasya
nilayana.m vaa | sarvasye.s.ta itii"sa.h ||
�"sriivi.sa.naa.stotram (992-7) 155
992. paapanaa"sana.h— paapaani paapaa.m"sca naa"sayan paapanaa"sana.h | paati apaalakaan
naa"sayati ca | kaa.m"scit paati | kaa.m"scinna paati naa"sayati ca |
pa"scaapagatanaa"sa"sca || 119 ||
"sa"nkhabh.rnnandakii cakrii "saar"ngadhanvaa gadaadhara.h |
rathaa"ngapaa.nirak.sobhya.h sarvaprahara.naayudha.h || 120 ||
|| sarvaprahara.naayudho.m nama iti ||
993. "sa"nkhabh.rt— paapanaa"sanaarthaani caasyaayudhaaniityupasa.mharati "sa.mkhabh.rdi-
tyaadinaa | "sa"nkha.m ramaatmaka.m bibhrat "sa"nkhabh.rt | "samaananda.m kha.m j~naana.m ca
bibhartiiti ca | ‘ka.m brahma kha.m brahma’ iti hi "sruti.h | j~naanaanandadaanena
bhaktaan bibharti ca ||
994. nandakii— ramaiva nandakaakhya.h kha.dgo.asyeti nandakii | nandagopa.h kii
sukhii yena | ye nandanti te nandaa muktaa.h kina.h sukhino yena |
"sataanandatvaannanda.h ko brahmaa | sa caastyasya putratvena | nanda.h "sataanando
brahmaa, ko vaayurvaa | taavasya putraaviti nandakii | s.r.s.tivistaare.na
nandayan ko dak.so.asya s.r.s.tyaa"ngamiti ca | yeye jagati nandakaaste.svaya.m
sannihita.h | jagadaanandayatiiti nanda.h | ka.m sukhamasyaastiiti kii
caayamiti nandakii ||
995. cakrii—dvitiiya.m ruupam | 909tama.m prathamam | durgaiva cakramasyeti cakrii |
kaalacakraniyamanaacca | ca"nkramyanta iti cakraa.ni ruupaa.nyasya ||
996. "saar"ngadhanvaa— "saar"nga.m dhanurapi ramaiva ruupaantare.neti "saar"ngadhanvaa | dhanvaa
marubhuumirapi v.rk.sasam.rddhyaa "s.r"ngavaaniva yena ||
997. gadaadhara.h— gadaa.m pavamaanaatmikaa.m dharan gadaadhara.h | gadamanuja.m priityaa.a.a-
dharatiiti gadaadhara.h | athaca ye gadanti te gadaa.h | vedaa"sca j~naanina"sca |
te.saamayamaadhaara.h | sa.msaaraakhya.m gadamadharayatiiti ca gadaadhara.h ||
78
�156 "sriivi.sa.naa.stotram (998-1000)
998. rathaa"ngapaa.ni.h— du.s.taprahaa.naaya cakramuktam | idaanii.m dharmacakramaaha-
rathaa"ngapaa.ni.h | rathasya ratasya rate.h sukhasyetyetat, a"nga.m sukhasaadhana.m
cakramasya paa.naaviti rathaa"ngapaa.ni.h | rathasya vaahanasya garu.dasyaa"nge
paa.niryasya ||
999. ak.sobhya.h— dvitiiya.m ruupam | 805tama.m prathamam | yasya bhaktaa
apyak.sobhyaa.h, yaanaya.m "sa.mkhacakraadibhii rak.sati sa kimak.sobhya iti
vaktavyam? a"sca | jagata.h k.sobha.m yaapayatiiti k.sobhya"sca | ak.sobhaan
d.r.dhacittaan yaatiiti ak.sobhya.h ||
1000. sarvaprahara.naayudha.h— kimidamidamiti naamagraha.nena | sarvadu.s.tanibarha.naaya,
sarvado.sanibarha.naaya ca sarvamapi do.saprahara.nasaadhanamaayudhamevaasyeti
sarvaprahara.naayudha.h | cak.su.saa.anujigh.rk.set | cak.su.saiva jihiir.set | yasya
sa.mhaaro.apyanugrahaatmaka.h ||
ante punaro"nkaare.na sampu.tiikaroti sarvaprahara.naayudho.m nama iti | ‘pra.na-
va.s.te.h’ | tena sarvaprahara.naayudha ityatra visargopetasyaakaarasya lope
tatsthaane pra.navaade"se sarvaprahara.naayudho.m iti bhavati | o.mkaaravaacyasya
naaraaya.nasyeti sahasra.m naamaanyuditaaniiti itikara.nena naamaani ca stotra.m
ca samaapayati || 120 ||
|| iti naamnaa.m da"sama.m "satakam ||
itiida.m kiirttaniiyasya ke"savasya mahaatmana.h |
naamnaa.m sahasra.m divyaanaama"se.se.na prakiirttitam || 121 ||
athaata.h phalavaakyaani bhavanti | divyaanaa.m japye.suuttamaanaam | pratyeka.m
"sataarthatvaat | a"se.se.na prakiirtitam | naapi vaktavyamava"si.syate, naapyukta-
matiricyata ityartha.h || 121 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram 157
ya ida.m "s.r.nuyaannitya.m ya"scaapi parikiirttayet |
naa"subha.m praapnuyaat ki~ncit so.amutreha ca maanava.h || 122 ||
ya.h "s.r.nuyaat, ya"sca parikiirtayet, ya"sca "s.r.nuyaadapi parikiirtayedapi |
j~naanibhirartha"srava.na.m "srava.nam | artha.m parij~naaya kiirtana.m parikiirtanam | maanava.h
manana"siila.h saadhaka.h || 122 ||
vedaantago braahma.na.h syaat k.satriyo vijayii bhavet |
vai"syo dhanasam.rddha.h syaacchuudra.h sukhamavaapnuyaat || 123 ||
yo braahma.na.h "s.r.nuyaat parakiirtayedvaa sa vedaantajaladhipaaraga.h syaadityaadi |
vedaanaamanta.m nir.naya.m vaa paara.m vaa gacchatiiti vaa | sarva.m sarve.saa.m bhavati | ida.m
tu vi"si.s.ta.m phalam | praayo du.hkharahita.m saa.msaarika.m sukha.m sukham || 123 ||
dharmmaartthii praapnuyaad dharmmamartthaartthii caartthamaapnuyaat |
kaamaanavaapnuyaat kaamii prajaartthii caa.apnuyaat prajaam || 124 ||
yo yenaarthii tadapi tasya bhavedevetyaaha— dharmaarthii | yadvar.no.api syaat | prak.r.s.to
jaayate.anayeti prajaa bhagavatpraj~naa | tena ca mok.sa iti puru.saarthacatu.s.taya-
paryantatvamasyokta.m bhavati || 124 ||
bhaktimaan ya.h sadotthaaya "sucistadgatamaanasa.h |
sahasra.m vaasudevasya naamnaametat prakiirttayet || 125 ||
sadotthaana"siila.h pa.thet | vi"si.sya ca praatarutthaaya pa.thet | tadgatamaanasatvaadeva
"suci.h | k.rta"sauco vaa || 125 ||
ya"sa.h praapnoti vipula.m yaati praadhaanyameva ca |
acalaa.m "sriyamaapnoti "sreya.h praapnotyanuttamam || 126 ||
‘j~naatipraadhaanyameva ca’ iti kvacit | acalaamanapaayiniim | anuttama.m "sreya.h
mok.sam | mok.sasaadhana.m bhagavadanugraha.m j~naanabhaktivairaagyaani ca || 126 ||
79
�158 "sriivi.sa.naa.stotram
na bhaya.m kvacidaapnoti viiryya.m teja"sca vindati |
bhavatyarogo dyutimaan balaruupagu.naanvita.h || 127 ||
adhyayanaja.m viirya.m paraabhibhavana"saktim, teja.h parairanabhibhaavyatva.m ca | arogataa-
janyaa dyuti.h | bala.m daihika.m maanasa.m ca | gu.naa.h anaha.mkaaraadaya.h | aha.mkaaro
hi sarvaan gu.naan grasati || 127 ||
rogaartto mucyate rogaad baddho mucyeta bandhanaat |
bhayaanmucyeta bhiitastu mucyetaa.apanna aapada.h || 128 ||
na bhaya.m parastaadaapnoti | yadi puurvameva bhiita.h mucyeta bhayaat | kimasmaadasmaaditi
vi"si.sya kathanena | sarvasyaa apyaapada.h mucyetaiva || 128 ||
durggaa.nyatitaratyaa"su puru.sa.h puru.sottamam |
stuvan naamasahasre.na nitya.m bhaktisamanvita.h || 129 ||
durgaa.ni duritaani | dustaraa.ni ca vyasanaanyaapada"sca | puru.sa.h puru.sottama.m
stuvan | tenottamatvaj~naana.m ca pa.thanaa"ngamityaaha | tadabhaave so.aha.mbhaave ca vyartha.m
vipariitaphala.m ca pa.thanamiti bodhayati karu.nayaa || 129 ||
vaasudevaa"srayo marttyo vaasudevaparaaya.na.h |
sarvapaapavi"suddhaatmaa yaati brahma sanaatanam || 130 ||
tadeva sphu.ta.m sataatparyamucyate— yo vaasudeva.m sarvaatmanaa aa"srita.h, yasya ca h.rdaya.m
vaasudevasyaa.a"sraya.h | yasya vaasudeva eva paraaya.na.h paramaa"sraya.h, paramaa gati.h,
para.m j~neya.m ca | sa vaasudevaatmaka.m brahma yaati || 130 ||
na vaasudevabhaktanaama"subha.m vidyate kvacit |
janmam.rtyujaraavyaadhibhaya.m naivopajaayate || 131 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram 159
a"subha.m "s.r"ngagraahikayaa dar"sayati— janmam.rtyujaraavyaadhimaya.m sa.msaarabhayamiti |
vidyate utpadyate | tadaaha— naivopajaayate || 131 ||
ima.m stavamadhiiyaana.h "sraddhaabhaktisamanvita.h |
yujyetaa.atmasukhak.saanti"sriidh.rtism.rtikiirttibhi.h || 132 ||
naamaarthamananena adhiiyaana.h | gurumukhena svayameva vaa | atroktamastiiti
"sraddhaa | bhagavati paraa bhakti.h | gurau ca yathaayogam | aatmasukha.m svaruupa-
sukham | ‘yujyetaa.atmaa’ iti kecit | aparaadhi.svapyakrodha.h k.saanti.h, "srii.h
j~naanavittam, bhagavaan rak.satyeveti dh.rti.h, nirantaraa bhagavatsm.rti.h, bhagavatkiirtana.m
ca kiirti.h | anyadapi yathaayogami.syate || 132 ||
nakrodho nacamaatsaryya.m nalobho naa"subhaa mati.h |
bhavanti k.rtapu.nyaanaa.m bhaktaanaa.m puru.sottame || 133 ||
akrodhaadayo gu.naa bhaktaanaa.m bhavanti | krodhaadayo na bhavanti vaa | na~na
aav.rttiravadhaara.naarthaa bhavatiiti praaciinaanaa.m sampradaaya.h || 133 ||
dyau.h sacandraarkkanak.satraa kha.m di"so bhuurmmahodadhi.h |
vaasudevasya viiryye.na vidh.rtaani mahaatmana.h || 134 ||
dyau.h kha.m di"so bhuurmahodadhirityaadiini sarvaa.ni vidh.rtaani | ‘sacandraarkanak.satra.m
kham’ iti kvacit || 134 ||
sasuraasuragandharva.m sayak.soragaraak.sasam |
jagad va"se varttateda.m k.r.s.nasya sacaraacaram || 135 ||
vartate idam | lopa"si puna.h sandhi.h | vartate adamiti vaa | ante k.r.s.nasyaiva
ada.m adaniiyam || 135 ||
indriyaa.ni mano buddhi.h satva.m tejo bala.m dh.rti.h |
vaasudevaatmakaanyaahu.h k.setra.m k.setraj~na eva ca || 136 ||
80
�160 "sriivi.sa.naa.stotram
puurvaardha.m k.setravistaara.h | taanyetaani sarvaa.ni vaasudevaatmakaani vaasudevasvaami-
kaani | etatsama.s.tiruupa.m k.setra.m "sariira.m ca vaasudevaatmakam | vaasudeva eva ca
svaya.m k.setraj~na.h san atra vasati | amukhyav.rttyaa k.setraj~na iti jiivo vaa nigadyate
|| 136 ||
sarvaagamaanaamaacaara.h prathama.m parikalpyate |
aacaraprabhavo dharmmo dharmmasya prabhuracyuta.h || 137 ||
saadhvaacara.namaacaara.h | ‘prathama.m parikalpita.h’ iti kvacit || 137 ||
.r.saya.h pitaro devaa mahaabhuutaani dhaatava.h |
ja"ngamaaja"ngama.m ceda.m jagannaaraaya.nodbhavam || 138 ||
sapta dhaatava.h | sarve ca dhaara.nahetava.h || 138 ||
yogo j~naana.m tathaa saa"nkhyaa.m vidyaa.h "silpaadikarmma ca |
vedaa.h "saastraa.ni vij~naanametat sarva.m janaarddanaat || 139 ||
karmayoga.h, bhaktiyogo vaa | devaanaa.m taratamaj~naanam | ‘yogaj~naanam’ iti
kecit | bhuutabhautikaj~naana.m vaa | aatmatatvaj~naana.m saa"nkhyaam | vidyaa.h kalaa-
vidyaa.h | vedaa"ngaani ca | j~naanasaadhanaani vedaa.h "saastraa.ni ca | svasvayogya.m
vij~naanamaparok.saantam || 139 ||
eko vi.s.nurmmahad bhuuta.m p.rthag bhuutaanyaneka"sa.h |
triin lokaan vyaapya bhuutaatmaa bhu"nkte vi"svabhugavyaya.h || 140 ||
bhuutimattvaad bhuutam | p.rthag bhuutaani jiivaa.h | te.saamayamaatmaa.antaryaamii
svaamii | vi"sva.m bhunakti paalayatiiti vi"svabhuk | vi"sva.m bhu"nkte sa.mharati
caante | tena ca vi"svabhuk || 140 ||
ima.m stava.m bhagavato vi.s.norvyaasena kiirttitam |
pa.thed ya icchet puru.sa.h "sreya.h praaptu.m sukhaani ca || 141 ||
vi.s.no.h stava.m vi.s.noreva vyaasaakhyena ruupe.na kiirtitam || 141 ||
�"sriivi.sa.naa.stotram 161
vi"sve"svaramaja.m deva.m jagata.h prabhavaapyayam |
bhajanti ye pu.skaraak.sa.m na te yaanti paraabhavam || 142 ||
jagata.h sukhasya prabhava.m du.hkhasyaapyaya.m ceti caartha.h | ‘prabhumavyayam’ iti
kecit || 142 ||
imaamaacaaryagovi.mdo vi.s.nornaamasahasrake |
cakaara bhaa.sya.m sa"nk.sipta.m madhvamaadhavapaadayo.h ||
bhaasante bahavo hyarthaa guu.dhaa naamaninaamani |
granthagauravabhiirutvaat kecidevaatra kiirtitaa.h ||
ekatra kathitenaiva pathaa.anyaani padaani ca |
"sakyanirvacanaaniiti na p.rthak tanniruupitam ||
var.nasaamyena nirbruuyaaditi praacaa.m mataa"srayaa |
niruktiprakriyaa seya.m naiva vyaakara.naa"srayaa ||
bhagavadgu.naanusandhaanarati.m kevalamaa"sritaa |
jiiyaadiya.m vai.s.navaanaa.m dhanye dhaamanidhaamani ||
"sriimadhvabhagavatpaadak.rpayaa.anupamaanayaa |
bhakto niruktamaargaj~no vij~no bhaa.syamida.m vyadhaat ||
ityaacaaryagovindasya k.rti.su
"sriivi.s.nusahasranaamastotravyaakhyaa naamacandrikaa samaaptaa ||
―0―
81
�162
� 163
pari"si.s.taani
1. ekaak.saranaamamaalaa
2. mantraruupaa naamaava.li.h
3. yadak.saraadiini yaavanti naamaani | (ak.saraanukramam)
’’ ’’ (sa"nkhyaanukramam)
4. aamre.ditaani naamaani
5. naamnaamakaaraadyanukrama.nikaa
6. "slokaarddhaanukrama.nikaa
82
�164
ekaak.saranaamamaalaa—1
var.namaalaa bhaved yasya naamamaalaa namaami tam |
ak.sara.m tryak.sara.m saak.saadaadik.saantapadoditam || 1 ||
akaara.h sarvavaagaatmaa parabrahmaabhidhaayaka.h |
abhaavaanyaviruddhaarthastat sarva.m parame harau || 2 ||
abhaavaat sarvado.saa.naa.m vailak.sa.nyaacca sarvata.h |
sarvado.saviruddhaanaa.m gu.naanaamaalayatvata.h || 3 ||
akaare.nocyate vi.s.nurasaadhaara.nanaama tat |
ajatvaadapyakaaro.asau s.rjatyajagata.h svayam || 4 ||
tasmaadamukhyayaa v.rttyaa brahmaa.api kvacida.h sm.rta.h |
* * *
akaaraadaagataa.h sarve diipaad diipaantara.m yathaa || 5 ||
avataaraa hare.h puur.naa aa ityeva prakiirtitaa.h |
akaaraannaabhikamalaadaagata"scaturaanana.h || 6 ||
s.r.s.taavakaaraadhi.s.thaanamata.h so.apyaa itiirita.h |
ii.sadbrahmatvamasyetyapyaabrahmaa.na.m tamuucire || 7 ||
* * *
�pari"si-1 165
sarve.s.tatvaadikaaro.asau manojajanako hari.h |
i.syate kaamibhiriti i.h kaamo.api nigadyate || 8 ||
* * *
ii.s.te sarvasya tenaasaaviikaaro haririi"sitaa |
tam.rte.anyasya sarvasya ramaa.apii.s.ta itii.h sm.rtaa || 9 ||
taa.m padminiimiimiti ca "srutireva svaya.m jagau |
* * *
o"nkaarasya dvitiiyo.ar.na ukaara upara.m harim || 10 ||
uccaaduccatara.m stauti naanya.m mukhyatayaa kvacit |
ugra.m viira.m n.rsi.mha.m tamukaara.m kavayo vidu.h || 11 ||
akaaraadaatmabhuurjaj~ne tasmaadutpadyate hara.h |
tenogra"sca ukaara"sca umaapitarapiiryate || 12 ||
eva.m sabhaarya.h sasuta.h sapautra.h kiirtito hari.h |
* * *
avatiityuutik.rd vi.s.nuruukaara.h parikiirtita.h || 13 ||
* * *[???]
naaraaya.na .r ityukta .r gataaviti yat tata.h |
yathaarthaj~naanaruupatvaad.rddhatvaacca paraatpara.h || 14 ||
* * *
.r .r gataaviti dhaatostam.rrkaara.m ca pracak.sate |
aadhikye.adhikamityeva puur.naj~naana.m janaardanam || 15 ||
* * *
ll.rrkaaraavapi hare.h paryaaptisahanaarthakau |
l"n samaaptaavata.h sarvaanalate l.h samaapnute || 16 ||
83
�166 ekaa.maalaa.
sahane l.rr"n ato bhaktaaparaadha.m sahate sa l.rr.h |
* * *
adhike.s.tatvato vi.s.nure ityeva prakiirtita.h || 17 ||
eka evaadvitiiyo.asaavityapyekaara i.syate |
* * *
iira.m ca prare yannaira ekaare.na prakiirtyate || 18 ||
adhika"scaika evaasau tato.apyai parame"svara.h |
* * *
adhikoccastado vi.s.nu.h pra.navapratipaadita.h || 19 ||
gu.nairotatvata"scaayamo ityeva "srutau "sruta.h |
o "sraavayeti bhagavaan yaj~ne sambodhyate budhai.h || 20 ||
* * *
au.sadha.m bhavarogasya tasmaadaaviti kiirtita.h |
otamasmin yadakhila.m tasmaadapyaaviti sm.rta.h || 21 ||
* * *
jagataamantakatvaadam aryatvaada"sca kiirtita.h |
* * *
nityaanando hari.h ka.h kim karotiiti ca ko hari.h || 22 ||
brahmavaayuu ca kau proktau jagata.h sarjanaadapi |
ata eva ca dak.so.api ka iti kvaciducyate || 23 ||
aanandaruupo bhagavaan ka.m brahmeti "srutii.dita.h |
niira.m ca kamiti prokta.m paanena sukhada.m yata.h || 24 ||
�pari"si-1 167
niiraaya.natvaacca hari.h kavaan ka iti kathyate |
indriyaa.ni ca kaani syu.h saadhanaani sukhasya yat || 25 ||
vi"si.sya sukhada.m yasmaanmukhyato mana eva kam |
manasa"scendriyaa.naa.m ca nilayatvaacchiro.api ca || 26 ||
kvacit kamucyate praaj~nairnilayatvaaddharerapi |
* * *
arthaanaa.m khananaat j~naana.m kha.m kha.m brahmeti caa.agama.h || 27 ||
tena j~naanaatmaka.m brahma mukhyata.h khamitiiritam |
j~naana.m ca khamiti prokta.m j~naanadaaniindriyaa.ni ca || 28 ||
sarvametacca bhagavaan j~naana.m j~naanii ca tatprada.h |
avakaa"sapradatvena gagana.m ca khamucyate || 29 ||
indriyairavagamyatvaat sukha.m ca khamitiiryate |
* * *
sarvaj~natvaat sarvagatvaat gamyatvaad vibudhairapi || 30 ||
gaa.dhatvaad gahanatvaacca ga ityukto gadaagraja.h |
ga.naanaa.m ca patitvena go ga.ne"sa"sca kiirtita.h || 31 ||
* * *
du.s.taanaamatha gharmo.aya.m sarva.m gha.tayati svayam |
gh.r diiptau k.sara.ne ca syaadato diipayatiitaraan || 32 ||
svaya.m ca diipyate bhaktah.rdaye tai"sca diipyate |
k.saratyabhii.s.ta.m bhaktaanaa.m tena gha.h parikiirtita.h || 33 ||
* * *
84
�168 ekaa.maalaa.
"navanta ena.m "srutayastenaaya.m "na itiirita.h |
"nu"n "sabda iti dhaaturyat sarvavakt.rtvatastathaa || 34 ||
vi.saye ca "na"sabda.h syaat suj~naanavi.sayo yata.h |
* * *
caaya.m carati sarvatra h.rdaye j~naanibhi"scita.h || 35 ||
ca.n.da"scaasurapuugasya gu.naanaa.m ca samuccaya.h |
caderaahlaanaacco.aya.m candro dhanvantarirhari.h || 36 ||
kacchapa.m ca.m vadantyaaryaa.h kacchapaatmaa hari"sca ca.h |
* * *
chandobhi"schaaditatvaattu chamena.m paricak.sate || 37 ||
maayaayavanikaacchanno vaasudeva"scha ucyate |
* * *
navonavo jaayate.aya.m jayatyakhila"saatravaan || 38 ||
japyate munibhirnitya.m janayatyakhila.m jagat |
m.rtyu~njayo ja ityuktastato jo jagadii"svara.h || 39 ||
* * *
arii.naa.m jhaa.tanaad vi.s.nurjhanaamaa procyate budhai.h |
* * *
~nu"n "sabda ityata"scaina.m ~navante ~na.h prakiirtita.h || 40 ||
* * *
jagata.s.ta"nkanaa.t .taa.e ya.m .thalatyatti jagat sa .tha.h |
.tha.h "suunyavacanastena do.sa"suunyatvata"sca .tha.h || 41 ||
* * *
�pari"si-1 169
.dapa sa"nghaata ityasmaajjaga.d .dapayate yata.h |
.dayanaacca .dakaaro.aya.m .da"scaapi va.davaanala.h || 42 ||
* * *
.dhaukate sarvata"scaaya.m bhagavaa.mstena .dha.h sm.rta.h |
* * *
naaraaya.no .na ityukto bhuu.sa.na.m "sara.na.m sataam || 43 ||
aadimadhyaantavar.naanaamekasya graha.ne sati |
akhila.m g.rhyate naametyaacak.sata vicak.sa.naa.h || 44 ||
.nakaaro balamityukta.m .na"sca nirv.rtivaacaka.h |
balaanandasvaruupatvaad bhagavaa.n.na.h prakiirtita.h || 45 ||
* * *
tarantyanena sa.msaara.m taaro.aya.m taapako dvi.saam |
tapanti caina.m satata.m tanoti sakala.m jagat || 46 ||
tatatvaacca tadityuktasta ityapi nigadyate |
* * *
sarvatra sthita itye.sa thakaara.h kathyate budhai.h || 47 ||
* * *
dayanaad damanaacce.s.tadaanaacca da itiirita.h |
sa.msaara.m dyati mok.sa.m ca dadaatiiti sa da.h sm.rta.h || 48 ||
* * *
dhaara.naat po.sa.naaccaapi dha.m hari.m paricak.sate |
dhana.m dho.aya.m dhanaadhii"so dho dharmo dharmavicca dha.h || 49 ||
85
�170 ekaa.maalaa.
dhaatari sra.s.tari gato dhaataa dha iti dhiiyate |
* * *
naaraaya.no na ityukto buddharuupo vi"se.sata.h || 50 ||
g.rhyate netinetyaatmaa namantyena.m suraasuraa.h |
nayatiiti ca na.h praake to namayatyakhilaanapi || 51 ||
* * *
sukhapaataa jagatpaataa pitaa pa.h parikiirtita.h |
parama.h parita.h puur.na.h paramaatmaa paraam.rta.h || 52 ||
paavana.h pavana"scaapi paavaka.h pa itiirita.h |
* * *
phalada.h phalaruupa"sca phuutkaaraadasataamapi || 53 ||
pha.nanaat sarvagatvaat pha.h pha.nii"sa"sayanaadapi |
* * *
ba.m bala.m ba"sca kaama.h syaad ba kaamana iti hyata.h || 54 ||
icchaabalasvaruupo.asau ba ityukto balaanuja.h |
vahatiiti jala.m ba.m syaajjale"so.api ca ba.h sm.rta.h || 55 ||
k.siiraabdhi"saayii bhagavaan mukhyato ba itiirita.h |
* * *
"satamarthaa.h pradar"syante bhakaarasya nidar"sanaat || 56 ||
anyatraapyevamarthaanaamanusandhaanami.syate |
bhagavaan bha iti prokto (1) bhago bho bhaktavatsala.h (2) || 57 ||
�pari"si-1 171
bhaantiiti bhaany.rk.saa.ni tatsvaamii ca bha iirita.h (3) |
suuryacandraadi.su gato bhaatiiti bha udiirita.h(4) || 58 ||
yadaadityagata.m teja iti taan bhaasayatyapi (5) |
bhaati h.rtpadmamadhyastho bhaktaanaamiti bha.h sm.rta.h (6) || 59 ||
bhaasyate j~naanibhi.h "saastrai.h (7) bhaavyate ceti bha.h sa hi (8) |
bhaa j~naane j~naanaruupatvaad(9) bhaapanaajj~naapanaadapi (10) || 60 ||
bhaayate j~naayate sadbhi.h (11) bhaati "suddhe manasyapi (12) |
bha aadhaare bhaati dhatte jagadetaccaraacaram (13) || 61 ||
bhaapayatyapi sarva.m yad brahmarudraadibhi.h surai.h (14) |
bhaayate dhriyate sadbhirh.rdi tenaapi bha.h sm.rta.h(15) || 62 ||
bha audaarye mahodaara.h sarvaabhii.s.taprado hari.h (16) |
kvacit karoti dhanina"scodaaraan bhaantyanena te (17) || 63 ||
baleraudaaryavi.saya.h svecchayaa sa bhavan hi bha.h (18) |
bha sandhaane sa sandhatte sakala.m bhuvana.m hari.h (19) || 64 ||
sandhaapayati duurasthaan (20) striipu.msau dampatii api (21) |
"saatravaanapi haardena(22) h.rdi sandhiiyate n.rbhi.h (23) || 65 ||
bhaktyaa dattamupaadatte patra.m pu.spa.m phala.m jalam (24) |
bha upaadaana iti bho bhagavaan bhaktavatsala.h || 66 ||
daityaan nirasya vibudhaanupaadatte tata"sca bha.h(25) |
bhaktij~naane upaadatte naanyat ki~ncana tena ca (26) || 67 ||
sviikurvanti huta.m yaj~ne devaa etena tena bha.h (27) |
yadupaadiiyate paadapa"nkaja.m tasya bhastata.h (28) || 68 ||
86
�172 ekaa.maalaa.
bha naika.tye tato bha.h syaadantikaadantiko hari.h (29) |
muktidaanena nika.ta.m gamayedapi sajjanaan (30) || 69 ||
de"saantaragataan bandhuun nika.ta.m gamayedapi(31) |
nika.te svaantarevaaya.m svaante bhavati tena bha.h (32) || 70||
bha sevyatve tato bhaati sevyo bhavati sarva"sa.h (33) |
parivaaratayaa sevyaa devaa etena tena bha.h(34) || 71 ||
sevate vasudevaadiin liilayaa.aya.m tato.api bha.h (35) |
bha uuriikara.ne bhaktaan bhaati sviikurute hi bha.h (36) || 72 ||
uuriikaroti haardena bhaktasevaamata"sca bha.h(37) |
praarabdhamapi caani.s.tamuuriikaarayatii"svara.h(38) || 73 ||
bhaktai.h sadoriikriyate bhagavaa.mstena bha.h sm.rta.h(39) |
sampuur.nanatibhaave bhaa namayatyasuraan khalaan (40) || 74 ||
namyate ca sadaa sadbhi.h(41) pitraadiin sa namatyapi (42) |
naanaabhaave bha ityasmaad bhaati naanaa bhavatyasau || 75 ||
eko.apyanantaruupo hi (43) tathaa brahmaadikaanapi |
naanaatvenaiva caa.astamba.m s.rjatyavati pa"syati (44) || 76 ||
nikhila.m vastujaata.m ca cakre naanaavidha.m vibhu.h (45) |
eko.api cintyate naanaa bhaktaistena ca bha.h sm.rta.h(46) || 77 ||
vailak.sa.nye bha ityasmaat sarvasmaacca vilak.sa.na.h (47) |
bhinnaa.m"sca bhinnadharmaa.m"sca padaarthaan nikhilaanapi || 78 ||
vailak.sa.nyenaiva sas.rje tena ta.m bha.m pracak.sate(48) |
aadhikye bhaa bhaati sarvaadhiko bhavati sarvadaa (49) || 79 ||
�pari"si-1 173
aadhikyada"sca devaanaa.m brahmaadiinaa.m yathaakramam (50) |
aadhikyada"sca bhaktaanaa.m (51) muktaavaadhikyada"sca bha.h (52) || 80 ||
bha svaatantrye svatantro bho bhagavaaneka eva hi (53) |
niicaanaamuccatantratva.m dadaatiiti ca bha.h sm.rta.h (54) || 81 ||
bha aanande paraanando(55) bhaktaanaanandayatyapi (56) |
bhaktairaanandyate nitya.m nityaanando.api tena bha.h(57) || 82 ||
nityamindirayaa.a.anandasaandra(58)staa.m nandayatyapi (59) |
indriye.su gato nitya.m bhu"nkta aanandameva sa.h(60) || 83 ||
nityaanandaprado muktau tata"sca bha itiirita.h(61) |
bha santate.api vacane santata.m vedamudgiran || 84 ||
hayagriivo bha ityukta.h(62) sarve tena vadanti hi |
tato.api bhagavaan bha.h syaat(63) tadgu.naaneva santatam || 85 ||
vadanti "srutaya.h sarvaa.h "sabdaa naadaa"sca tena bha.h (64) |
kiirtyate naaradaadyai"sca tatena saha tena bha.h (65) || 86 ||
bha puujyabhaave sarvai"sca bhaati puujyo bhavatyasau(66) |
adhi.s.thaanatayaa devaa api puujyaa yata.h sa bha.h(67) || 87 ||
puujayatyapi pitraadiin loka"sik.saarthamityapi (68) |
bha vistaare bhaati gu.naistato bhavati bhastata.h (69) || 88 ||
vist.rta.h kaalato nityo(70) vyaapto de"sena vist.rta.h (71) |
vist.rta.h "saktito.ananto(72)vedairvist.rtasadgu.na.h (73) || 89 ||
vistaarayati bhaktaanaa.m j~naanabhaktii tata.h sukham(74) |
anantamahimaana"sca vistiiryante vicak.sa.nai.h (75) || 90 ||
87
�174 ekaa.maalaa.
bha vinaa"se jagat sarva.m vilaapayati viplave(76) |
vinaa"sayanti sa.msaara.m j~naaninastena tena bha.h (77) || 91 ||
bhaktaanaa.m do.sanicaya.m vinaa"sayati tena ca(78) |
du.s.taan vinaa"sayati ca(79) du.s.taanaa.m sukhameva ca (80) || 92 ||
adharma.m naa"sayati ca dharmasa.msthaapanaaya bha.h (81) |
bha svaamitve jagatsvaamii(82)devaa"sca svaamino.amunaa(83) ||93||
bha nai"scalye.acalastasya mahimaa tena bha.h sm.rta.h(84) |
vyaaptatvaanna calatye.sa(85) nirdhaaraanna calatyapi(86) || 94 ||
svasthaanaacca sthaa.nuriva(87) ni"scalo nirvikaaraka.h (88) |
bha ugrabhaave.atyugraa.e ya.m paapinaa.m sujanadruhaam (89) || 95 ||
devaa api bhavantyugraastatprasaadaaya tena bha.h(90) |
bha udgaane "srutiga.nairayamudgiiyate.ani"sam(91) || 96 ||
giiyate brahmarudraadyai.h(92) svayamudgaayati "srutii.h(93) |
gaayatyena.m marut saamnaa(94).anena gaayanti gaayanaa.h(95) || 97 ||
sammohane bha bhagavaan bhakaaro mohayan jagat (96) |
sammohayati daityaa.m"sca mohiniiruupamaasthita.h (97) || 98 ||
buddharuupe.na ca puna.h(98) maayayaa mohayatyapi (99) |
sammohayantyanenaiva kaaminya.h puru.saanapi (100) || 99 ||
svaya.m kvacit dar"sayati moha.m praak.rtavanmudhaa(101) |
bha sa~ncaare caratye.sa siitaamaarga.natatpara.h (102) || 100 ||
ni"scalo.api caratye.sa liilayaa sarvata.h prabhu.h (103) |
sa~ncaarayati sa.msaare(104) bhaktah.rtpadmasa~ncara.h(105) || 101 ||
�pari"si-1 175
.r.sibhi"scaaryate.a.tavyaa.m(106) gopabaalai"sca caaryate (107) |
vidaara.ne bha ityukterbha ityukto n.rke sarii || 102 ||
hira.nyaka"siporvak.sovidaara.nanakhaa.m"suka.h (108) |
bhiimena ca jaraasandha.m daarayaamaasa tena bha.h (109) || 103 ||
garbha.m devaarinaarii.naa.m "sa"nkhanaadena daarayan (110) |
bha aalocana aalocya sasarja jagadiid.r"sam (111) || 104 ||
aalocayantyanenaanye (112) bhaktairaalocyate ca sa.h (113) |
bha saundarye ca saundaryamenamaa"sritya saarthakam (114) || 105 ||
anena naarya.h sundarya.h sundaraa"sca naraa api(115) |
cak.su.sistha.h sadaa bhaati saundaryaviniyaamaka.h || 106 ||
vaamano bhaamana"sceti(116-117) gata.h striipu.msayorhari.h |
apraak.rta.m ca saundarya.m tasyaiveti sa eva bha.h(118) || 107 ||
pu.mruupo bha iti prokta.h striiruupe.na sa eva bhaa |
striipundo.savihiinatvaat sa eva bhamitiirita.h || 108 ||
ii.sad bhaantiiti bhaani syurnak.satraa.nyapyamukhyata.h |
* * *
nirmaataa j~naanaruupa"sca j~neya"scaantargata"sca sa.h || 109 ||
sarve.saa.m h.rdi liina"sca maryaadaa ca tata"sca ma.h |
* * *
sarva.m jaanaati sarvatra gacchatiiti sa eva ya.h || 110 ||
yaapayan yamaya.m"scaapi yatante.anena tena ca |
* * *
88
�176 ekaa.maalaa.
aanandatvaad ramityukta.h pra.laye tena riiyate || 111 ||
s.r.s.tyaadinaa krii.dati ca ramayatyapi tena ra.h
* * *
laalayan laayayan vi"sva.m liino laataa sa la.h sm.rta.h || 112 ||
* * *
va.m j~naana.m va.m bala.m tena vakaaro vaasudevabhaak |
* * *
sukharuupa.h "samityukta.h "samayan durita.m ca na.h || 113 ||
"saanta"sca "si"sira"scaaya.m "sarii "saariiraka"sca "sa.h
* * *
.sa.dgu.natvaat .sa ityukto h.rdi sasti tata"sca .sa.h || 114 ||
.sasa svapne .sakaara"sca praa.na aatmaa pra.naayaka.h |
* * *
parok.satvaat sa ityukta.h saaratvaat sara.naacca sa.h || 115 ||
sampuur.natvaat samityukta.h samatvaacca samuccayaat |
* * *
do.sahaanaad du.s.tanaa"saat sarvaj~na.h sarvaga"sca ha.h || 116 ||
sa eva ha.m sa hiityukta.h sarva"saastraprasiddhita.h |
* * *
karaa.latvaacca .la.h kaa.lo narasi.mho bhaya"nkara.h || 117 ||
* * *
�pari"si-1 177
k.sapa.naat k.sama.naaccaapi nivaasaat sarvagatvata.h |
k.si naavaase gatau ceti k.sa.h k.sa.m devo n.rkesarii || 118 ||
ekaak.saraa.ni naamaani niruktaani samaasata.h |
bhagavadvaacakaani syuryathaa sarvaa.ni mukhyata.h || 119 ||
* * *
imaamaacaaryagovinda.h pram.r.s.taa.m "sabdato.arthata.h |
vitene vimalaa.m naamamaalaa.m madhvaprasaadata.h || 120 ||
ityaacaaryagovindasya k.rti.su
ekaak.saranaamamaalaa samaaptaa
―0―
89
�178
mantraruupaa naamaava.li.h—2
stotre.asmin yaani vi.s.no.h sahasrra.m naamaani, taanyeva caturthyaa yuktaani
sanama.hpadaani sahasra.m mantraa bhavanti | ebhirmantrapu.spairbhagavato.arcana.m mahatii
varivasyaa | arcanavidhaane ca pratimantramo"nkaare.na sampu.tiikara.nami.syate | ‘.o
vi"svaaya nama.h .o’,‘.o vi.s.nave nama.h .o’ ityaadi ||
‘vi"svaaya nama.h’ ityaya.m pa~ncaak.saro mantra.h | ‘vi.s.nave nama.h’ prasiddhaad vi.s.nu-
.sa.dak.saraadaparo.aya.m vi.s.nupa~ncaak.saro mantra.h | eva.m ‘bhuutak.rte nama.h’ iti .sa.dak.sara.h |
‘va.sa.tkaaraaya nama.h’ iti saptaak.sara.h | ‘bhuutabhaavanaaya nama.h’ itya.s.taak.sara.h |
‘anaadinidhanaaya nama.h’ iti navaak.sara.h | ‘spa.s.taak.saraaya mantraaya nama.h’ iti
da"saak.sara.h | ‘bhuutabhavyabhavatprabhave nama.h’ ityekaada"saak.sara.h | ‘muktaanaa.m paramaayai
gataye nama.h’ iti dvaada"saak.sara.h | evamaacaturak.saat (kasmai nama.h) aa dvaada"saak.sara.m
sahasra.m mantraa bhavanti ||
ke.sucinnaamasu sampradaayaj~naa eva vivadante | tatra pak.sadvayaanusaara.m dvividhamapi
naameha niradi"syata | sa yathaa—vi"si.s.taaya(avi"si.s.taaya) nama.h | yasya yannaama
rucira.m sa tena naamnaa.arcet | ubhaabhyaamapi vaa naamabhyaam | sarvanaamaa kila
sa.h | naanyaa gati.h, yaavataa idamitthamiti nir.naayaka.m gamaka.m nopalabhaamahe ||
kvacid vibhaktiruupavi.saye.apyasti vivaada.h | yathaa ‘kasmai (kaaya) nama.h’ |
atraapi sama.h samaadhi.h | sarvaa.ni ca "sabdaruupaa.ni bhagavantameva hi niruupa-
yanti | yathaakathaaca prayuk.sii.s.ta | vaya.m tu manyaamahe kasmaayityaadi sarvanaamaruupameva
varamiti | sarvanaamasa~nj~nai.h padairapi sa eva sarvagata.h sa.mstuuyate | tata.h kimiti
ruupaantaracintaa ||
�pari"si-2 179
1. vi"svaaya nama.h 24. puru.sottamaaya nama.h
2. vi.s.nave nama.h 25. sarvaaya nama.h
3. va.sa.tkaaraaya nama.h 26. "sarvaaya nama.h
4. bhuutabhavyabhavatprabhave nama.h 27. "sivaaya nama.h
5. bhuutak.rte nama.h 28. sthaa.nave nama.h
6. bhuutabh.rte nama.h 29. bhuutaadaye nama.h
7. bhaavaaya nama.h 30. nidhaye.avyayaaya nama.h
8. bhuutaatmane nama.h 31. sambhavaaya nama.h
9. bhuutabhaavanaaya nama.h 32. bhaavanaaya nama.h
10. puutaatmane nama.h 33. bhartre nama.h
11. paramaatmane nama.h 34. prabhavaaya nama.h
12. muktaanaa.m paramaayai gataye nama.h 35. prabhave nama.h
13. avyayaaya nama.h 36. ii"svaraaya nama.h
14. puru.saaya nama.h 37. svayambhuve nama.h
15. saak.si.ne nama.h 38. "sambhave nama.h
16. k.setraj~naaya nama.h 39. aadityaaya nama.h
17. ak.saraaya nama.h 40. pu.skaraak.saaya nama.h
18. yogaaya nama.h 41. mahaasvanaaya nama.h
19. yogavidaa.mnetre nama.h 42. anaadinidhanaaya nama.h
20. pradhaanapuru.se"svaraaya nama.h 43. dhaatre nama.h
21. naarasi.mhavapu.se nama.h 44. vidhaatre nama.h
22. "sriimate nama.h 45. dhaaturuttamaaya nama.h
23. ke"savaaya nama.h 46. aprameyaaya nama.h
90
�180 mantra. naamaa.
47. h.r.siike"saaya nama.h 70. hira.nyagarbhaaya nama.h
48. padmanaabhaaya nama.h 71. bhuugarbhaaya nama.h
49. amaraprabhave nama.h 72. maadhavaaya nama.h
50. vi"svakarma.ne nama.h 73. madhusuudanaaya nama.h
51. manave nama.h 74. ii"svaraaya nama.h
52. tva.s.tre nama.h 75. vikrami.ne nama.h
53. sthavi.s.thaaya nama.h 76. dhanvine nama.h
54. sthaviraaya dhruvaaya nama.h 77. medhaavine nama.h
55. agraahyaaya nama.h 78. vikramaaya nama.h
56. "saa"svataaya nama.h 79. kramaaya nama.h
57. k.r.s.naaya nama.h 80. anuttamaaya nama.h
58. lohitaak.saaya nama.h 81. duraadhar.saaya nama.h
59. pratarddanaaya nama.h 82. k.rtaj~naaya nama.h
60. prabhuutaaya nama.h 83. k.rtaye nama.h
61. trikakuddhaamne nama.h 84. aatmavate nama.h
62. pavitraaya nama.h 85. sure"saaya nama.h
63. ma"ngalaaya paraaya nama.h 86. "sara.naaya nama.h
64. ii"saanaaya nama.h 87. "sarma.ne nama.h
65. praa.nadaaya nama.h 88. vi"svaretase nama.h
66. praa.naaya nama.h 89. prajaabhavaaya nama.h
67. jye.s.thaaya nama.h 90. ahne nama.h
68. "sre.s.thaaya nama.h 91. sa.mvatsaraaya nama.h
69. prajaapataye nama.h 92. vyaa.laaya nama.h
�pari"si-2 181
93. pratyayaaya nama.h 115. bahu"sirase nama.h
94. sarvadar"sanaaya nama.h 116. babhrave nama.h
95. ajaaya nama.h 117. vi"svayonaye nama.h
96. sarve"svaraaya nama.h 118. "suci"sravase nama.h
97. siddhaaya nama.h 119. am.rtaaya nama.h
98. siddhaye nama.h 120. "saa"svatasthaa.nave nama.h
99. sarvaadaye nama.h 121. varaarohaaya nama.h
100. acyutaaya nama.h 122. mahaatapase nama.h
101. v.r.saakapaye nama.h 123. sarvagaaya nama.h
102. ameyaatmane nama.h 124. sarvavidbhaanave nama.h
103. sarvayogivini.hs.rtaaya nama.h 125. vi.svaksenaaya nama.h
104. vasave nama.h 126. janaarddanaaya nama.h
105. vasumanase nama.h 127. vedaaya nama.h
106. satyaaya nama.h 128. vedavide nama.h
107. samaatmane nama.h 129. avya"ngaaya nama.h
108. sammitaaya (asammitaaya) 130. vedaa"ngaaya nama.h
nama.h 131. vedavide nama.h
109. samaaya nama.h 132. kavaye nama.h
110. amoghaaya nama.h 133. lokaadhyak.saaya nama.h
111. pu.n.dariikaak.saaya nama.h 134. suraadhyak.saaya nama.h
112. v.r.sakarma.ne nama.h 135. dhamaadhyak.saaya nama.h
113. v.r.saakapaye nama.h 136. k.rtaak.rtaaya nama.h
114. rudraaya nama.h 137. caturaatmane nama.h
91
�182 mantra. naamaa.
138. caturvyuuhaaya nama.h 161. niyamaaya nama.h
139. caturdda.m.s.traaya nama.h 162. yamaaya nama.h
140. caturbhujaaya nama.h 163. vedyaaya nama.h
141. bhraaji.s.nave nama.h 164. vaidyaaya nama.h
142. bhojanaaya nama.h 165. sadaayogine nama.h
143. bhoktre nama.h 166. viiraghne nama.h
144. sahi.s.nave nama.h 167. maadhavaaya nama.h
145. jagadaadijaaya nama.h 168. madhave nama.h
146. anaghaaya nama.h 169. atiindriyaaya nama.h
147. vijayaaya nama.h 170. mahaamaayaaya nama.h
148. jetre nama.h 171. mahotsaahaaya nama.h
149. vi"svayonaye nama.h 172. mahaabalaaya nama.h
150. punarvasave nama.h 173. mahaabuddhaye nama.h
151. upendraaya nama.h 174. mahaaviiryaaya nama.h
152. vaamanaaya nama.h 175. mahaa"saktaye nama.h
153. praa.m"save nama.h 176. mahaadyutaye nama.h
154. amoghaaya nama.h 177. anirdde"syavapu.se nama.h
155. "sucaye nama.h 178. "sriimate nama.h
156. uurjjitaaya nama.h 179. ameyaatmane nama.h
157. atiindraaya nama.h 180. mahaadridh.r.se nama.h
158. sa"ngrahaaya nama.h 181. mahe.svaasaaya nama.h
159. sarggaaya nama.h 182. mahiibhartre nama.h
160. dh.rtaatmane nama.h 183. "sriinivaasaaya nama.h
�pari"si-2 183
184. sataa"ngataye nama.h 207. vi"srutaatmane nama.h
185. aniruddhaaya nama.h 208. suraarighne nama.h
186. suraanandaaya nama.h 209. gurave nama.h
187. govindaaya nama.h 210. gurutamaaya nama.h
188. govidaampataye nama.h 211. dhaamne nama.h
189. mariicaye nama.h 212. satyaaya nama.h
190. damanaaya nama.h 213. satyaparaakramaaya nama.h
191. ha.msaaya nama.h 214. nimi.saaya nama.h
192. supar.naaya nama.h 215. animi.saaya nama.h
193. bhujagottamaaya nama.h 216. sragvi.ne nama.h
194. hira.nyanaabhaaya nama.h 217. vaacaspataye nama.h
195. sutapase nama.h 218. udaaranidhaye nama.h
196. padmanaabhaaya nama.h 219. agra.nye nama.h
197. prajaapataye nama.h 220. graama.nye nama.h
198. am.rtyave nama.h 221. "sriimate nama.h
199. sarvad.r"se nama.h 222. nyaayaaya nama.h
200. si.mhaaya nama.h 223. netre nama.h
201. sandhaatre nama.h 224. samiira.naaya nama.h
202. sandhimate nama.h 225. sahasramuurdhne nama.h
203. sthiraaya nama.h 226. vi"svaatmane nama.h
204. ajaaya nama.h 227. sahasraak.saaya nama.h
205. durmar.sa.naaya nama.h 228. sahasrapade nama.h
206. "saastre nama.h 229. aavartanaaya nama.h
92
�184 mantra. naamaa.
230. niv.rttaatmane nama.h 253. siddhaartthaaya nama.h
231. sa.mv.rtaaya nama.h 254. siddhasa"nkalpaaya nama.h
232. sampramarddanaaya nama.h 255. siddhidaaya nama.h
233. aha.hsa.mvarttakaaya nama.h 256. siddhisaadhanaaya nama.h
234. vahnaye nama.h 257. v.r.saahi.ne nama.h
235. anilaaya nama.h 258. v.r.sabhaaya nama.h
236. dhara.niidharaaya nama.h 259. vi.s.nave nama.h
237. suprasaadaaya nama.h 260. v.r.saparva.ne nama.h
238. prasannaatmane nama.h 261. v.r.sodaraaya nama.h
239. vi"svadh.r.se nama.h 262. varddhanaaya nama.h
240. vi"svabhuje nama.h 263. varddhamaanaaya nama.h
241. vibhave nama.h 264. viviktaaya nama.h
242. satkartre nama.h 265. "srutisaagaraaya nama.h
243. satk.rtaye nama.h 266. subhujaaya nama.h
244. saadhave nama.h 267. durddharaaya nama.h
245. jahnave nama.h 268. vaaggmine nama.h
246. naaraaya.naaya nama.h 269. mahendraaya nama.h
247. naraaya nama.h 270. vasudaaya nama.h
248. asa"nkhyoyaaya nama.h 271. vasave nama.h
249. aprameyaatmane nama.h 272. naikaruupaaya nama.h
250. vi"si.s.taaya nama.h 273. b.rhadruupaaya nama.h
251. "si.s.tak.rte nama.h 274. "sipivi.s.taaya nama.h
252. "sucaye nama.h 275. prakaa"sanaaya nama.h
�pari"si-2 185
276. ojastejodyutidharaaya nama.h 299. prabhave nama.h
277. prakaa"saatmane nama.h 300. yugaadik.rte nama.h
278. prataapanaaya nama.h 301. yugaavarttaaya nama.h
279. .rddhaaya nama.h 302. naikamaayaaya nama.h
280. spa.s.taak.saraaya mantraaya nama.h 303. mahaa"sanaaya nama.h
281. candraa.m"save nama.h 304. ad.r"syaaya nama.h
282. bhaaskaradyutaye nama.h 305. vyaktaruupaaya
283. am.rtaa.m"suudbhavaaya nama.h (avyaktaruupaaya) nama.h
284. bhaanave nama.h 306. sahasrajite nama.h
285. "sa"sabindave nama.h 307. anantajite nama.h
286. sure"svaraaya nama.h 308. i.s.taaya nama.h
287. au.sadhaaya nama.h 309. vi"si.s.taaya (avi"si.s.taaya)
288. jagata.hsetave nama.h nama.h
289. satyadharmmaparaakramaaya nama.h 310. "si.s.te.s.taaya nama.h
290. bhuutabhavyabhavannaathaaya nama.h 311. "sikha.n.dine nama.h
291. pavanaaya nama.h 312. nahu.saaya nama.h
292. paavanaaya nama.h 313. v.r.saaya nama.h
293. analaaya nama.h 314. krodhaghne nama.h
294. kaamaghne nama.h 315. krodhak.rte nama.h
295. kaamak.rte nama.h 316. karttre nama.h
296. kaantaaya nama.h 317. vi"svabaahave nama.h
297. kaamaaya nama.h 318. mahiidharaaya nama.h
298. kaamapradaaya nama.h 319. acyutaaya nama.h
93
�186 mantra. naamaa.
320. prathitaaya nama.h 343. anukuulaaya nama.h
321. praa.naya nama.h 344. "sataavarttaaya nama.h
322. praa.nadaaya nama.h 345. padmine nama.h
323. vaasavaanujaaya nama.h 346. padmanibhek.sa.naaya nama.h
324. apaa.mnidhaye nama.h 347. padmanaabhaaya nama.h
325. adhi.s.thaanaaya nama.h 348. aravindaak.saaya nama.h
326. apramattaaya nama.h 349. padmagarbhaaya nama.h
327. prati.s.thitaaya nama.h 350. "sariirabh.rte nama.h
328. skandaaya nama.h 351. maharddhaye nama.h
329. skandadharaaya nama.h 352. .rddhaaya nama.h
330. dhuryaaya nama.h 353. v.rddhaatmane nama.h
331. varadaaya nama.h 354. mahaak.saaya nama.h
332. vaayuvaahanaaya nama.h 355. garu.dadhvajaaya nama.h
333. vaasudevaaya nama.h 356. atulaaya nama.h
334. b.rhadbhaanave nama.h 357. "sarabhaaya nama.h
335. aadidevaaya nama.h 358. bhiimaaya (abhiimaaya) nama.h
336. purandaraaya nama.h 359. samayaj~naaya nama.h
337. a"sokaaya nama.h 360. havirharaye nama.h
338. taara.naaya nama.h 361. sarvalak.sa.nalak.sa.nyaaya nama.h
339. taaraaya nama.h 362. lak.smiivate nama.h
340. "suuraaya nama.h 363. samiti~njayaaya nama.h
341. "sauraye nama.h 364. vik.saraaya nama.h
342. jane"svaraaya nama.h 365. rohitaaya nama.h
�pari"si-2 187
366. maarggaaya nama.h 389. dhruvaaya nama.h
367. hetave nama.h 390. pararddhaye nama.h
368. daamodaraaya nama.h 391. paramaspa.s.taaya nama.h
369. sahaaya nama.h 392. tu.s.taaya nama.h
370. mahiidharaaya nama.h 393. pu.s.taaya nama.h
371. mahaabhaagaaya nama.h 394. "subhek.sa.naaya nama.h
372. vegavate nama.h 395. raamaaya nama.h
373. amitaa"sanaaya nama.h 396. viraamaaya nama.h
374. udbhavaaya nama.h 397. virajaaya nama.h
375. k.sobha.naaya nama.h 398. maargaaya nama.h
376. devaaya nama.h 399. neyaaya nama.h
377. "sriigarbhaaya nama.h 400. nayaaya nama.h
378. parame"svaraaya nama.h 401. anayaaya nama.h
379. kara.naaya nama.h 402. viiraaya nama.h
380. kaara.naaya nama.h 403. "saktimataa.m "sre.s.thaaya nama.h
381. karttre nama.h 404. dharmmaaya nama.h
382. vikarttre nama.h 405. dhammaviduttamaaya nama.h
383. gahanaaya nama.h 406. vaiku.n.thaaya nama.h
384. guhaaya nama.h 407. puru.saaya nama.h
385. vyavasaayaaya nama.h 408. praa.naaya nama.h
386. vyavasthaanaaya nama.h 409. praa.nadaaya nama.h
387. sa.msthaanaaya nama.h 410. pra.navaaya nama.h
388. sthaanadaaya nama.h 411. p.rthave nama.h
94
�188 mantra. naamaa.
412. hira.nyagarbhaaya nama.h 435. mahaabhogaaya nama.h
413. "satrughnaaya nama.h 436. mahaadhanaaya nama.h
414. vyaaptaaya nama.h 437. anirvi.n.naaya nama.h
415. vaayave nama.h 438. sthavi.s.thaaya nama.h
416. adhok.sajaaya nama.h 439. bhuve (abhuve) nama.h
417. .rtave nama.h 440. dharmayuupaaya nama.h
418. sudar"sanaaya nama.h 441. mahaamakhaaya nama.h
419. kaalaaya nama.h 442. nak.satranemaye nama.h
420. parame.s.thine nama.h 443. nak.satri.ne nama.h
421. parigrahaaya nama.h 444. k.samaaya nama.h
422. ugraaya nama.h 445. k.saamaaya nama.h
423. sa.mvatsaraaya nama.h 446. samiihanaaya nama.h
424. dak.saaya nama.h 447. yaj~naaya nama.h
425. vi"sraamaaya nama.h 448. ijyaaya nama.h
426. vi"svadak.si.naaya nama.h 449. mahejyaaya nama.h
427. vistaaraaya nama.h 450. kratave nama.h
428. sthaavarasthaa.nave nama.h 451. satraaya nama.h
429. pramaa.naaya nama.h 452. sataa"ngataye nama.h
430. biijaaya nama.h 453. sarvadar"sine nama.h
431. avyayaaya nama.h 454. vimuktaatmane nama.h
432. arthaaya nama.h 455. sarvaj~naaya nama.h
433. anarthaaya nama.h 456. j~naanaayottamaaya nama.h
434. mahaako"saaya nama.h 457. suvrataaya nama.h
�pari"si-2 189
458. sumukhaaya nama.h 481. asate nama.h
459. suuk.smaaya nama.h 482. k.saraaya nama.h
460. sugho.saaya nama.h 483. ak.saraaya nama.h
461. sukhadaaya nama.h 484. avij~naatre nama.h
462. suh.rde nama.h 485. sahasraa.m"save nama.h
463. manoharaaya nama.h 486. vidhaatre nama.h
464. jitakrodhaaya nama.h 487. k.rtalak.sa.naaya nama.h
465. viirabaahave nama.h 488. gabhastinemaye nama.h
466. vidaara.naaya nama.h 489. satvasthaaya nama.h
467. svaapanaaya nama.h 490. si.mhaaya nama.h
468. svava"saaya nama.h 491. bhuutamahe"svaraaya nama.h
469. vyaapine nama.h 492. aadidevaaya nama.h
470. naikaatmane nama.h 493. mahaadevaaya nama.h
471. naikakarmak.rte nama.h 494. deve"saaya nama.h
472. vatsaraaya nama.h 495. devabh.rdgurave nama.h
473. vatsalaaya nama.h 496. uttaraaya nama.h
474. vatsine nama.h 497. gopataye nama.h
475. ratnagarbhaaya nama.h 498. goptre nama.h
476. dhane"svaraaya nama.h 499. j~naanagamyaaya nama.h
477. dharmagupe nama.h 500. puraatanaaya nama.h
478. dharmak.rte nama.h 501. "sariirabhuutabh.rte nama.h
479. dharmi.ne nama.h 502. bhoktre nama.h
480. sate nama.h 503. kapiindraaya nama.h
95
�190 mantra. naamaa.
504. bhuuridak.si.naaya nama.h 527. pramodanaaya nama.h
505. somapaaya nama.h 528. aanandaaya nama.h
506. am.rtapaaya nama.h 529. nandanaaya nama.h
507. somaaya nama.h 530. nandaaya nama.h
508. purujite nama.h 531. satyadharma.ne nama.h
509. purusattamaaya nama.h 532. trivikramaaya nama.h
510. vinayaaya nama.h 533. mahar.saye nama.h
511. jayaaya nama.h 534. kapilaacaaryaaya nama.h
512. satyasandhaaya nama.h 535. k.rtaj~naaya nama.h
513. daa"saarhaaya nama.h 536. mediniipataye nama.h
514. saatvataampataye nama.h 537. tripadaaya nama.h
515. jiivaaya nama.h 538. trida"saadhyak.saaya nama.h
516. vinayitaasaak.si.ne nama.h 539. mahaa"s.r"ngaaya nama.h
517. mukundaaya nama.h 540. k.rtaantak.rte nama.h
518. amitavikramaaya nama.h 541. mahaavaraahaaya nama.h
519. ambhonidhaye nama.h 542. govindaaya nama.h
520. anantaatmane nama.h 543. su.se.naaya nama.h
521. mahodadhi"sayaaya nama.h 544. kanakaa"ngadine nama.h
522. antakaaya nama.h 545. guhyaaya nama.h
523. ajaaya nama.h 546. gabhiiraaya nama.h
524. mahaarhaaya nama.h 547. gahanaaya nama.h
525. svaabhaavyaaya nama.h 548. guptaaya nama.h
526. jitaamitraaya nama.h 549. cakragadaadharaaya nama.h
�pari"si-2 191
550. vedhase nama.h 573. daaru.naaya nama.h
551. svaa"ngaaya nama.h 574. dravi.napradaaya nama.h
552. ajitaaya nama.h 575. divasp.r"se nama.h
553. k.r.s.naaya nama.h 576. sarvad.rgvyaasaaya nama.h
554. d.r.dhaaya nama.h 577. vaacaspataye nama.h
555. sa"nkar.sa.naaya nama.h 578. ayonijaaya nama.h
556. acyutaaya nama.h 579. trisaamne nama.h
557. varu.naaya nama.h 580. saamagaaya nama.h
558. vaaru.naaya nama.h 581. saamne nama.h
559. v.rk.saaya nama.h 582. nirbaa.naaya nama.h
560. pu.skaraak.saaya nama.h 583. bhe.sajaaya nama.h
561. mahaamanase nama.h 584. bhi.saje nama.h
562. bhagavate nama.h 585. sannyaasak.rte nama.h
563. bhagaghne nama.h 586. "samaaya nama.h
564. aanandine nama.h 587. "saantaaya nama.h
565. vanamaaline nama.h 588. ni.s.thaayai nama.h
566. halaayudhaaya nama.h 589. "saantaye nama.h
567. aadityaaya nama.h 590. paraaya.naaya nama.h
568. jyotiraadityaaya nama.h 591. "subhaa"ngaaya nama.h
569. sahi.s.nave nama.h 592. "saantidaaya nama.h
570. gatisattamaaya nama.h 593. sra.s.tre nama.h
571. sudhanvane nama.h 594. kumudaaya nama.h
572. kha.n.dapara"save nama.h 595. kuvale"sayaaya nama.h
96
�192 mantra. naamaa.
596. gohitaaya nama.h 619. svak.saaya nama.h
597. gopataye nama.h 620. sva"ngaaya nama.h
598. goptre nama.h 621. "sataanandaaya nama.h
599. v.r.sabhaak.saaya nama.h 622. nandaye nama.h
600. v.r.sapriyaaya nama.h 623. jyotirga.ne"svaraaya nama.h
601. anivarttine nama.h 624. vijitaatmane nama.h
602. niv.rttaatmane nama.h 625. vidheyaatmane
603. sa"nk.septre nama.h (avidheyaatmane) nama.h
604. k.semak.rcchivaaya nama.h 626. satkiirttaye nama.h
605. "sriivatsavak.sase nama.h 627. chinnasa.m"sayaaya nama.h
606. "sriivaasaaya nama.h 628. udiir.n.naaya nama.h
607. "sriipataye nama.h 629. sarvata"scak.su.se nama.h
608. "sriimataa.mvaraaya nama.h 630. anii"saaya nama.h
609. "sriidaaya nama.h 631. "saa"svatasthiraaya nama.h
610. "srii"saaya nama.h 632. bhuu"sayaaya nama.h
611. "sriinivaasaaya nama.h 633. bhuu.sa.naaya nama.h
612. "sriinidhaye nama.h 634. bhuutaye nama.h
613. "sriivibhaavanaaya nama.h 635. vi"sokaaya nama.h
614. "sriidharaaya nama.h 636. "sokanaa"sanaaya nama.h
615. "sriikaraaya nama.h 637. arcci.smate nama.h
616. "sreyase nama.h 638. arccitaaya nama.h
617. "sriimate nama.h 639. kumbhaaya nama.h
618. lokatrayaa"srayaaya nama.h 640. vi"suddhaatmane nama.h
�pari"si-2 193
641. vi"sodhanaaya nama.h 664. dhana~njayaaya nama.h
642. aniruddhaaya nama.h 665. brahma.nyaaya nama.h
643. apratirathaaya nama.h 666. brahmak.rte nama.h
644. pradyumnaaya nama.h 667. brahma.ne nama.h
645. amitavikramaaya nama.h 668. brahma.ne nama.h
646. kaalaneminighne nama.h 669. brahmavivarddhanaaya nama.h
647. viiraaya nama.h 670. brahmavide nama.h
648. "sauraye nama.h 671. braahma.naaya nama.h
649. "suurajane"svaraaya nama.h 672. brahmi.ne nama.h
650. trilokaatmane nama.h 673. brahmaj~naaya nama.h
651. triloke"saaya nama.h 674. braahma.napriyaaya nama.h
652. ke"savaaya nama.h 675. mahaakramaaya nama.h
653. ke"sighne nama.h 676. mahaakarmma.ne nama.h
654. haraye nama.h 677. mahaatejase nama.h
655. kaamadevaaya nama.h 678. mahoragaaya nama.h
656. kaamapaalaaya nama.h 679. mahaakratave nama.h
657. kaamine nama.h 680. mahaayajvane nama.h
658. kaantaaya nama.h 681. mahaayaj~naaya nama.h
659. k.rtaagamaaya nama.h 682. mahaahavi.se nama.h
660. anirdde"syavapu.se nama.h 683. stavyaaya nama.h
661. vi.s.nave nama.h 684. stavapriyaaya nama.h
662. viiraaya nama.h 685. stotraaya nama.h
663. anantaaya nama.h 686. stutaye nama.h
97
�194 mantra. naamaa.
687. stotre nama.h 710. sannivaasaaya nama.h
688. ra.napriyaaya nama.h 711. suyaamunaaya nama.h
689. puur.naaya nama.h 712. bhuutavaasaaya nama.h
690. puurayitre nama.h 713. vaasudevaaya nama.h
691. pu.nyaaya nama.h 714. sarvaasunilayaaya nama.h
692. pu.nyakiirttaye nama.h 715. analaaya nama.h
693. anaamayaaya nama.h 716. darpaghne nama.h
694. manojavaaya nama.h 717. darpaaya nama.h
695. tiirtthakaraaya nama.h 718. d.rptaaya nama.h
696. vasuretase nama.h 719. durddharaaya nama.h
697. vasupradaaya nama.h 720. aparaajitaaya nama.h
698. vasupradaaya nama.h 721. vi"svamuurttaye nama.h
699. vaasudevaaya nama.h 722. mahaamuurttaye nama.h
700. vasave nama.h 723. diiptamuurttaye nama.h
701. vasumanase nama.h 724. amuurttimate nama.h
702. havi.se nama.h 725. anekamuurttaye nama.h
703. sadgataye nama.h 726. avyaktaaya nama.h
704. satk.rtaye nama.h 727. "satamuurttaye nama.h
705. sattaayai nama.h 728. "sataananaaya nama.h
706. sadbhuutaye nama.h 729. ekaaya nama.h
707. satparaaya.naaya nama.h 730. naikaaya nama.h
708. "suurasenaaya nama.h 731. savaaya nama.h
709. yadu"sre.s.thaaya nama.h 732. kasmai (kaaya) nama.h
�pari"si-2 195
733. kasmai (kime) nama.h 756. sumedhase nama.h
734. yasmai (yade) nama.h 757. medhajaaya nama.h
735. tasmai (tade) nama.h 758. dhanyaaya nama.h
736. padaayaanuttamaaya nama.h 759. satyamedhase nama.h
737. lokabandhave nama.h 760. dharaadharaaya nama.h
738. lokanaathaaya nama.h 761. tejov.r.saaya nama.h
739. maadhavaaya nama.h 762. dyutidharaaya nama.h
740. bhaktavatsalaaya nama.h 763. sarva"sastrabh.rtaa.mvaraaya nama.h
741. suvar.navar.naaya nama.h 764. pragrahaaya nama.h
765. nigrahaaya nama.h
742. hemaa"ngaaya nama.h
766. vyagraaya nama.h
743. varaa"ngaaya nama.h
767. naika"s.r"ngaaya nama.h
744. candanaa"ngadine nama.h
768. gadaagrajaaya nama.h
745. viiraghne nama.h
769. caturmuurttaye nama.h
746. vi.samaaya nama.h
770. caturbaahave nama.h
747. "suunyaaya nama.h
771. caturvyuuhaaya nama.h
748. gh.rtaa"si.se nama.h 772. caturgataye nama.h
749. acalaaya nama.h 773. caturaatmane nama.h
750. calaaya nama.h 774. caturbhaavaaya nama.h
751. amaanine nama.h 775. caturvedavide nama.h
752. maanadaaya nama.h 776. ekapade nama.h
753. maanyaaya nama.h 777. samaavarttaaya nama.h
754. lokasvaamine nama.h 778. niv.rttaatmane
755. trilokadh.r.se nama.h (aniv.rttaatmane) nama.h
98
�196 mantra. naamaa.
779. durjjayaaya nama.h 802. jayantaaya nama.h
780. duratikramaaya nama.h 803. sarvavijjayine nama.h
781. durllabhaaya nama.h 804. suvar.n.nabindave nama.h
782. durgamaaya nama.h 805. ak.sobhyaaya nama.h
783. durgaaya nama.h 806. sarvavaagii"svare"svaraaya nama.h
784. duraavaasaaya nama.h 807. mahaahradaaya nama.h
785. duraarighne nama.h 808. mahaagarttaaya nama.h
786. "subhaa"ngaaya nama.h 809. mahaabhuutaaya nama.h
787. lokasaara"ngaaya nama.h 810. mahaanidhaye nama.h
788. sutantave nama.h 811. kumudaaya nama.h
789. tantuvarddhanaaya nama.h 812. kundaraaya nama.h
790. indrakarma.ne nama.h 813. kundaaya nama.h
791. mahaakarma.ne nama.h 814. parjjanyaaya nama.h
792. k.rtakarma.ne nama.h 815. paavanaaya nama.h
793. k.rtaagamaaya nama.h 816. anilaaya nama.h
794. udbhavaaya nama.h 817. am.rtaa"saaya nama.h
795. sundaraaya nama.h 818. am.rtavapu.se nama.h
796. sundaaya nama.h 819. sarvaj~naaya nama.h
797. ratnanaabhaaya nama.h 820. sarvatomukhaaya nama.h
798. sulocanaaya nama.h 821. sulabhaaya nama.h
799. arkkaaya nama.h 822. suvrataaya nama.h
800. vaajasanaaya nama.h 823. siddhaaya nama.h
801. "s.r"ngi.ne nama.h 824. "satrujite nama.h
�pari"si-2 197
825. "satrutaapanaaya nama.h 848. svaasyaaya nama.h
826. nyagrodhaaya nama.h 849. praagva.m"saaya nama.h
827. udumbaraaya nama.h 850. va.m"savarddhanaaya nama.h
828. a"svatthaaya nama.h 851. bhaarabh.rte nama.h
829. caa.nuuraandhranisuudanaaya nama.h 852. kathitaaya nama.h
830. sahasraarcci.se nama.h 853. yogine nama.h
831. saptajihvaaya nama.h 854. yogii"saaya nama.h
832. saptaidhase nama.h 855. sarvakaamadaaya nama.h
833. saptavaahanaaya nama.h 856. aa"sramaaya nama.h
834. amuurttaye nama.h 857. "srama.naaya nama.h
835. anaghaaya nama.h 858. k.saamaaya nama.h
836. acintyaaya nama.h 859. supar.naaya nama.h
837. bhayak.rte nama.h 860. vaayuvaahanaaya nama.h
838. bhayanaa"sanaaya nama.h 861. dhanurddharaaya nama.h
839. a.nave nama.h 862. dhanurvedaaya nama.h
840. b.rhate nama.h 863. dha.n.daaya nama.h
841. k.r"saaya nama.h 864. damayitre nama.h
842. sthuulaaya nama.h 865. damaaya nama.h
843. gu.nabh.rte nama.h 866. aparaajitaaya nama.h
844. nirgu.naaya nama.h 867. sarvasahaaya nama.h
845. mahate nama.h 868. niyantre nama.h
846. adh.rtaaya nama.h 869. niyamaaya (aniyamaaya) nama.h
847. svadh.rtaaya nama.h 870. yamaaya (ayamaaya) nama.h
99
�198 mantra. naamaa.
871. satvavate nama.h 894. sadaamar.si.ne nama.h
872. saatvikaaya nama.h 895. lokaadhi.s.thaanaaya nama.h
873. satyaaya nama.h 896. adbhutaaya nama.h
874. satyadharmmaparaaya.naaya nama.h 897. sanaat (sanaade) nama.h
875. abhipraayaaya nama.h 898. sanaatanatamaaya nama.h
876. priyaarhaaya nama.h 899. kapilaaya nama.h
877. arhapriyak.rte nama.h 900. kapaye nama.h
878. priitivarddhanaaya nama.h 901. apyayaaya nama.h
879. vihaayasagataye nama 902. svastidaaya nama.h
880. jyoti.se nama.h 903. svastik.rte nama.h
881. surucaye nama.h 904. svasti (svastine) nama.h
882. hutabhugvibhave nama.h 905. svastibhuje nama.h
883. ravaye nama.h 906. svastidak.si.naaya nama.h
884. virocanaaya nama.h 907. araudraaya nama.h
885. suuryaaya nama.h 908. ku.n.daline nama.h
886. savitre nama.h 909. cakri.ne nama.h
887. ravilocanaaya nama.h 910. vikrami.ne nama.h
888. anantaaya nama.h 911. uurjjita"saasanaaya nama.h
889. hutabhugbhoktre nama.h 912. "sabdaatigaaya nama.h
890. sukhadaaya nama.h 913. "sabdasahaaya nama.h
891. naikajaaya nama.h 914. "si"siraaya nama.h
892. agrajaaya nama.h 915. "sarvariikaraaya nama.h
893. anirvi.n.naaya nama.h 916. akruuraaya nama.h
�pari"si-2 199
917. pe"salaaya nama.h 940. vyaadi"saaya nama.h
918. dak.saaya nama.h 941. di"saaya nama.h
919. dak.si.naaya nama.h 942. anaadaye nama.h
920. k.sami.naa.mvaraaya nama.h 943. bhuurbhuvolak.smyai nama.h
921. vidvattamaaya nama.h 944. suviiraaya nama.h
922. viitabhayaaya nama.h 945. ruciraa"ngadaaya nama.h
923. pu.nya"srava.nakiirttanaaya nama.h 946. jananaaya nama.h
924. uttaara.naaya nama.h 947. janajanmaadaye nama.h
925. du.sk.rtighne nama.h 948. bhiimaaya nama.h
926. pu.nyaaya nama.h 949. bhiimaparaakramaaya nama.h
927. du.hsvapnanaa"sanaaya nama.h 950. aadhaaranilayaaya nama.h
928. viiraghne nama.h 951. dhaatre (adhaatre) nama.h
929. rak.sa.naaya nama.h 952. pu.spahaasaaya nama.h
930. santaaya nama.h 953. prajaagaraaya nama.h
931. jiivanaaya nama.h 954. uurdhvagaaya nama.h
932. paryyavasthitaaya nama.h 955. satpathaacaaraaya nama.h
933. anantaruupaaya nama.h 956. praa.nadaaya nama.h
934. ananta"sriye nama.h 957. pra.navaaya nama.h
935. jitamanyave nama.h 958. pa.naaya nama.h
936. bhayaapahaaya nama.h 959. pramaa.naaya nama.h
937. catura"sraaya nama.h 960. praa.nanilayaaya nama.h
938. gabhiiraatmane nama.h 961. praa.nabh.rte nama.h
939. vidi"saaya nama.h 962. praa.najiivanaaya nama.h
100
�200 mantra. naamaa.
963. tatvaaya nama.h 982. yaj~naguhyaaya nama.h
964. tatvavide nama.h 983. annaaya nama.h
965. ekaatmane nama.h 984. annaadaaya nama.h
966. janmam.rtyujaraatigaaya nama.h 985. aatmayonaye nama.h
967. bhuurbhuva.hsvastarave nama.h 986. svaya~njaataaya nama.h
968. taaraaya nama.h 987. vaikhaanaaya nama.h
969. savitre nama.h 988. saamagaayanaaya nama.h
970. prapitaamahaaya nama.h 989. devakiinandanaaya nama.h
971. yaj~naaya nama.h 990. sra.s.tre nama.h
972. yaj~napataye nama.h 991. k.sitii"saaya nama.h
973. yajvane nama.h 992. paapanaa"sanaaya nama.h
974. yaj~naa"ngaaya nama.h 993. "sa"nkhabh.rte nama.h
975. yaj~navaahanaaya nama.h 994. nandakine nama.h
976. yaj~nabh.rte nama.h 995. cakri.ne nama.h
977. yaj~nak.rte nama.h 996. "saa"ngadhanvane nama.h
978. yaj~nine nama.h 997. gadaadharaaya nama.h
979. yaj~nabhuje nama.h 998. rathaa"ngapaa.naye nama.h
980. yaj~nasaadhanaaya nama.h 999. ak.sobhyaaya nama.h
981. yaj~naantak.rte nama.h 1000. sarvaprahara.naayudhaaya nama.h
―0―
� 201
yadak.saraadiini yaavanti naamaani—3
(ak.saraanukramam)
naamna aadyamak.saram naamasa"nkhyaa naamna aadyamak.saram naamasa"nkhyaa
1. a 106 18. ta 19
2. aa 11 19. da 36
3. i 3 20. dha 22
4. ii 3 21. na 33
5. u 9 22. pa 83
6. uu 3 23. ba 16
7. .r 3 24. bha 39
8. e 3 25. ma 65
9. o 1 26. ya 23
10. au 1 27. ra 11
11. ka 50 28. la 9
12. kha 1 29. va 118
13. ga 24 30. "sa 70
14. gha 1 31. sa 173
15. ca 19 32. ha 13
16. cha 1 33. k.sa 9
17. ja 22 1000
101
�202
(sa"nkhyaanukramam)
naamasa"nkhyaa naamna aadyamak.saram naamasa"nkhyaa naamna aadyamak.saram
1. (o, au, kha, gha, cha) 33. (na)
3. (i, ii, uu, .r, e) 36. (da)
9. (u, la, k.sa) 39. (bha)
11. (aa ,ra) 50. (ka)
13. (ha) 65. (ma)
16. (ba) 70. ("sa)
19. (ca, ta) 83. (pa)
22. (ja, dha) 106. (a)
23. (ya) 118. (va)
24. (ga) 173. (sa)
―0―
� 203
aamre.ditaani naamaani—4
dviruktaani naamaani (78) | e.su catvaari akaaraadiini naamaantaraa.ni bhavanti |
1. anagha.h 146; 835 19. kaanta.h 296; 658
2. ananta.h 663; 888 20. kumuda.h 594; 811
3. anala.h 293; 715 21. k.rtaj~na.h 82; 535
4. aniruddha.h 185; 642 22. k.rtaagama.h 659; 793
5. anidder"s yavapu.h 177; 660 23. k.r.s.na.h 57; 553
6. anirvi.n.na.h 437; 893 24. ke"sava.h 23; 652
7. anila.h 235; 816 25. gahana.h 383;547
8. aparaajita.h 720; 866 26. gopati.h 497; 597
9. amitavikrama.h518; 645 27. goptaa 498; 598
10. ameyaatmaa 102; 179 28. govinda.h 187; 542
11. amogha.h 110; 154 29. cakrii 909; 995
12. ak.sobhya.h 805;999 30. caturaatmaa 137; 773
13. aaditya.h 39; 567 31. catuvyuurha .h 138; 771
14. aadideva.h 335; 492 32. taara.h 339; 968
15. ii"svara.h 36; 74 33. dak.sa.h 424; 918
16. udbhava.h 374; 794 34. duddharra .h 267; 719
17. .rddha.h 279; 352 35. dhaataa 43; 951
18. karttaa 316; 381 36. niyama.h 161; 869
102
�204 aamre.di.
37. niv.rttaatmaa 230; 602 58. vidhaataa 44; 486
38. paavana.h 292; 815 59. vi"svayoni.h 117; 149
39. pu.nya.h 691; 926 60. vedavit 128; 131
40. puru.sa.h 14; 407 61. "suci.h 155; 252
41. pu.skaraak.sa.h 40; 560 62. "subhaa"nga.h 591; 786
42. prajaapati.h 69; 197 63. "sauri.h 341; 648
43. pra.nava.h 410; 957 64. "sriinivaasa.h 183; 611
44. prabhu.h 35; 299 65. sa.mvatsara.h 91; 423
45. pramaa.nam 429; 959 66. sataa"ngati.h 184; 452
46. bhiima.h 358; 948 67. sarvaj~na.h 455; 819
47. bhoktaa 143; 502 68. savitaa 886; 969
48. mahaakarmmaa 676; 791 69. sahi.s.nu.h 144; 569
49. mahiidhara.h 318; 370 70. si.mha.h 200; 490
50. maargga.h 366; 398 71. siddha.h 97; 823
51. yaj~na.h 447; 971 72. sukhada.h 461; 890
52. yama.h 162; 870 73. supar.n.na.h 192; 859
53. vasuprada.h 697; 698 74. suvrata.h 457; 822
54. vasumanaa.h 105; 701 75. sthavi.s.tha.h 53; 438
55. vaacaspati.h 217; 577 76. sra.s.taa 593; 990
56. vaayuvaahana.h 332; 860 77. hira.nyagarbha.h 70; 412
57. vikramii 75; 910 78. k.saama.h 445; 858
―0―
�pari"si-4 205
e.su catvaari akaaraadiini naamaaniiti kecinmanyante |
1. dhaataa (adhataa) 951 3. bhiima.h (abhiima.h) 358
2. niyama.h (aniyama.h) 869 4. yama.h (ayama.h) 870
te.saa.m prahaa.ne dviruktaani 74 naamaani bhavanti |
li"ngabhedena dviruktaani naamaani (3)
1. avyaya.h (13) avyayam (431)
2. ak.sara.h (17) ak.saram (483)
3. brahmaa (667) brahma (668)
triruktaani naamaani (11)
1. acyuta.h 100; 319; 556 6. vasu.h 104; 271; 700
2. aja.h 95; 204; 523 7. vaasudeva.h333; 699; 713
3. padmanaabha.h 48; 196; 347 8. vi.s.nu.h 2; 259; 661
4. praa.na.h 66; 321; 408 9. viira.h 402; 647; 662
5. maadhava.h 72; 167; 739 10.viirahaa 166; 745;928
11. satya.h 106;212;873
atraapi ke.saa~ncit pak.se ‘aniv.rttaatmaa’ (778) akaaravi"sle.se.na ‘niv.rttaatmaa’
bhavati | tadaa niv.rttaatmeti trirukta.m bhavati | triruktaani ca naamaani dvaada"sa
bhavanti ||
caturvaaramuktaani naamaani (2)
1. praa.nada.h 65; 322; 409; 956
2. "sriimaan 22; 178; 221; 617
103
�206
naamnaamakaaraadyanukra ma.nikaa—5
(paa.thaantare.naa.av.rttaani naamaanyatra () etaccihnaantarnik.siptaani | yathaa—
dhaataa (adhaataa) | na taani sahasre.antarbhavanti | kevala.m
paa.thaantarasuucanamaatramevedam | paa.niniiyanaye na k.sakaara.h p.rthagak.sarataa.m
bhajate | aagama"saastraanusaare.na tu k.sakaaro var.namaalaayaa"scaramo var.na.h—
"sa.sasaha.lak.seti | atraapi saiva sara.niranus.rtaa | tena k.sakaaraadiini
naamaanyante niruupitaani | tadyathaa k.sama.h, k.sami.naa.m vara.h, k.saram, k.saama
ityaadi |)
a atandra.h 157
akruura.h 916 atiindriya.h 169
agraja.h 892 atula.h 356
agra.nii.h 219 ad.r"sya.h 304
agraahya.h 55 adbhuta.h 896
acala.h 749 (adhaataa) 951
acintya.h 836 adhi.s.thaanam 325
acyuta.h 100 adh.rta.h 846
acyuta.h 319 adhok.saja.h 416
acyuta.h 556 anagha.h 146
aja.h 95 anagha.h 835
aja.h 204 ananta.h 663
aja.h 523 ananta.h 888
ajita.h 552 anantajit 307
a.nu.h 839 anantaruupa.h 933
�pari"si-5 207
ananta"srii.h 934 aparaajita.h 720
anantaatmaa 520 aparaajita.h 866
anaya.h 401 apaa.mnidhi.h 324
anartha.h 433 apyaya.h 901
anala.h 293 apratiratha.h 643
anala.h 715 apramatta.h 326
anaadinidhana.h 42 aprameya.h 46
anaadi.h 942 aprameyaatmaa 249
anaamaya.h 693 abhipraaya.h 875
animi.sa.h 215 (abhiima.h) 305
(aniyama.h) 839 (abhuu.h) 439
aniruddha.h 185 amaraprabhu.h 49
aniruddha.h 642 amaanii 751
anirdde"syavapu.h 177 amitavikrama.h 518
anirdde"syavapu.h 660 amitavikrama.h 645
anirvi.n.na.h 437 amitaa"sana.h 373
anirvi.n.na.h 893 amuurtti.h 834
anila.h 235 amuurttimaan 724
anila.h 816 am.rta.h 119
anivarttii 601 am.rtapa.h 506
aniv.rttaatmaa 778 am.rtavapu.h 818
anii"sa.h 630 am.rtaa"sa.h 817
anukuula.h 343 am.rtaa.m"suudbhava.h 283
anuttama.h 80 am.rtyu.h 198
anekamuurtti.h 725 ameyaatmaa 102
antaka.h 522 ameyaatmaa 179
annam 983 amogha.h 110
annaada.h 984 amogha.h 154
104
�208 naamnaamakaaraadyanu.
ambhonidhi.h 519 aa
(ayama.h) 870 aatmayoni.h 985
ayonija.h 578 aatmavaan 84
aravindaak.sa.h 348 aaditya.h 39
araudra.h 907 aaditya.h 567
arkka.h 799 aadideva.h 335
arccita.h 638 aadideva.h 492
arcci.smaan 637 aadhaaranilaya.h 950
artha.h 432 aanandii 564
arhapriyak.rt 877 aananda.h 528
avij~naataa 484 aavartana.h 229
(avidheyaatmaa) 625 aa"srama.h 856
avi"si.s.ta.h 309 i
avyakta.h 726 ijya.h 448
(avyaktaruupa.h) 305
indrakarmmaa 790
avya"nga.h 129
i.s.ta.h 308
avyaya.h 13
ii
avyayam 431
ii"saana.h 64
a"soka.h 337
a"svattha.h 828 ii"svara.h 36
asa"nkhyoya.h 248 ii"svara.h 74
asat 481 u
(asammita.h) 108 ugra.h 422
aha.h 90 uttara.h 496
aha.hsa.mvarttaka.h 233 uttaara.na.h 924
ak.sara.h 17 udaaradhii.h 218
ak.saram 483 udiir.n.na.h 628
ak.sobhya.h 805 udumbara.h 827
ak.sobhya.h 999 udbhava.h 374
�pari"si-5 209
udbhava.h 794 kapiindra.h 502
upendra.h 151 kara.nam 379
uu karttaa 316
uurjjita.h 156 karttaa 381
uurjjita"saasana.h 911 kavi.h 132
kaanta.h 296
uurdhvaga.h 954
kaanta.h 658
.r
kaama.h 297
.rtu.h 417
kaamak.rt 295
.rddha.h 279 kaamadeva.h 655
.rddha.h 352 kaamapaala.h 656
e kaamaprada.h 298
eka.h 729 kaamahaa 294
ekapaat 776 kaamii 657
ekaatmaa 965 kaara.nam 380
kaala.h 419
o kaalaneminihaa 646
ojastejodyutidhara.h 276 kim 733
au ku.n.dalii 908
au.sadham 287 kunda.h 813
kundara.h 812
ka
kumuda.h 594
ka.h 732
kumuda.h 811
kathita.h 852
kumbha.h 639
kanakaa"ngadii 544
kapi.h 900 kuvale"saya.h 595
kapila.h 899 k.rtakarmmaa 792
kapilaacaarya.h 534 k.rtaj~na.h 82
105
�210 naamnaamakaaraadyanu.
k.rtaj~na.h 535 gahana.h 547
k.rtalak.sa.na.h 487 gu.nabh.rt 843
k.rtaak.rta.h 136 gupta.h 548
k.rtaagama.h 659 guru.h 209
k.rtaagama.h 793 gurutama.h 210
k.rtaantak.rt 540 guha.h 384
k.rti.h 83 guhya.h 545
k.r"sa.h 841 gopati.h 497
k.r.s.na.h 57 gopati.h 597
k.r.s.na.h 553 goptaa 498
ke"sava.h 23 goptaa 598
ke"sava.h 652 govidaampati.h 188
ke"sihaa 653 govinda.h 187
kratu.h 450 govinda.h 542
krama.h 79 gohita.h 596
krodhak.rt 315 graama.nii.h 220
krodhahaa 314 gha
kha gh.rtaa"sii.h 748
kha.n.dapara"su.h 572 ca
ga cakragadaadhara.h 549
gatisattama.h 570 cakrii 909
gadaagraja.h 768 cakrii 995
gadaadhara.h 997 catura"sra.h 937
gabhastinemi.h 488 caturaatmaa 137
gabhiira.h 546 caturaatmaa 773
gabhiiraatmaa 938 caturggati.h 772
garu.dadhvaja.h 355 caturdda.m.s.tra.h 139
gahana.h 383 caturbaahu.h 770
�pari"si-5 211
caturbhaava.h 774 jetaa 148
caturbhuja.h 140 j~naanagamya.h 499
caturmmuurtti.h 769 j~naanamuttamam 456
caturvedavit 775 jye.s.tha.h 67
caturvyuuha.h 138 jyoti.h 880
caturvyuuha.h 771 jyotiraaditya.h 568
candanaa"ngadii 744 jyotirgga.ne"svara.h 623
candraa.m"su.h 281 ta
cala.h 750
tat 735
caa.nuuraandhranisuudana.h 829
tatvam 963
cha
tatvavit 964
chinnasa.m"saya.h 627
tantuvarddhana.h 789
ja
taara.h 339
jagata.hsetu.h 288
taara.h 968
jagadaadija.h 145
taara.na.h 338
janajanmaadi.h 947
janana.h 946 tiirtthakara.h 695
janaarddana.h 126 tu.s.ta.h 392
jane"svara.h 342 tejov.r.sa.h 761
janmam.rtyujaraatiga.h 966 trikakuddhaama 61
jaya.h 511 trida"saadhyak.sa.h 538
jayanta.h 802 tripada.h 537
jahnu.h 245 trilokadh.rk 755
jitakrodha.h 464 trilokaatmaa 650
jitamanyu.h 935 triloke"sa.h 651
jitaamitra.h 526 trivikrama.h 532
jiiva.h 515 trisaamaa 579
jiivana.h 931 tva.s.taa 52
106
�212 naamnaamakaaraadyanu.
da du.hsvapnanaa"sana.h 927
da.n.da.h 863 d.rpta.h 718
dama.h 865 d.r.dha.h 554
damana.h 190 deva.h 376
damayitaa 864 devakiinandana.h 989
darppada.h 717 devabh.rdgaru.h 495
darppahaa 716 deve"sa.h 494
dak.sa.h 424 dyutidhara.h 762
dak.sa.h 918 dravi.naprada.h 574
dak.si.na.h 919 dha
daamodara.h 368 dhana~njaya.h 664
daaru.na.h 573 dhanurddhara.h 861
daa"saarha.h 513 dhanurveda.h 862
di"sa.h 941 dhane"svara.h 476
divasp.rk 575 dhanya.h 758
diiptammuurtti.h 723 dhanvii 76
duratikrama.h 780 dharma.h 404
duraadhar.sa.h 81 dharmak.rt 478
duraarihaa 785 dhara.niidhara.h 236
duraavaasa.h 784 dharaadhara.h 760
durgga.h 783 dharmagup 477
durggama.h 782 dharmayuupa.h 440
durjjaya.h 779 dharmaviduttama.h 405
durddhara.h 267 dharmaadhyak.sa.h 135
durddhara.h 719 dharmmii 479
durmar.sa.na.h 205 dhaataa 43
durllabha.h 781 dhaataa 951
du.sk.rtihaa 925 dhaaturuttama.h 45
�pari"si-5 213
dhaama 211 netaa 223
dhuryya.h 330 neya.h 399
dh.rtaatmaa 160 naika.h 730
dhruva.h 389 naikakarmak.rt 471
na naikaja.h 891
nanda.h 530 naikamaaya.h 302
nandakii 994 naikaruupa.h 272
nandana.h 529 naika"s.r"nga.h 767
nandi.h 622 naikaatmaa 470
naya.h 400 nyagrodha.h 826
nara.h 247 nyaaya.h 222
nahu.sa.h 312 pa
nak.satranemi.h 442 pa.na.h 958
nak.satrii 443 padadamanuttamam 736
naarasi.mhavapu.h 21 padmagarbha.h 349
naaraaya.na.h 246 padmanaabha.h 48
nigraha.h 765 padmanaabha.h 196
nidhiravyaya.h 30 padmanaabha.h 347
nimi.sa.h 214 padmanibhek.sa.na.h 346
niyantaa 868 padmii 345
niyama.h 161 paramaspa.s.ta.h 391
niyama.h 869 paramaatmaa 11
nirggu.na.h 844 parame"svara.h 378
nirbaa.nam 582 parame.s.thii 420
niv.rttaatmaa 230 pararddhi.h 390
niv.rttaatmaa 602 paraaya.na.h 590
(niv.rttaatmaa) 778 parigraha.h 421
ni.s.thaa 588 parjjanya.h 814
107
�214 naamnaamakaaraadyanu.
paryyavasthita.h 932 prakaa"sana.h 275
pavana.h 291 prakaa"saatmaa 277
pavitram 62 pragraha.h 764
paapanaa"sana.h 992 prajaagara.h 953
paavana.h 292 prajaapati.h 69
paavana.h 815 prajaapati.h 197
pu.n.dariikaak.sa.h 111 prajaabhava.h 89
pu.nya.h 691 pra.nava.h 410
pu.nya.h 926 pra.nava.h 957
pu.nyakartti.h 692 pratarddana.h 59
pu.nya"srava.nakarttana.h 923 prataapana.h 278
punarvasu.h 150 prati.s.thita.h 327
purandara.h 336 pratyaya.h 93
puraatana.h 500 prathita.h 320
purujit 508 pradyumna.h 644
puru.sa.h 14 pradhaanapuru.se"svara.h 20
puru.sa.h 407 prabhava.h 34
puru.sottama.h 24 prapitaamaha.h 970
purusattama.h 509 prabhu.h 35
pu.skaraak.sa.h 40 prabhu.h 299
pu.skaraak.sa.h 560 prabhuuta.h 60
pu.s.ta.h 393 pramaa.nam 429
pu.spahaasa.h 952 pramaa.nam 959
puutaatmaa 10 pramoda.h 527
puurayitaa 690 prasannaatmaa 238
puur.na.h 689 praagva.m"sa.h 849
p.rthu.h 411 praa.m"su.h 153
pe"sala.h 917 praa.na.h 66
�pari"si-5 215
praa.na.h 321 brahmii 672
praa.naa.h 408 braahma.na.h 671
praa.najiivana.h 962 braahma.napriya.h 674
praa.nada.h 65 bha
praa.nada.h 322 bhaktavatsala.h 740
praa.nada.h 409 bhagavaan 562
praa.nada.h 956 bhagahaa 563
bhayak.rt 837
praa.nanilaya.h 960
bhayanaa"sana.h 838
praa.nabh.rt 961
bhayaapaha.h 936
priyaarha.h 876 bharttaa 33
priitivarddhana.h 878 bhaanu.h 284
ba bhaarabh.rt 851
babhru.h 116 bhaava.h 7
bahu"siraa.h 115 bhaavana.h 32
biijam 430 bhaaskaradyuti.h 282
b.rhat 840 bhi.sak 584
b.rhadbhaanu.h 334 bhiima.h 358
bhiima.h 948
b.rhadruupa.h 273
bhiimaparaakrama.h 949
brahma 668
bhujagottama.h 193
brahmak.rt 666 bhuu.h 439
brahmaj~na.h 673 bhuugarbha.h 71
brahma.nya.h 665 bhuutak.rt 5
brahmavit 670 bhuutabhavyabhavatprabhu.h 4
brahmavivarddhana.h 669 bhuutabhavyabhavannaatha.h 290
brahmaa 667 bhuutabhaavana.h 9
108
�216 naamnaamakaaraadyanu.
bhuutabh.rt 6 mahaakratu.h 679
bhuutamahe"svara.h 491 mahaakrama.h 675
bhuutaavaasa.h 712 mahaagartta.h 808
bhuutaatmaa 8 mahaatapaa.h 122
bhuutaadi.h 29 mahaateja.h 677
bhuuti.h 634 mahaadeva.h 493
bhuuridak.si.na.h 504 mahaadyuti.h 176
bhuurbhuva.hsvastaru.h 967 mahaadridh.rk 180
bhuurbhuvolak.smii.h 943 mahaadhana.h 436
bhuu"saya.h 632 mahaan 845
bhuu.sa.na.h 633 mahaanidhi.h 810
bhe.sajam 583 mahaabala.h 172
bhoktaa 143 mahaabuddhi.h 173
bhojana.h 142 mahaabhaaga.h 371
bhraaji.s.nu.h 141 mahaabhuuta.h 809
ma mahaabhoga.h 435
ma"ngalamparam 63 mahaamakha.h 441
madhu.h 168 mahaamanaa.h 561
madhusuudana.h 73 mahaamaaya.h 170
manohara.h 463 mahaamuurtti.h 722
manojava.h 694 mahaayaj~na.h 681
manu.h 51 mahaayajvaa 680
mariici.h 189 mahaarha.h 524
maharddhi.h 351 mahaavaraaha.h 541
mahar.si.h 533 mahaaviirya.h 174
mahaakarmmaa 676 mahaa"sakti.h 175
mahaakarmmaa 791 mahaa"sana.h 303
mahaako"sa.h 434 mahaa"s.r"nga.h 539
�pari"si-5 217
mahaasvana.h 41 yaj~nak.rt 977
mahaahavi.h 682 yaj~naguhyam 982
mahaahrada.h 807 yaj~napati.h 972
mahaak.sa.h 354 yaj~nabhug 979
mahiidhara.h 318 yaj~nabh.rt 976
mahiidhara.h 370 yaj~navaahana.h 975
mahiibharttaa 182 yaj~nasaadhana.h 980
mahe.svaasa.h 181 yaj~naa"nga.h 974
mahejya.h 449 yaj~naantak.rt 981
mahendra.h 269 yaj~nii 978
mahotsaaha.h 171 yajvaa 973
mahodadhi"saya.h 521 yat 734
mahoraga.h 678 yadu"sre.s.tha.h 709
maadhava.h 72 yama.h 162
maadhava.h 167 yama.h 870
maadhava.h 739 yugaadik.rt 300
maanada.h 752 yugaavartta.h 301
maanya.h 753 yoga.h 18
maarga.h 366 yogavidaa.mnetaa 19
maarga.h 398 yogii 853
mukunda.h 517 yogii"sa.h 854
muktaanaa.m paramaa gati.h 12 ra
mediniipati.h 536 ra.napriya.h 688
medhaja.h 757 ratnagarbha.h 475
medhaavii 77 ratnanaabha.h 797
ya rathaa"ngapaa.ni.h 998
yaj~na.h 447 ravi.h 883
yaj~na.h 971 ravilocana.h 887
109
�218 naamnaamakaaraadyanu.
rak.sa.na.h 929 vasu.h 104
raama.h 395 vasu.h 271
ruciraa"ngada.h 945 vasu.h 700
rudra.h 114 vasuda.h 270
rohita.h 365 vasuprada.h 697
la vasuprada.h 698
lak.smiivaan 362 vasumanaa.h 105
lokatrayaa"sraya.h 618 vasumanaa.h 701
lokanaatha.h 738 vasuretaa.h 696
lokabandhu.h 737 vahni.h 234
lokasaara"nga.h 787 vaaggmii 268
lokasvaamii 754 vaacaspati.h 217
lokaadhi.s.thaanam 895 vaacaspati.h 577
lokaadhyak.sa.h 133 vaajasana.h 800
lohitaak.sa.h 58 vaamana.h 152
va vaayu.h 415
va.m"savarddhana.h 850 vaayuvaahana.h 332
vatsara.h 472 vaayuvaahana.h 860
vatsala.h 473 vaaru.na.h 558
vatsii 474 vaasavaanuja.h 323
vanamaalii 565 vaasudeva.h 333
varada.h 331 vaasudeva.h 699
varaa"nga.h 743 vaasudeva.h 713
varaaroha.h 121 vikarttaa 382
varu.na.h 557 vikrama.h 78
varddhana.h 262 vikramii 75
varddhamaana.h 263 vikramii 910
va.sa.tkaara.h 3 vijaya.h 147
�pari"si-5 219
vijitaatmaa 624 vi"svamuurtti.h 721
vidaara.na.h 466 vi"svayoni.h 117
vidi"sa.h 939 vi"svayoni.h 149
vidvattama.h 921 vi"svaretaa.h 88
vidhaataa 44 vi"svaatmaa 226
vidhaataa 486 vi.sama.h 746
vidheyaatmaa 625 vi.s.nu.h 2
vinaya.h 510 vi.s.nu.h 259
vinayitaasaak.sii 516 vi.s.nu.h 661
vibhu.h 241 vi.svaksena.h 125
vimuktaatmaa 454 vistaara.h 427
viraja.h 397 vihaayasagati.h 879
viraama.h 396 vik.sara.h 364
virocana.h 884 viitabhaya.h 922
vivikta.h 264 viira.h 402
vi"si.s.ta.h 250 viira.h 647
(vi"si.s.ta.h) 309 viira.h 662
vi"suddhaatmaa 640 viirabaahu.h 465
vi"soka.h 635 viirahaa 166
vi"sodhana.h 641 viirahaa 745
vi"sraama.h 425 viirahaa 928
vi"srutaatmaa 207 v.rddhaatmaa 353
vi"svakarmmaa 50 v.r.sa.h 313
vi"svadak.si.na.h 426 v.r.sakarmmaa 112
vi"svadh.rk 239 v.r.sabha.h 258
vi"svabaahu.h 317 v.r.sabhaak.sa.h 599
vi"svabhuk 240 v.r.sapriya.h 600
vi"svam 1 v.r.saparvaa 260
110
�220 naamnaamakaaraadyanu.
v.r.saak.rti.h 101 "sataananda.h 621
v.r.saakapi.h 113 "sataavartta.h 344
v.r.saahii 257 "satrujit 824
v.r.sodara.h 261 "satrughna.h 413
v.rk.sa.h 559 "satrutaapana.h 825
vegavaan 372 "sabdasaha.h 913
veda.h 127 "sabdaatiga.h 912
vedavit 128 "sama.h 586
vedavit 131 "sambhu.h 38
vedaa"nga.h 130 "sara.nam 86
vedya.h 163 "sarabha.h 357
vedhaa.h 550 "sariirabhuutabh.rt 501
vaiku.n.tha.h 406 "sariirabh.rt 350
vaikhaana.h 987 "sarmma 87
vaidya.h 164 "sarva.h 26
vyaktaruupa.h 305 "sarvariikara.h 915
vyagra.h 766 "sa"sabindu.h 285
vyavasaaya.h 385 "saanta.h 587
vyavasthaana.h 386 "santi.h 589
vyaadi"sa.h 940 "santida.h 592
vyaapii 469 "saar"ngadhanvaa 996
vyaapta.h 414 "saa"svata.h 56
vyaa.la.h 92 "saa"svatasthaa.nu.h 120
"sa "saa"svatasthira.h 631
"saktimataa.m "sre.s.tha.h 403 "saastaa 206
"sa"nkhabh.rt 993 "sikha.n.dii 311
"satamuurtti.h 727 "sipivi.s.ta.h 274
"sataanana.h 728 "siva.h 27
�pari"si-5 221
"si"sira.h 914 "sriimaan 178
"si.s.tak.rt 251 "sriimaan 221
"si.s.te.s.ta.h 310 "sriimaan 617
"suci.h 155 "sriivatsavak.saa.h 605
"suci.h 252 "sriivaasa.h 606
"suci"sravaa.h 118 "sriivibhaavana.h 613
"subhaa"nga.h 591 "srii"sa.h 610
"subhaa"nga.h 786 "srutisaagara.h 265
"subhek.sa.na.h 394 "sreya.h 616
"suunya.h 747 "sre.s.tha.h 68
"suura.h 340 sa
"suurajane"svara.h 649 sa.mvatsara.h 91
"suurasena.h 708 sa.mvatsara.h 423
"s.r"ngii 801 sa.mv.rta.h 231
"sokanaa"sana.h 636 sa.msthaana.h 387
"sauri.h 341 sa"nkar.sa.na.h 555
"sauri.h 648 sa"nk.septaa 603
"srama.na.h 857 sa"ngraha.h 158
"sriikara.h 615 sat 480
"sriigarbha.h 377 sataa"ngati.h 184
"sriida.h 609 sataa"ngati.h 452
"sriidhara.h 614 satkarttaa 242
"sriinidhi.h 612 satkiirtti.h 626
"sriinivaasa.h 183 satk.rta.h 243
"sriinivaasa.h 611 satk.rti.h 704
"sriipati.h 607 sattaa 705
"sriimataa.mvara.h 608 satpathaacaara.h 955
"sriimaan 22 satparaaya.na.h 707
111
�222 naamnaamakaaraadyanu.
satya.h 106 samaatmaa 107
satya.h 212 samaavartta.h 777
satya.h 873 samiti~njaya.h 363
satyadharmmaparaakrama.h 289 samiira.na.h 224
satyadharmmaparaaya.na.h 874 samiihana.h 446
satyadharmmaa 531 sampramarddana.h 232
satyaparaakrama.h 213 sambhava.h 31
satyamedhaa.h 759 sammita.h 108
satyasandha.h 512 sargga.h 159
satram 451 sarva.h 25
satvavaan 871 sarvakaamada.h 855
satvastha.h 489 sarvaga.h 123
sadaamar.sii 894 sarvaj~na.h 455
sadaayogii 165 sarvaj~na.h 819
sadgati.h 703 sarvata"scak.su.h 629
sadbhuuti.h 706 sarvatomukha.h 820
sanaat 897 sarvadar"sana.h 94
sanaatanatama.h 898 sarvadar"sii 453
santa.h 930 sarvad.rk 199
sandhaataa 201 sarvad.rgvyaasa.h 576
sandhimaan 202 sarvaprahara.naayudha.h 1000
sannivaasa.h 710 sarvayogivini.hs.rta.h 103
sannyaasak.rt 585 sarvalak.sa.nalak.sa.nya.h 361
saptajihva.h 831 sarvavaagii"svare"svara.h 806
saptavaahana.h 833 sarvavijjayii 803
saptaidhaa.h 832 sarvavidbhaanu.h 124
sama.h 109 sarva"sastrabh.rtaa.mvara.h 763
samayaj~na.h 359 sarvasaha.h 867
�pari"si-5 223
sarvaadi.h 99 siddhisaadhana.h 256
sarvaasunilaya.h 714 siddhi.h 98
sarve"svara.h 96 siddhida.h 255
sava.h 731 sukhada.h 461
savitaa 886 sukhada.h 890
savitaa 969 sugho.sa.h 460
saha.h 369 sutantu.h 788
sahasrajit 306 sutapaa.h 195
sahasrapaat 228 sudar"sana.h 418
sahasramuurddhaa 225 sudhanvaa 571
sahasraa.m"su.h 485 sunda.h 796
sahasraarcci.h 830 sundara.h 795
sahasraak.sa.h 227 supar.na.h 192
sahi.s.nu.h 144 supar.na.h 859
sahi.s.nu.h 569 suprasaada.h 237
saatvataa.mpati.h 514 subhuja.h 266
saatvika.h 872 sumukha.h 458
saadhu.h 244 sumedhaa.h 756
saama 581 suyaamuna.h 711
saamaga.h 580 suraadhyak.sa.h 134
saamagaayana.h 988 suraananda.h 186
saak.sii 15 suraarihaa 208
si.mha.h 200 suruci.h 881
si.mha.h 490 sure"sa.h 85
siddha.h 97 sure"svara.h 286
siddha.h 823 sulabha.h 821
siddhasa"nkalpa.h 254 sulocana.h 798
siddhaarttha.h 253 suvar.n.nabindu.h 804
112
�224 naamnaamakaaraadyanu.
suvar.n.navar.n.na.h 741 sra.s.taa 593
suviira.h 944 sra.s.traa 990
suvrata.h 457 sva"nga.h 620
suvrata.h 822 svadh.rta.h 847
su.se.na.h 543 svaya~njaata.h 986
suh.rt 462 svayambhuu.h 37
suurya.h 885 svava"sa.h 468
suuk.sma.h 459 svasti 904
soma.h 507 svastik.rt 903
somapa.h 505 svastida.h 902
skanda.h 328 svastidak.si.na.h 906
skandadhara.h 329 svastibhuk 905
stavapriya.h 684
svak.sa.h 619
stavya.h 683
svaa"nga.h 551
stuti.h 686
svaapana.h 467
stotaa 687
svaabhaavya.h 525
stotram 685
svaasya.h 848
sthaviro dhruva.h 54
ha
sthavi.s.tha.h 53
ha.msa.h 191
sthavi.s.tha.h 438
hari.h 654
sthaa.nu.h 28
halaayudha.h 566
sthaanada.h 388 havi.h 702
sthaavarasthaa.nu.h 428 havirhari.h 360
sthira.h 203 hira.nyagarbha.h 70
sthuula.h 842 hira.nyagarbha.h 412
spa.s.taak.saro mantra.h 280 hira.nyanaabha.h 194
sragvii 216 hutabhugbhoktaa 889
�pari"si-5 225
hutabhugvibhu.h 882 k.saram 482
h.r.siike"sa.h 47 k.saama.h 445
hetu.h 367 k.saama.h 858
hemaa"nga.h 742 k.sitii"sa.h 991
k.sa
k.setraj~na.h 16
k.sama.h 444
k.semak.rcchiva.h 604
k.sami.naa.mvara.h 920
k.sobha.na.h 375
―0―
113
�226
"slokaarddhaanukra ma.nikaa—6
a anidder"s yavapurvi.s.nu- 83
akruu ra.h pe"salo dak.so- 111 anider"s yavapu.h "sriimaan 32
agra.niiggraarm a.nii.h "sriimaan 37 anirvi.n.na.h sadaamar.sii 108
agraahya.h "saa"svata.h k.r.s.no- 20 anirvi.n.na.h sthavi.s.thaa-e 60
acalaa.m "sriyamaapnoti 126 anivarttii niv.rttaatmaa 77
acyuta.h prathita.h praa.na.h 48 anukuu la.h "sataavartta.h 50
aja.h saver"s vara.h siddha.h 24 anuttamo duraadhar.sa.h 22
ajo durmar.sa.na.h "saastaa 35 anekamuurttiravyakta.h 90
ajo mahaarha.h svaabhaavyo - 69 aparaajita.h sarvasaho- 105
a.nub.rrha t k.r"sa.h sthuulo- 103 apaannidhiradhi.s.thaanam 48
atiinda.h sa"ngraha.h saggor- 30 aprameyo h.r.siike"sa.h 19
atiindriyo mahaamaayo - 31 abhipraaya.h priyaahor.ar ha- 106
atula.h "sarabho bhiima.h 52 amaanii maanado maanyo- 93
ad.r"syo vyaktaruupa"sca 46 amuurttiranagho.acintyo- 102
adh.rta.h svadh.rta.h svaasya.h 103 am.rta.h "saa"svatasthaa.nu- 26
anagho vijayo jetaa 29 am.rtaa.m"suudbhavo bhaanu.h 44
anantaruupo.ananta"srii- 113 am.rtaa"so.am.rtavapu.h 100
ananto hutabhug bhoktaa 108 am.rtyu.h sarvad.rk si.mha.h 35
anaadinidhana.m vi.s.nu.m 6 amogha.h pu.n.dariikaak.so- 25
anaadinidhano dhaataa 18 ambhonidhiranantaatmaa 68
anaadibhuurbh urv olak.smii.h 114 araudra.h ku.n.dalii cakrii 110
aniruddho.apratiratha.h 81 arkko vaajasana.h "s.r"ngii 98
aniruddha.h suraanando- 33 arcci.smaanarccita.h kumbho- 81
�pari"si-6 227
atthor.a narttho mahaako"so - 59 uttaara.no du.sk.rtihaa 112
avij~naataa sahasraa.m"su- 64 udiir.n.na.h sarvata"scak.su- 80
avyaya.h pura.sa.h saak.sii 15 udbhava.h sundara.h sundo- 98
a"sokastaara.nastaara.h 50 udbhava.h k.sobha.no deva.h 54
asa"nkhyoyo.aprameyaatmaa 40 upendro vaamana.h praa"s.m u- 30
aha.h sa.mvarttako vahni- 38 uu
aha.h sa.mvatsaro vyaa.la.h 23 uurdhvaga.h satpathaacaara.h 115
aa .r
aacaaraprabhavo dharmmo - 137
.rtu.h sudar"sana.h kaala.h 58
aatmayoni.h svaya~njaato- 119
.rddha.h spa.s.taak.saro mantra- 43
aadityo jyotiraaditya.h 73
.r.saya.h pitaro devaa- 138
aadidevo mahaadevo- 65
.r.sibhi.h parigiitaani 13
aadhaaranilayo dhaataa 115
e
aanando nandano nanda.h 69
aavarttano niv.rttaatmaa 38 eko naika.h sava.h ka.h ki.m 91
aa"srama.h "srama.na.h k.saama.h 104 eko vi.s.nurmmahad bhuuta.m 140
i e.sa me sarvadharmmaa.naa.m 8
itiida.m kiirttaniiyasya 121 o
indrakarmmaa mahaakarmmaa 97
ojastejodyutidhara.h 43
indriyaa.ni mano buddhi.h 136
ima.m stavamadhiiyaana.h 132
au
ima.m stava.m bhagavato- 141 au.sadha.m jagata.hsetu.h 44
i.s.taa.e vi"si.s.ta.h "si.s.ta.s.te .h 47 ka
ii kara.na.m kaara.na.m karttaa 54
ii"saana.h praa.nada.h praa.no - 21 kaamadeva.h kaamapaala.h 83
ii"svaro vikramii dhanvii 22 kaamaanavaapnayu aat kaamii 124
u kaamahaa kaamak.rt kaanta.h 45
ugra.h sa.mvatsaro dak.so - 58 kaalaneminihaa viira.h 82
uttaro gopatigorpt aa 66 ki.m japan mucyate jantu- 3
114
�228 "slokaarddhaanu.
kimeka.m daivata.m loke 2 trisaamaa saamaga.h saama 75
kumuda.h kundara.h kunda.h 100 triin lokaan vyaapya 140
ko dharmma.h sarvadharmmaa.naa.m 3 da
krodhahaa krodhak.rt karttaa 47 darppahaa darppado d.rpto- 89
ga divasp.rk sarvad.rgvyaaso- 74
gabhastinemi.h satvastha.h 65 durggaa.nyatitaratyaa"su 129
guruggurru tamo dhaama 36 durllabho durggamo durggo- 96
guhyo gabhiiro gahano- 71 devakiinandana.h sra.s.taa 119
gohito gopatiggorpt aa 76 daivata.m devataanaa.m ca 10
dyau.h sacandraarkkanak.satraa 134
ca
dha
catura"sro gabhiiraatmaa 113 dhanuddharra o dhanuverda o- 105
caturmmuurtti"scaturbaahu- 95 dharmmagubdharmmak.r d dharmmii 64
caturaatmaa caturbhaava- 95 dharmmaartthii praapnayu aad dharmma- 124
caturaatmaa caturvyahuu - 28 dhyaayan stuvan namasya.m"sca 5
ja na
jagatprabhu.m devadeva- 4 nakrodho nacamaatsaryya.m 133
jagad va"se varttateda.m 135 na bhaya.m kvacidaapnoti 127
ja"ngamaaja"ngama.m ceda.m 138 na vaasudevabhaktanaa- 131
janano janajanmaadi- 114 nak.satranemirnnak.satrii 60
janmam.rtyujaraavyaadhi- 131 naamnaa.m sahasra.m divyaanaa- 121
jiivo vinayitaasaak.sii 68 naarasi.mhavapu.h "sriimaan 16
ta naa"subha.m praapnayu aat ki~ncit 122
tatva.m tatvavidekaatmaa 116 nimi.so.animi.sa.h sragvii 36
tameva caarccayan nitya.m 5 naikaruupo b.rhadruupa.h 42
tasya lokapradhaanasya 12 nyagraadhe odamu baro.a"svattha- 101
tejov.r.so dyutidhara.h 94 pa
tripadastrida"saadhyak.so - 70 pa.thade ya icchate puru.sa.h 141
trilokaatmaa triloke "sa.h 82 padmanaabho.aravindaak.sa.h 51
�pari"si-6 229
parama.m yo mahat teja.h 9 ma
parama.m yo mahad brahma 9 manojavastiirtthakaro- 87
pararddhi.h paramaspa.s.ta- 55 manoharo jitakrodho - 62
pavitraa.naa.m pavitra.m yo- 10 mariicirddamano ha.msa.h 34
puutaatmaa paramaatmaa ca 15 maharddhiraddh.r o v.rddhaatmaa 51
puur.n.na.h puurayitaa pu.nya.h 86 mahar.si.h kapilaacaaryya.h 70
pragraho nigraho vyagraa-e 94 mahaakraturmmahaayajvaa 85
mahaakramo mahaakarmmaa 85
prabhuutastrikakuddhaama 20
mahaabuddhirmmahaaviiryyo - 32
pramaa.na.m praa.nanilaya.h 116
mahaavaraaho govinda.h 71
ba
mahaahrado mahaagattor- 99
brahma.nya.m sarvadharmmaj~na.m 7 mahiidharo mahaabhaago - 53
brahma.nyo brahmak.rd brahmaa 84 mahe.svaaso mahiibharttaa 33
brahmavid braahma.no brahmii 84
ya
bha ya ida.m "s.r.nuyaannitya.m 122
bhaktimaan ya.h sadotthaaya 125 yaj~na ijyo mahejya"sca 61
bhagavaan bhagahaa.a.anandii 73 yaj~nabh.rd yaj~nak.rd yaj~nii 118
bhajanti ye pu.skaraak.sa.m 142 yaj~naantak.rd yaj~naguhya- 118
bhayaanmucyeta bhiitastu 128 yaj~no yaj~napatiryyajvaa 117
bhavatyarogo dyutimaan 127 yata.h sarvaa.ni bhuutaani 11
bhavanti k.rtapu.nyaanaa.m 133 yad bhaktyaa pu.n.dariikaak.sa.m 8
bhaarabh.rt kathito yogii 104 ya"sa.h praapnoti vipula.m 126
yasmi.m"sca pra.laya.m yaanti 11
bhuutak.rd bhuutabh.rd bhaavo- 14
yaani naamaani gau.naani 13
bhuutabhavyabhavannaatha.h 45
yugaadik.rd yugaavattor- 46
bhuutaavaaso vaasudeva.h 89
yujyetaa.atmasukhak.saanti- 132
bhuubhurv a.hsvastarustaara.h 117
yudhi.s.thira.h "saantanava.m 1
bhuu"sayo bhuu.sa.no bhuuti- 80
yogo j~naana.m tathaa saa"nkhyaa.m 139
bhraaji.s.nubhorj ana.m bhoktaa 29 yogo yogavidaannetaa 16
115
�230 "slokaarddhaanu.
ra vi"sve"svaramaja.m deva.m 142
rathaa"ngapaa.nirak.sobhya.h 120 vi.s.nornnaamasahasra.m me 12
ravirvirocana.h suuryya.h 107 vistaara.h sthaavarasthaa.nu.h 59
vihaayasagatirjjyoti.h 107
raamo viraamo virajo - 56
vik.saro rohito maaggor- 53
rudro bahu"siraa babhra-u 26
viira.h "saktimataa.m "sre.s.tho - 56
rogaartto mucyate rogaad- 128
viirahaa rak.sa.na.h santo - 112
la viirahaa vi.sama.h "suunyo- 92
lokanaatha.m mahad bhuuta.m 7 v.r.saakapirameyaatmaa 24
lokabandhullorka naatho- 91 v.r.saahii v.r.sabho vi.s.nu- 41
lokaadhyak.sa.h suraadhyak.so- 28 vedaantago braahma.na.h syaat 123
lokaadhyak.sa.m stuvan nitya.m 6 vedaa.h "saastraa.ni vij~naana- 139
va vedo vedavidavya"ngo- 27
vedyo vaidya.h sadaayogii 31
vatsaro vatsalo vatsii 63
vedhaa.h svaa"ngo.ajita.h k.r.s.no- 72
varu.no vaaru.no v.rk.sa.h 72
vaiku .n.tha.h puru.sa.h praa.na.h 57
varddhano varddhamaana"sca 41
vai"syo dhanasam.rddha.h syaat 123
vasuprado vaarudevo - 87
vyavasaayo vyavasthaana.h 55
vasurvasumanaa.h satya.h 25
"sa
vaasudevasya viiyyer.n a 134
"sa"nkhabh.rnnandakii cakrii 120
vaasudevaatmakaanyaahu.h 136
"sabdaatiga.h "sabdasaha.h 110
vaasudevaa"srayo mattyor- 130
"sariirabhuutabh.rd bhoktaa 66
vaasudevo b.rhadbhaanu- 49
"subhaa"nga.h "saantida.h sra.s.taa 76
vijitaatmaa vidheyaatmaa 79
"subhaa"ngo lokasaara"nga.h 97
vidvattamo viitabhaya.h 111 "suuraseno yadu"sra.s.the .h 88
vinayo jaya.h satyasandho - 67 "sriida.h "srii"sa.h "sriinivaasa.h 78
vi"sva.m vi.s.nurva.sa.tkaaro- 14 "sriivatsavak.saa.h "sriivaasa.h 77
vi"svakarmmaa manustva.s.taa 19 "sriidhara.h "sriikara.h "sreya.h 78
vi"svamuurttirmmahaamuurtti- 90 "srutvaa dharmmaana"se.se.na 1
�pari"si-6 231
sa subhujo duddharra o vaaggmii 42
satkarttaa satk.rti.h saadhu- 39 sumedhaa medhajo dhanya.h 93
satvavaan saatvika.h satya.h 106 sure"sa.h "sara.na.m "sarmma 23
sadgati.h satk.rti.h sattaa 88 sulabha.h suvrata.h siddha.h 101
sanaat sanaatanatama.h 109 suvar.n.nabindurak.sobhya.h 99
sannyaasak.rcchama.h "saanto- 75 suvar.n.navar.n.no hemaa"ngo- 92
samaavattor.a niv.rttaatmaa 96 suvrata.h sumukha.h suuk.sma.h 62
sambhavo bhaavano bharttaa 17 somapo.am.rtapa.h soma.h 67
sarvaga.h sarvavidbhaanu- 27 skanda.h skandadharo dhuyyor- 49
sarvadar"sii vimuktaatmaa 61 stavya.h stavapriya.h stotra.m 86
sarvapaapavi"suddhaatmaa 130 stuvanta.h ka.m kamarccanta.h 2
sarvalak.sa.nalak.sa.nyo- 52 stuvan naamasahasre.na 4
sarva.h "sarva.h "siva.h sthaa.nu- 17 stuvan naamasahasre.na 129
sarvaagamaanaamaacaara.h 137 svastida.h svastik.rt svasti 109
sasuraasuragandharva.m 135 svayambhuu.h "sambhuraaditya.h 18
sahasraarcci.h saptajihva.h 102 svak.sa.h sva"nga.h "sataanando - 79
sahasramuurddhaa vi"svaatmaa 37 svaapana.h svava"so vyaapii 63
sahasra.m vaasudevasya 125 ha
siddhaarttha.h siddhasa"nkalpa.h 40 hira.nyagarbho bhuugarbho - 21
sudhanvaa kha.n.dapara"su- 74 hira.nyagarbha.h "satrughno- 57
suprasaada.h prasannaatmaa 39 hira.nyanaabha.h sutapaa.h 34
―0―
116
�232
�